Blog

Çinin ixracatı avqust ayında daha yavaş olsa da artmağa davam edib. Dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı uzunmüddətli və davamlı ticarət sazişi əldə edə bilər. Bazar ertəsi açıqlanan gömrük məlumatlarına görə, xaricə daşınmalar keçən ay illik 4,4 faiz artaraq 321,8 milyard ABŞ dollarına çatıb. Bu rəqəm iyul ayında qeydə alınan 7,2 faizdən aşağı olub və Çin maliyyə məlumatları provayderi Wind tərəfindən 5,4 faizlik proqnozdan aşağı olub.

Buna baxmayaraq, Çinin əsas strateji tərəfdaşı Rusiya ilə ticarətdə geriləmələr də var. Misal üçün bu ilin yanvar-avqust aylarında Çinlə Rusiya arasında qarşılıqlıq ticarət dövriyyəsi illik müqayisədə 9,4 faiz azalıb. Çinin Baş Gömrük İdarəsinin (GAC) məlumatına istinadən xəbər verir ki, göstərici 143,76 milyard dollar təşkil edib. Açıqlanan məlumatlara əsasən, səkkiz ayda Çin mallarının Rusiyaya ixracı 9,7 faiz azalaraq 64,77 milyard dollar olub. Rusiyadan Çinə məhsul ixracı isə 9,1 faiz azalaraq 78,99 milyard dollar təşkil edib.

Nəticədə yanvar-avqust aylarında Rusiyanın Çinlə ticarətində müsbət saldosu 14,22 milyard dollar olub ki, bu, 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 2,8 faiz azdır. Avqustda Çin və Rusiya arasında ticarət göstəricisi iyul ayı ilə müqayisədə 6,4 faiz azalaraq 17,9 milyard dollar təşkil edib. O cümlədən Çindən ixrac 8,55 milyard dollar (azalma 5,8 faiz), Rusiyadan idxal 9,35 milyard dollar (azalma 6,9 faiz) olub.

“The Guardian” nəşri Çin və Tayvan adası arasında artan gərginliklə bağlı məqalə yayımlayıb. Məqalədə Tayvan hökumətinin Çini Tayvanın müstəsna iqtisadi zonasında neft və qaz qazması ilə beynəlxalq hüququ pozmaqda günahlandırdığı və dərhal fəaliyyəti dayandırmasını tələb etdiyi yazıldı.

Tayvan prezidenti Lai Çinq-tenin ofisindən verilən açıqlama, Tayvanın nəzarəti altında olan mübahisəli Pratas adaları yaxınlığında, Tayvanın ərazisi daxilində bir neçə Çin neft platforması və əlaqəli gəmilərinin aşkar edildiyi barədə açıqlamalarından sonra gəldi. ABŞ-da yerləşən “Jamestown Foundation” tərəfindən dərc edilən hesabatda, aktivlərin beş ilə qədər orada olduğu və hamısının Çin dövlətinə məxsus Çin Milli Dəniz Neft Korporasiyasına (CNOOC) məxsus olduğu bildirilir. Onların mövcudluğu barədə əvvəllər məlumat verilməmişdi. “The Guardian” müstəqil olaraq keçən həftə kommersiya mülki dəniz izləmə platformalarından istifadə edərək onların əksəriyyətinin mövcudluğunu təsdiqlədi.

