Blog

Avrasya bölgesini ulaşım güzergâhları şekillendiriyor, ülkeler ulaşım projelerine katılmaya istekli çünkü bu, o ülkelerin stratejik önemini ve gelirini artırıyor. Avrasya'daki ulaşım ağlarının mutlak çoğunluğu Çin'den başlıyor veya Çin'den başlayacak. Azerbaycan da "İpek Yolu" üzerindedir. Zangezur koridorunun önemi budur.

Orta Asya ülkelerinin liderleri arasında ulaşım yollarına ilişkin diyalog genişledi. Türkmenistan Devlet Başkanı Sardar Berdimuhamedov'un Tacikistan ziyareti ve Tacik mevkidaşı Imamali Rahman ile yaptığı görüşmeler ulaşım konularıyla ilgiliydi. Aşkabat, Duşanbe'ye Türkmenistan'ın Hazar Denizi'ndeki limanlarına erişim sağladı. Türkmenistan da Tacikistan ile yeni bir ulaşım koridoru oluşturmak istiyor. Devlet başkanları Duşanbe'de 23 belge imzaladı. Liderler, Asya, Avrupa ve Orta Doğu'yu birbirine bağlayacak ortak bir altyapı oluşturmanın önemli olduğunu söylediler. Bu da Türkmenistan ve Tacikistan'ın 3 kıtayı birbirine bağlayacak ulaşım yollarının kendi topraklarından geçmesini umduğu anlamına geliyor. Bu nedenle öncelikle iki ülke arasında ortak altyapılar oluşturmaya çalışıyorlar. Türkmenistan ve Tacikistan'ın okyanuslara doğrudan erişimleri olmadığı için her iki ülke de Hazar Denizi'nin imkanlarını kullanacak. Bu anlamda Türkmenbaşı limanının önemi arttı.

Azerbaycan, Türkmenistan ile Tacikistan arasındaki ulaşım projelerinin uygulanmasıyla da ilgileniyor. Çünkü hem Türkmenistan hem de Tacikistan, Hazar'ı Azerbaycan üzerinden Avrupa'ya geçebilir. Bu iki devletin ürünleri Bakü-Tiflis-Kars demiryolu ile ulaştırılabilmektedir. Azerbaycan'ın hem Türkmenistan hem de Tacikistan ile yakın ilişkileri var. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in bir süre önce Tacikistan'a yaptığı resmi ziyarette ortak projeler ele alındı.

Türkmenistan'ın Tacikistan ile ilişkilerini geliştirmekte başka bir çıkarı var. Türkmenistan'dan Çin'e giden doğal gaz boru hattı Tacikistan'dan geçecek. Türkmenistan, bu boru hattıyla yılda 25-30 milyar metreküp doğal gazı Çin'e taşımayı planlıyor. Ancak bu planın uygulanmasında sorunlar yaşanmaktadır. Boru hattı, Takkistan'ın dağlık bölgelerinden geçmelidir. 2014 yılında Çinli petrol ve gaz şirketi "CNPC", Tacik şirketi ile ortak girişim kurulması konusunda bir anlaşma imzaladı. Ortak şirket, Tacikistan topraklarında inşaat işleri yapmalıdır. Şirket, 63 kilometre uzunluğunda 42 dağ tüneli inşa etmek zorunda kaldı. Şirket şimdiye kadar yalnızca bir tünel inşa etti ve ilerleme yavaş. Bu durum Çin ve Türkmenistan'ı endişelendiriyor. Bu yüzden hem Aşkabat hem de Pekin, Takistan'a hücum etmeye çalışıyor. Bu konu, 17 ve 18 Mayıs'ta başlayacak olan "Çin-Orta Asya" liderleri zirvesinde tartışılacak. Çin'de yapılacak zirvede Pekin'in Orta Asya ile ilişkilerinin genişletilmesine özel önem verilecek.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Rusya emperyal sınırlarını yeniden kurmaya çalışsa da ekonomik gücü zayıf. Rus ekonomisi yalnızca enerji kaynaklarının işletilmesi ve satışı üzerine kuruldu. Ancak devletlerin gücü, ekonomilerinin her sektörünün gelişmesi ve farklı devletlerle ticaret hacmi ile ölçülür. Örneğin ABD ile Çin arasındaki yıllık ticaret hacmi 700 milyar dolar. ABD borsasında yüzlerce Çinli şirket işlem görüyor. Çinli gençlerin Amerikan üniversitelerinde okumayı tercih ettikleri de bir gerçek. Ancak ABD ile Çin arasında siyasi zeminde derin bir görüş ayrılığı var. Ancak bu durum iki büyük ülke arasındaki ticari ilişkilere engel değil.