Tayvan prezident ofisinin sözçüsü Karen Kuo Çini öz hərəkətlərini “aydın izah etməyə” və “region ölkələrinin, o cümlədən Tayvanın iqtisadi sularında qeyri-qanuni yerləşdirmə və istismar fəaliyyətlərini dərhal dayandırmağa” çağırdı. “Bu, təkcə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının dəniz hüququ üzrə konvensiyası (Unclos) kimi beynəlxalq hüquq normalarını pozmur, həm də beynəlxalq asayişi ciddi şəkildə pozur və regional sabitliyə qeyri-müəyyən risklər yaradır”, o deyib. Kuo, Tayvanın müdafiə və təhlükəsizlik agentliklərinin vəziyyətdən xəbərdar olduğunu və “müvafiq fəaliyyətin nümunələri və risklərinin hərtərəfli nəzərdən keçirilməsini” söylədi. Ekspertlər Guardian-a bildiriblər ki, bu fəaliyyət Pekinin mübahisəli ərazilərə, xüsusən də Cənubi Çin dənizi və Pekinin Çin əyaləti kimi ilhaq etməyə hazırlaşdığı Tayvan ətrafında nəzarəti ələ keçirmək üçün həm hərbi, həm də kommersiya fəaliyyətindən istifadə nümunəsinə uyğundur. Bu cür fəaliyyətin Tayvandan heç bir cavab almadan beş il ərzində açıq şəkildə davam etməsi analitikləri təəccübləndirdi. “Jamestown” hesabatında “Bu gün etiraz etməmək suverenliyin təraşını normallaşdırmaq riski daşıyır və daha çox təcavüzü təşviq edir” deyə xəbərdarlıq etdi. Lakin analitiklər Tayvanın bununla bağlı edə biləcəyi işlərin çox məhdud olduğunu da bildiriblər. Tayvanın siyasi statusu o deməkdir ki, o, BMT-nin dəniz hüququ və ya onun arbitraj mexanizmləri haqqında konvensiyasına üzv deyil. EEZ sərhədinin hansı hissələrinin Tayvan tərəfindən tətbiq olunduğuna dair daxili qanunlar aydın deyil və Taypeyin bu cür fəaliyyətə etiraz etmək üçün dəniz gücü yoxdur.

Beynəlxalq Böhran Qrupunun Şimal-Şərqi Asiya üzrə baş analitiki Uilyam Yang, Tayvanın əvvəlcə hansı qurumun məsuliyyət daşıdığını aydınlaşdırmasının və daha sonra daha çox sahil mühafizəsi patrullarına dəstəyin artırılması da daxil olmaqla, diplomatik və hüquq-mühafizə orqanlarının cavab tədbirləri qurmasının lazım olduğunu söylədi. “Bu ilkin addımlar olmadan, bu problemləri effektiv şəkildə həll etmək üçün mübarizə aparmağa davam edəcək” dedi Yang.

Tayvan Müdafiə Nazirliyinin sözçüsü Polkovnik Chiao Fu-chun “Guardian”a bildirib ki, nazirlik Tayvanın Dongsha adaları adlandırdığı Pratas adaları yaxınlığında işləyən gəmilərdən xəbərdardır və “lazım olduqda sahil mühafizəmizə cavab verə bilər”. Kuo, Tayvanın birgə cavablar axtarmaq üçün “bölgədəki müvafiq ölkələrlə əməkdaşlıq edəcəyini” söylədi. Keçən ay Yaponiya öz MEB daxilində Çin neft platformalarının oxşar fəaliyyətinə etiraz etdi və Vyetnam və Koreya da keçmişdə oxşar şikayətlərlə çıxış ediblər. Yang dedi: “Tayvan bu Çin boz zonası fəaliyyətləri arasında güclü bir əlaqə qura bilsə, bu, daha çox diplomatik təsir imkanları və resursları olan digər ölkələri Tayvanın üzləşdiyi problemləri potensial kollektiv regional cavablarına daxil etməyə təşviq edə bilər.”

“The Telegraph” nəşrində yayımlanan məqalədə Çinin gizli şəkildə Rusiyanı silahlandırdığı yazılıb. Aparılan araşdırmalar göstərib ki, Çin şirkətləri 2023-2024-cü illər ərzində sanksiya altındakı Rusiya firmalarına hərbidə istifadə oluna biləcək ən azı 55 milyon avro dəyərində detalları və materialları tədarük ediblər. Bu məbləğin təxminən dörddə biri – 12,5 milyon avro – Tatarıstandakı xüsusi iqtisadi zonada yerləşən, İran istehsalı olan “Shahed” dronlarını yığan müəssisələrə göndərilib.

Çindən ixrac edilən məhsullar arasında təyyarə mühərrikləri, mikrosxemlər (mikroçiplər), metal ərintiləri, kamera obyektivləri, şüşə lif (fiberglass), şüşə lif üçün birləşdirici maddələr və karbon liflər yer alır – bunların hamısı dron istehsalı üçün vacib komponentlərdir. Araşdırmalar nəticəsində 97 Çin təchizatçı şirkəti müəyyən edilib. Yazıda deyilir ki, Çin rəsmi olaraq neytrallığını bəyan etsə də, bu komponentlərin tədarükü Pekinlə Moskva arasında sıx hərbi əməkdaşlıq olduğunu göstərir.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Çindəki hərbi paraddan narazı qalıb. Bunun birinci səbəbi odur ki, Tramp Çin, Rusiya və Şimali Koreya başçılarının birləşərək, ABŞ-yə qarşı sui-qəsd hazırladığı qənaətindədir. İkinci səbəb isə Trampın sözlərinə görə, Çinin İkinci Dünya Müharibəsində qələbəsində ABŞ-ın rolunun qeyd edilməməsidir. Trampın sözlərinə, görə Çinin Yaponiya işğalından qurtulmasında böyük rolu olub və minlərlər amerikalı hərbçi bu yolda həlak olublar.

Bir sıra ekspertlər baş verənləri Trampın xarici siyasətinin məğlubiyyəti kimi qiymətləndirirlər. “CNN” televiziya kanalınnın analizinə görə,  “anti-Qərb” ölkələrin liderlərinin Pekində bir araya gəlməsi ABŞ Prezidenti Donald Trampın gömrük, tarif qarşıdurması və zəif dövlətləri qorxutmaq siyasətinin nəticəsi olduğunu bildirirlər. Digər tərəfdən Tramp Rusiya Prezidenti Vladimir Putindən də məyusdur. Prezidentlərin Alyaska görüşü nəticə vermədi. Rusiya Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni genişləndirib. Tramp artıq Putin-Zelenski görüşünə artıq ümid etmədiyini bildirib.

Əslində Çindəki hərbi parada ABŞ Prezidenti də dəvətli idi. ABŞ prezidenti Donald Tramp Pekində keçirilən hərbi paradın onun üçün uyğun olmayan yer olduğunu bildirib. Tramp jurnalistlərin suallarına cavab verərkən bunu deyib:
“Heç vaxt gedəcəyimi düşünməmişdim. Bu, mənim üçün uyğun olmayan bir yer olardı”.

“Amerika Birləşmiş Ştatlarına qarşı sui-qəsd hazırladığınız üçün Vladimir Putinə və Kim Çen Ina ən səmimi salamlarımı çatdırın”, Tramp Xi-yə mesajında ​​yazıb. Bu postun mənası odur ki, Tramp Çin və Rusiya liderləri ilə dialoq aparsa da, bu iki dövləti, o cümlədən Şimali Koreyanı Amerika üçün böyük təhlükə sayır.

Afrikanın 2025-ci ildəki siyasi xəritəsi böyük güclərin tamamilə fərqli yanaşmalarını əks etdirir. Çin və Rusiya, infrastruktur kreditləri və təhlükəsizlik podratçıları kimi vasitələrə arxalanır, bir çox Afrika dövlətlərini borc və daha dərin asılılıq yükü altında qoyur. Nəticələr Konqonun şərqindəki mineral kəmərindən Sahel döyüş sahələrinə qədər görünür. Məsələn, Malidə Human Rights Watch təşkilatı bu il ordu və Rusiyanın dəstəklədiyi Vaqner əməliyyatçıları ilə bağlı məhkəməsiz qətllərin və itkinlərin yeni dalğalarını sənədləşdirib – BMT ekspertlərinin xəbərdarlıq etdiyi sui-istifadələr müharibə cinayətləri sayıla bilər.