ABD Hazine Bakanı Janet Yellen, iki ülke arasındaki siyasi ve güvenlik konularındaki derin farklılıklara rağmen, iki büyük ülkenin ticaret ve küresel sorunların çözümünde işbirliğinin önemli olduğunu söyledi. Amerikalı uzmanlar bu açıklamayı Washington'dan Pekin'e olumlu bir mesaj olarak değerlendiriyor. Washington, Pekin'e ekonomik işbirliğini ve sağlıklı rekabeti genişletmesini teklif ediyor. ABD maliye bakanı bu amaçla Çin'i ziyaret ederek işbirliği konularını görüşmeyi planlıyor.

Bu durumda ABD neden bazı bölgelerde Çin'e ekonomik yaptırımlar uyguluyor? Bu ABD'nin kendi ürünlerini korumak için yapılıyor. Pekin bu konuda farklı düşünüyor. Pekin, ABD'nin yaptırımlarla Çin'in ilerlemesini engellemeye çalıştığına inanıyor. Yaptırımlar, Çin'in ihtiyaç duyduğu teknolojileri Amerika'dan çalarak temin etmesiyle de bağlantılı. Amerika Birleşik Devletleri'nde her yıl birçok Çinli istihbarat görevlisi hırsızlıktan tutuklanıyor. Bu nedenle Washington, 2017'den itibaren Çin'e karşı katı yaptırımlar uygulamaya başladı.

Çin'in her alanda gösterdiği başarıya rağmen bu ülke teknoloji alanında ABD'nin gerisinde kalıyor. Çeşitli sorunlara rağmen ABD ekonomisi dünya liderliğini koruyor. Pandeminin sona ermesinin ardından Amerikan ekonomisindeki gelişme arttı. Çin ekonomisi 1980 ile 2010 yılları arasında yılda yüzde 10 büyüdü. Bunun Çin'de yaşayan insanların yaşam standartları üzerinde olumlu bir etkisi oldu. Buna rağmen Çin'de işsizlik sorunu devam ediyor, nüfus yaşlanıyor ve işgücü verimliliği yüksek değil. Washington'da Çin'in mevcut ekonomik sorunları tek başına çözemeyeceğine inanıyorlar.

Dolayısıyla Joe Biden yönetimi, Donald Trump'ın aksine Çin ile ekonomik işbirliğini reddetmiyor. Washington, ABD'ye ihraç edilen ucuz Çin ürünleriyle ilgileniyor. Amerikan iktisatçıları bunu enflasyonu önlemenin bir aracı olarak değerlendiriyor. Bununla birlikte, Çin'in bölgede artan askeri gücü ve Tayvan çevresindeki durum, iki ülke arasındaki ekonomik ilişkileri olumsuz etkileyebilir.

"Atlas" Araştırma Merkezi

İkinci Dünya müharibəsindən sonra iki blok formalaşmışdı, Qərb ölkələri və Türkiyə NATO-da toplandılar, SSRİ və onun təsiri altındakı Şərqi Avropa dövlətləri Varşava Müqaviləsi Təşkilatını yaratdılar. SSRİ-nin dağılmasıyla Varşava Müqaviləsi Təşkilatı dağıldı və bu təşkilatın keçmiş üzvlərinin əkəsiryyəti NATO-ya üzv qəbul edildilər.

Rusiya rəsmiləri 1991-2000-ci illər arasında NATO-a ehtiyac olmadığını səsləndirirdilər. Kremlin məntiqi sadə idi: “SSRİ yoxdursa və “soyuq müharibə” bitibsə NATO-ya da ehtiyac olmamalıdır”. NATO ölkələri fərqli düşünürdülər. Rusiyanın 2008-ci ildə Gürcüstana, 2014-cü və 2022-ci ildə Ukraynaya hərbi müdaxilələri NATO-nun davamlılığının vacibliyini bir daha təsdiq etdi. Uzun onilliklər  neytral siyasətə üstünlük verən Finlyandiya və İsveç belə Şimali Atlantika Blokuna üzvlüyə qərar verdilər.

Beləliklə, NATO Avropanın tamamında möhkəmlənib, növbəti hədəf Ukraynanın təşkilata üzvlüyünü təmin etməkdir. Bu çətin olacaq, çünki Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəsi davam edir. Müharibə bitməyənə qədər Ukraynanın Şimali Atlantika Blokuna üzvlüyü problematikdir. Ancaq müharibə bitdikdən sonra Ukraynanın NATO-ya üzvlüyü aktuallaşacaq və bu məsələ müsbət həll ediləcək.