Rusiyanın izi geri çəkilmir; qurumlaşdırılır. Vaqnerin rəhbərliyi öldürüldükdən sonra Kreml afrikalı tərəfdaşlarını qrupu Müdafiə Nazirliyinin nəzarətində olan “Afrika Korpusu” ilə əvəz etməyə məcbur etdi. O, rejimin qorunması müqabilində Mərkəzi Afrika Respublikasında (CAR) yüksək ödənişlər barədə hesabatlarla daha sərt dövlət əmri altında eyni muzdlu xidmətlər təklif edir. Analitiklər bunu islahat kimi deyil, konsolidasiya kimi görürlər – özəl zorakılığın çox vaxt suverenlik bahasına rəsmi Kremlin təsir rıçaqına çevrilməsi. Rusiyanın Afrika Korpusu repressiyaları gücləndirir. Çinin kreditləri sürətli infrastruktur təmin edə bilər, lakin dövlətləri onilliklər boyu ödəmə təzyiqi ilə üz-üzə qoyur.

Çin modeli fərqli görünür. Keniyada Pekin tərəfindən maliyyələşdirilən dəmir yolu borcu o qədər ağırlaşıb ki, Nayrobi indi xidmət xərclərini azaltmaq üçün dollar kreditini yuana çevirmək üçün danışıqlar aparır – bu, hələ də ölkəni Pekin mərkəzli tənzimləmələrə daha dərindən bağlayan bir düzəlişdir. Bütün qitədə borc yükü uzanır. BVF, Zambiyanın restrukturizasiyadan sonra belə “yüksək borc problemi riski” altında qaldığını xəbərdar edərək, Çinin dəstəklədiyi infrastrukturun onillik genişlənməsinin necə ağrılı maliyyə çətinlikləri yaratdığını vurğulayır. DRC-də, Sicomines resursları-infrastruktur müqaviləsi idarəetmə və ESG riskləri üçün 2025-ci ildə yenidən nəzərdən keçirilir. Ümumi mövzu: uzunmüddətli təsir əldə edən borc və əmtəə güzəştləri vasitəsilə leverage.

Hindistan da Afrikada fəallaşıb.  Hindistan Afrika qitəsində infrastruktur, enerji, kənd təsərrüfatı və səhiyyə layihələrinə maraq göstərir. İnvestisiyalar Afrika institutları vasitəsilə axır. Təhlükəsizlik əlaqələri eyni prinsipə əsaslanır. Hindistan Ədən körfəzindən Mozambik kanalına qədər Afrika donanmaları ilə təlim, təchizat və təlimlərə diqqət yetirir. İyun ayında Hindistan və Cənubi Afrika sualtı əməkdaşlıq müqavilələri imzaladı, Tanzaniya isə yerli ehtiyaclara uyğun texnologiya təklif edən iki onlarla Hindistan firmasının iştirak etdiyi DefExpo 2025 sərgisinə ev sahibliyi etdi – ekspedisiya izi deyil, sənaye söhbəti. İyun ayında Afrika İttifaqı və Hindistan münasib qiymətə dərmanlar, rəqəmsal sağlamlıq və teletibb sahələrində yeni təşəbbüslər hazırladılar. Uqandanın bu il R21/Matrix-M malyariya peyvəndinin ümummilli yayılması Hindistanın Serum İnstitutunda istehsal olunan dozalarla təmin edilir və Afrikanı pilotlardan əhali səviyyəsində qorunmağa keçir. Burada Hindistan hasilat təcrübəsinin əksinə olaraq texnologiya transferi, qiymətə həssas həllər və sistem dəstəyi təqdim edir. Kritik minerallar üzrə müsabiqə hər bir tərəfdaşın niyyətlərini sınayacaq. Çin hələ də emal və tədavüldə üstünlük təşkil edir, rus aktyorları isə kövrək dövlətlərdə güzəştlər axtarırlar. Hindistan isə Zambiya, Zimbabve, Mozambik, Malavi və Kot-d’İvuar ilə şəffaf nadir torpaq tərəfdaşlıqları qurur, evdə tədqiqat, bacarıqların ötürülməsi və aşağı sənaye ambisiyaları ilə sövdələşmələr aparır. Afrika biznes mediası qeyd etdi: bu, məcburiyyət deyil, müqavilələr və sinif otaqları vasitəsilə iqtisadi dövlət işidir.

Hindistanın ticarət və investisiya həcmi hələ də Çindən xeyli geri qalır. Onun layihələrinin icrası daha yavaş ola bilər. Buna baxmayaraq, 2024-cü ildə G20-nin rəhbəri kimi Hindistan qlobal daxil olmaq üçün uzun müddətdir davam edən çağırışlara cavab verərək Afrikanın daimi üzvlüyünü müdafiə etdi.

Çində keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının toplantısında ən diqqət çəkən məqam Hindistanın baş naziri Narendra Modinin sammitdə iştirakıdır. Hindistan-Çin münasibətləri son illər gərginləşmişdi. İki ölkənin sərəhdində toqquşmalar qeydə alınmışdı. Buna baxmayaraq, Dehli və Pekin öz aralarında dialoqu genişləndirərək münasibətlərin normallaşmasına çalışırlar.

Hindistanın Çinlə yaxınlaşmasını Vaşinqtonun Dehliyə qarşı təzyiqi də diqtə edir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hindistan məhsullarına rüsumları artırıb. Bundan başqa Vaşinqton Hindistanın Rusiyadann eft almasından narahatdır. Bu təzyiqə baxmayaraq, Hindistan Rusiyadann eft almağı dayandırmayıb. Narendra Modi Çində Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşüb. Baş nazir sosial şəbəkə “X” hesabında yazaraq, Rusiya lideri ilə görüş haqqında bunları yazıb: “Prezident Putinlə fikir mübadiləsi aparmaq həmişə dəyərli olur. Hindistan-Rusiya tərəfdaşlığı uzun illərə söykənən güclü əsaslara malikdir”. Görüş zamanı tərəflər enerji sahəsində əməkdaşlıq, müdafiə sənayesi, ticarət dövriyyəsinin artırılması və beynəlxalq gündəmdəki əsas məsələləri müzakirə ediblər. Xüsusilə Ukrayna münaqişəsi, qlobal ərzaq və enerji təhlükəsizliyi mövzuları diqqət mərkəzində olub. Putin isə öz növbəsində Hindistanın Rusiya üçün strateji tərəfdaş olduğunu vurğulayıb və qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətlərin gələcəkdə daha da möhkəmlənəcəyinə əminliyini ifadə edib.

Narendra Modinin Çindəki tədbirdə iştirakı iki dövlət arasında normallaşmanın işarəsi kimi qiymətləndirilir. Narendra Modi Çin lideri Si Cinpinlə görüşündə Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatında qeyd edildiyi kimi, iki xalq arasında müsbət inkişafı alqışlayıb. Hər iki lider 2024-cü ilin oktyabrında Kazanda keçirdikləri son görüşdən sonra ikitərəfli münasibətlərdə müsbət sürəti və davamlı irəliləyişi alqışladılar. Onlar iki ölkənin rəqib deyil, inkişaf tərəfdaşı olduğunu və fikir ayrılıqlarının mübahisəyə çevrilməməli olduğunu bir daha təsdiq etdilər.

Hindistan və Çin və onların 2,8 milyard əhalisi arasında qarşılıqlı hörmət, qarşılıqlı maraq və qarşılıqlı həssaslığa əsaslanan sabit əlaqələr və əməkdaşlıq iki ölkənin böyüməsi və inkişafı, eləcə də XXI əsrin tendensiyalarına uyğun çoxqütblü dünya və çoxqütblü Asiya üçün zəruridir. Baş nazir Modi ikitərəfli münasibətlərin davamlı inkişafı üçün sərhədyanı ərazilərdə sülh və əmin-amanlığın vacibliyini vurğuladı. İki lider sənəddə qeyd olunduğu kimi, keçən il uğurla ayrıldığını və o vaxtdan bəri sərhədyanı rayonlarda sülhün və əmin-amanlığın qorunub saxlanmasını məmnunluqla qeyd ediblər.