NATO-nun təhlükəsizlik maraqları Avropanın hüdudlarını aşıb. Suriya və Liviyadakı müharibələr göstərdi ki, NATO ölkələri Avrasiya bölgəsindəki təhlükəsizlik məsələlərinə də diqqət ayırmaq məcburiyyətindədirlər. NATO Əfqanıstandakı əməliyyatda da iştirak edirdi. NATO-nun fəaliyyət dairəsini genişləndirməsi Rusiya və Çini narahat edir.

NATO uzaq Yaponiyada ofis açmaq qərarını verib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mao Nin bununla bağlı açıqlama verərək NATO-nun Yaponiyada ofis açmaq niyyətinin və şərqə doğru irəliləməsinin regionda sabitliyi pozacağını deyib. “NATO-nun Asiya-Sakit Okean regionunda daim şərqə doğru genişlənməsi, regional işlərə müdaxilə, regional sülh və sabitliyi pozmaq cəhdləri, blokların qarşıdurması istəyi region ölkələrindən sayıqlığın artırılmasını tələb edir”, – deyə o, brifinq zamanı bildirib. Onun sözlərinə görə, Asiya “geosiyasi döyüşlərə səhnə olmamalıdır”. NATO Cənubi Koreya, Avstraliya və Yeni Zelandiya kimi təhlükəsizlik tərəfdaşları ilə danışıqları asanlaşdırmaq üçün Yaponiyada ilk əlaqə ofisini açmağı planlaşdırıb. Yaponiyada NATO ofisinin açılması Çin və Rusiyanın bölgədə artan hərbi gücüylə əlaqəlidir. Rusiya və Çin həm quruda, həm də okean və dənizlərdə birgə hərbi təlimlərin sayını artıbılar. Bu fəallığa NATO seyrçi qalmaq istəmir.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin xarici işlər nazirlərinin Hindistanın Qoa adasında mayın 5-də keçirdikləri görüşündə liderlərin toplantısına hazırlıq mövzuları müzakirələri edilib. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin liderlərinin sammiti 4-5 iyul tarixlərində Dehlidə keçiriləcək. Nazirlər bu görüşə hazırlıqla yanaşı beynəlxalq və regional vəziyyəti də müzakirə ediblər. Müzakirə edilən mövzular içərisində Əfqanıstandakı durum da olub.

Liderlər Dehlidə 20 bəyanat qəbul edəcəklər. Bundan başqa İran Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının tamhüquqlu üzvlüyünə qəbul ediləcək. Halbuki, təşkilat 2017-c ildə Hindistan və Pakistanı üzvlüyə qəbul etdikdən sonra genişlənməyə üstünlük verməyəcəyini açıqlamışdı. Siyasət dəyişib. Çünki Qərb dünyasıyla rəqabət aparan Rusiya və Çinə daha çox tərəfdaş lazımdır. İrandan sonra Belarusun da üzvlüyə qəbulu gündəmdədir. Küveyt, Myanma, Maldiv adaları, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Bəhreyn təşkilatla tərəfdaş statusuna malikdirlər. Səudiyyə Ərəbistanı bu ilin mart ayında Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında “dialoq tərəfdaşı” statusunda qəbul olunub. Qoadakı toplantıya Pakistanın xarici işləri nazirinin gəlişi də diqqət mərkəzində olub. Bu 2014-cü ildən bu yana Pakistan rəsmisinin Hindistana ilk rəsmi səfəri idi. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində ikitərəfli münasibətlərin normallaşması əsas vəzifələrdən biridir.

Rusiya və Çin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində anti-Qərb blokunu formalaşdırmağa çalışsalar da, buna nail olmaq Moskva və Pekin üçün çətindir. Çünki Mərkəzi Asiya ölkələri və Hindistan Qərblə siyasi əməkdaşlıqdan və hərbi təmaslardan imtina etməyəcəklər. Bu ölkələr Rusiya və Çinin artan maraqlarından ehtiyat edirlər.

Buna baxmayaraq, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı Avrasiya bölgəsində əhəmiyyətli rola iddialıdır, yeni nəqliyyat yolları çəkilir, dəniz limanları tikilir. Bu layihələr  təşkilata marağı artırır. Bu mənada Azərbaycan və Türkiyə də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatındakı prosesləri diqqətlə izləyir.

Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Hindistandakı toplantıdan sonra ölkəsinin Dehli ilə xüsusi əlaqələrdən danışıb. Rusiyadan Hindistana neft satışının həcminin artması iqtisadi ekspertlərin diqqət mərkəzindədir. Buna baxmayaraq, Rusiya Hindistanın ondan ucuz neft ala biləcəyi valyuta ilə bağlı razılığa gələ bilməyib. Moskva Hindistan valyutası olan rupi ilə ödənişdən imtina edib. Moskva isə hesab edir ki, rupi ehtiyatının yığılması arzuolunmazdır, çünki rupi tam konvertasiya olunan valyuta deyil. Rusiya və Hindistan yerli valyutalarla ticarət məsələsini müzakirə etsələr də, prinsiplər rəsmiləşdirilməyib. Rusiya ödənişi rupi ilə deyil, Çin yuanı və ya digər valyutalarla etmək istədiyini bildirib. Dehli buna razılaşa bilməz.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Vaşinqton Çini rəqib kimi qiymətləndirdiyinə görə bu dövlətlə bağlı ümumiləşdirilmiş siyasətini formalaşdırmağa çalışır. ABŞ və Avropa Çinlə iqtisadi əlaqələrini davam etdirdikləri halda Tayvan ətrafında cərəyan edilən hadisələrdə Pekini ittiham edirlər.

Avropa İttifaqının xarici siyasət məsələləri üzrə komissarı Jozep Borrel Avropa İttifaqına üzv dövlətlərin hərbi gəmilərinin Tayvan ətrafına göndərilməsi vacibliyini bildirib. Həmin gəmilər Tayvan adası ətrafında patrul xidməti göstərməlidirlər. Borrel Fransanın “Journal du Dimanche” dərgisinə verdiyi Avropanın Tayvan ətrafında fəallaşmasının önəmli olduğunu bildirib. ABŞ hərbi gəmiləri hazırda Tayvan adası ətrafında patrul xidməti göstərirlər.

Jozep Borrel Çinin durdurulması vacibliyini bildirərkən, Avropa İttifaqının iki əsas dövləti – Fransa və Almaniya Pekinlə dialoqu genişləndirməyin tərəfdarıdırlar. Almaniya kansleri Olaf Şoltsun və Fransa prezident Emmanuel Makronun bir müddət əvvəl Çinə səfərləri də bundan xəbər verir. Makron Çindən Fransaya qayıtdıqdan sonra Avropanın Tayvan məsələsində ABŞ-ın siyasətini dəstəkləməməsi vacibliyini bildirdi. Şolts da Tayvana görə Avropanın Çinlə qarşıdurmasının əleyhinədir. ABŞ-ın ən yaxın müttəfiqlərindən Böyük Britaniya da ehtiyatlı mövqenin tərəfdarıdır. Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Ceyms Kleverli Çinə qarşı “soyuq müharibənin” elan edilməsinin yanlış qərar olacağını vurğulayıb.

Belə olan halda Borrel nədən Avropanın Tayvan adası ətrafında fəallaşması gərəkliyini bildirib? Görünür, Borrel Avropanın ABŞ-dan geri qalmasını istəməyərək patrul gəmilərinin birgə xidmətinə üstünlük verir. Çin Xarici İşlər Nazirliyi Borrelin təşəbbüsünü tənqid edib. Pekinin xəbərdarlığı Brüsseldə mövzuyla bağlı müxtəlif mülahizələrə səbəb olub. Avropalıların bir qismi Tayvanla bağlı Brüsselin ABŞ-Çin qarşıdurmasından məsafə saxlaması gərəkliyini ifadə edib. Bu qrupun fikrincə, diqqəti Ukrayna müharibəsindən yayındırmaq olmaz. Onların fikrincə, Avropanın həm Rusiya, həm də Çinlə mübarizə aparması doğru deyil. Ancaq fərqli düşünənlər də var. Çin Tayvanı ələ keçirərsə, bu ölkənin bölgədə rolu artacaq və Pekin anti-Qərb qüvvələrinin liderlərindən birinə çevriləcək. Bu Brüssel üçün təhlükəli gedişatdır. Avropada Çinin Ukrayna məsələsində mövqeyindən narahatlıq da artır. Çexiyanın yeni prezidenti Petr Pavel ABŞ-ın “Politico” nəşrinə verdiyi müsahibədə Çinin Ukrayna müharibəsindən dividentlər qazandığını bildirib: “Pekin müharibənin bitməsində maraqlı deyil. Çünki müharibə davam etdikcə Rusiyanın Çindən asılılığı artır. Bu Pekinin maraqlarına cavab verir”. Həqiqətən müharibə olmasaydı, Çin Rusiyadan ucuz neft və qaz ala bilməyəcəkdi. Ukrayna müharibəsi Qərbi də yorur ki, bu da Çinin maraqlarına cavab verir.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Rusiya, Çin və ABŞ-ın Mərkəzi Asiyada rəqabəti genişlənib. Bir müddət əvvəl Çinin Sian şəhərində Mərkəzi Asiya ölkələri və Çinin xarici işlər nazirlərinin dördüncü görüşü keçirilib. Xarici işlər nazirləri bu ay liderlərin görüşünü hazırlamaq məqsədilə bir araya gəliblər. “Mərkəzi Asiya – Çin” dövlət başçılarının birinci sammitində əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətləri müzakirə olunacaq. Çin və Mərkəzi Asiya dövlətləri ikitərəfli əməkdaşlığı genişləndirmək istəyirlər. Bundan başqa bu ölkələrin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq və “bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünün reallaşmasıyla baglı fikir mübadiləsi aparacaqlar.