Onlar ümumi ikitərəfli münasibətlərin siyasi perspektivindən və iki xalqın uzunmüddətli maraqlarından çıxış edərək sərhəd məsələsinin ədalətli, ağlabatan və qarşılıqlı məqbul həllinə sadiq olduqlarını bildiriblər. Onlar iki Xüsusi Nümayəndənin bu ayın əvvəlində apardıqları danışıqlarda qəbul etdikləri mühüm qərarları tanıyıb və onların səylərini daha da dəstəkləməyə razılaşıblar.

Bu arada, Çin Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatına görə, Baş nazir Modi, Kazanda prezident Si Cinpin ilə görüşünün Hindistan-Çin əlaqələrinin inkişafı üçün kurs təyin etdiyini söylədi. Hindistan-Çin münasibətləri müsbətə qayıtdı, sərhəd dinc və sabit olaraq qalır və birbaşa uçuşlar bərpa olunmaq üzrədir. Bu nailiyyətlər təkcə hər iki ölkənin xalqına deyil, həm də bütün dünyaya fayda verəcəkdir. Narendra Modi iki ölkə arasında təyyarı reyslərinin uçuşlara başlanılmasına toxunub. O bildirib ki, iki ölkə arasında sərhədlərin idarə olunması ilə bağlı razılıq əldə olunub. “Keçən il Kazanda çox səmərəli müzakirələr apardıq ki, bu da münasibətlərimizə müsbət istiqamət verdi. Sərhəddə açılan atəşdən sonra sülh və sabitlik mühiti yaranıb”, – deyib Narendra Modi.

Dehlinin “vahid Çin” konsepsiyasına münasibəti də dəyişməyib. “Vahid Çin” qloballaşmanın əsaslarını yenidən formalaşdırmaq üçün daha çox diplomatik formul və daha çox alətə çevrilib. Məhz bu kontekstdə Hindistanın son bəyanatı xüsusi çəkiyə malikdir. 1949-cu ildə Hindistan Çin Xalq Respublikasını (ÇXR) tanıyan ilk qeyri-sosialist dövlət oldu və bu qərarı anti-müstəmləkəçi həmrəylik və Asiya birliyinin bir hissəsi kimi qəbul etdi. Hindistanın o vaxtkı baş naziri Cavaharlal Nehru üçün tanınma taktiki hesablama deyil, ÇXR-in BMT-yə daxil olmasının Asiyanı sabitləşdirəcəyinə və inkişaf etməkdə olan dünyanın mənəvi nüfuzunu artıracağına inamla əsaslanan postkolonial idealizmin ifadəsi idi. 1962-ci il sərhəd müharibəsindən sonra belə Hindistan tanınmasını ləğv etmədi, bu Nehrunun təmsilçiliyin rəqabətdən fərqli olduğuna inamını əks etdirdi. O zaman “bir Çin” tək təmsilçilik demək idi.

Bu gün şərait çox fərqlidir. Beynəlxalq sistem artıq legitimlik axtaran yeni müstəqil dövlətlər tərəfindən deyil, iki güc arasında kəskinləşən rəqabətlə müəyyən edilir. ABŞ sənaye bazasını müdafiə etmək üçün mübarizə aparır, Çin isə istehsal miqyasını və tədarük zəncirlərini təsir vasitəsi kimi istifadə edir. İstehsal ambisiyaları hələ də hazırlanmaqda olan Hindistan, təmsilçiliyin qayda-qanunvericiliyə sürüşməsinə icazə vermənin təhlükəsini açıq şəkildə görür. Razılaşmaq, ABŞ-ın dayanıqlığının və Hindistanın iqtisadi gələcəyinin tam yetişməmişdən əvvəl məhdudlaşdırılacağı Çin hökmranlığına yönəlmiş qlobal nizamı qəbul etmək olardı. Məhz bu fərq Yeni Dehlinin hazırkı mövqeyinin vacibliyini vurğulayır.