Çin tələsir. Pekin Mərkəzi Asiya uğrunda mübarizədə iki rəqibi – Rusiya və Amerika Birləşmiş Ştatlarını qabaqlamağa çalışır. Rusiya Ukraynada apardığı işğalçı müharibə fonunda Mərkəzi Asiya istiqamətində tam gücüylə fəaliyyət göstərə bilmir. Bu Çinin maraqlarına cavab verir. Boşluğu Çinlə yanaşı ABŞ və Avropa İttifaqı doldurmağa çalışır. Pekin Vaşinqtonla Brüsselin uyğurlara verdiyi dəstəkdən də narahatdır.

Çin Mərkəzi Asiya ölkələrini “bir kəmər, bir yol” layihəsinə cəlb etməklə özünə yaxın tutmaq istəyir. Ancaq buna mane olan amillər var. Birincisi, ilk mərhələdə layihənin reallaşmasına pandemiya mane oldu. İkincisi, Rusiyanın Ukraynada başlatdığı müharibə də Pekinin layihəsinə zərər vurdu. Çünki Çindən Avropaya məhsullar dəmir yolları ilə Mərkəzi Asiya və Rusiya üzərindən daşınmalı idi. Avropa İttifaqı Rusiyaya qarşı sərt sanksiyalar tətbiq etdiyinə görə məhsulların bu istiqamət üzərindən çatdırılması çətinləşib.

Buna baxmayaraq, Pekin əvvəlkitək Mərkəzi Asiyanı diqqət mərkəzində saxlamaq istəyir. Mərkəzi Asiyanın zənginlikləri Çin üçün vacibdir. Çinin Mərkəzi Asiya ölkələrinə milyardlarla dollar investisiyaları var. Çinin Mərkəzi Asiya ölkələrinə investisiyaları bu ilin başlanğıcı üçün 15 milyard dolara çatıb. Çinin Mərkəzi Asiya ölkələri ilə 2022-ci ildə ticarət mübadiləsi 70 milyard dolları keçib. Pekin ehtiyat edir ki, Mərkəzi Asiya qarışsa, Çinin investisiyaları təhlükə altında olacaq. Pekin bu baxımdan ABŞ-la yanaşı radikal islamçı qüvvələrin fəallaşmasından çəkinir. Bu qüvvələrin Mərkəzi Asiyada fəallaşması ehtimalı Çinə ciddi təhlükə yaradcaq. Çinin Əfqanıstanın Taliban rejimi ilə əməkdaşlığının məqsədlərindən biri də Əfqanıstan ərazisindən Mərkəzi Asiyaya islamçıların keçidinin qarşısının alınmasıdır.

Bu arada, Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin müdafiə nazirlərinin toplantısı keçirilib. Rusiyanın müdafiə naziri Sergey Şoyqu ABŞ və digər Qərb ölkələrinin Mərkəzi Asiya üçün təhlükə mənbəyi olduğunu vurğulayıb. Şoyqu Mərkəzi Asiya ölkələrinə ABŞ-a qarşı müqavimət göstərməsi vacibliyini bildirib. Bu Rusiyanın Mərkəzi Asiya ölkələrinin daxili işlərinə qarışmasıdır. Kreml Mərkəzi Asiya ölkələrinin xarici və təhlükəsizlik siyasətini müəyyənləşdirmək istəyir. Rusiya Qırğızıstan və Tacikistanda hərbi bazalarını gücləndirmək qərarını verib. Moskva da Pekin kimi ABŞ-ın Çinə artan marağından narahatdır. ABŞ-ın məşhir “The Wall Street Journal” dərgisində yayımlanan məqaləyə görə, həqiqətən ABŞ Mərkəzi Asiyada hərbi qüvvələrini yerləşdirməyə məkan axtarır.

"Atlas" Araştırma Merkezi