Çinin xarici işlər naziri Vanq Yinin Yeni Dehliyə səfəri zamanı o, Hindistanın Tayvanı Çinin bir hissəsi kimi tanıdığını açıq şəkildə bəyan etdi. Bir neçə saat ərzində Hindistan Xarici İşlər Nazirliyi birmənalı açıqlama verdi: “Çin tərəfi Tayvan məsələsini qaldırdı. Bizim mövqeyimiz dəyişməz olaraq qalır. Bir çox başqa ölkələr kimi bizim də Tayvanla iqtisadi, texnoloji və mədəni mübadilələrimiz var və hətta Çinin özü belə mübadilələri davam etdirir”.

Bu bəyanat iki məqsədə çatdı. Birincisi, Hindistanın 1949-cu ildə qəbul edilmiş siyasətə uyğun olaraq Pekini Çin hökuməti kimi tanımaqda davam etdiyini bir daha təsdiqlədi. İkincisi, Pekinin “vahid Çin”ə əlavə etmək istədiyi geniş şərhi açıq şəkildə rədd etdi. Hətta Pekinin oxşar sahələrdə Taypey ilə əlaqə saxladığını vurğulayaraq, Yeni Dehli Çinin rəvayətindəki həddən artıq genişliyi ifşa etdi. Xətt kəskin şəkildə çəkildi; tanınma tabeçiliyə bərabər gəlmir. Çinin strategiyası tədricən, lakin düşünülmüş şəkildə ortaya çıxdı. Nümayəndəlik məsələsi kimi başlayan şey getdikcə bazara çıxışda yerləşdirilmiş şərtiliyə çevrildi. Çinlə daha dərin iqtisadi əlaqələrə can atan dövlətlərdən Pekinin Tayvanla bağlı mövqeyinə giriş qiyməti kimi uyğunlaşmaları tələb olunur.

Tayvan nümayəndəliyinə “Tayvan” adı altında fəaliyyət göstərməyə icazə verdikdən sonra məcburi ticarət məhdudiyyətlərinə məruz qalan Litvanın təcrübəsi bu təcrübənin cəzalandırıcı ölçüsünü göstərir. Eynilə, Çexiya Taypey ilə yüksək səviyyəli mübadilələrdən sonra biznes imkanlarının azalması ilə bağlı xəbərdarlıq edildi, bir neçə Afrika hökuməti isə Tayvan yardımını və ya rəsmi səfərlərini qəbul edərsə, maliyyələşdirmə və infrastruktur layihələrini məhdudlaşdırmaqla hədələndi. Birlikdə götürdükdə, bu hallar “bir Çin”in diplomatik tanınmadan struktur rıçaq alətinə çevrildiyini, dövlətləri Çin bazarına daxil olmaq üçün xarici davranışlarını tənzimləməyə məcbur etdiyini vurğulayır.

Bu transformasiya qarşıdurma deyil, sakit keçdi. Addım-addım “bir Çin” diplomatik düsturdan bazara çıxış şərtinə, daha sonra isə beynəlxalq normaları müəyyən etmək istəyinə keçdi. Təkcə suverenliyin tanınmasında deyil, həm də Pekinin nişan şərtlərinə nəzarət etmək səlahiyyətində təkid edən super “vahid Çin” ortaya çıxır.

Vaşinqton bu trayektoriyanı birbaşa çağırış kimi şərh edib. ABŞ Prezidenti Donald Trampın dövründə yüksək tariflər təkcə ABŞ istehsalını canlandırmaq üçün deyil, həm də Pekinin bazar miqyasını tənzimləyici hökmranlığa çevirməsinə mane olmaq üçün tətbiq edilib. İdxal rüsumları bərpa üçün stimullarla birlikdə iki funksiyaya xidmət edir: ABŞ-ın sənaye bazasını gücləndirmək və tərəfdaşları Çindən asılılığı azaltmağa təşviq etmək. Bu çərçivədə Cənubi Koreya və Vyetnam yarımkeçiricilər və süni intellekt sahəsində əməkdaşlığı sürətləndirib. Bu təşəbbüslər Pekinin öz təsirini gücləndirmək üçün sənaye həddindən artıq gücündən və qiymət rıçaqlarından istifadə etməsinin qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuş üçüncü təchizat zənciri modelinin ilkin mərhələlərini təmsil edir.