Author: Sahin Elkhanoglu

Tokio ilə Pekin arasında gərginlik azalmır. Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaiçi parlament müzakirələri zamanı bildirmişdi ki, Tayvan ətrafında baş verə biləcək hərbi böhran “ekzistensial təhdid” olacaq və bu da Yaponiyanı “kollektiv özünümüdafiə hüququnu” işə salmağa məcbur edəcəkr. Bu, Pekinin kəskin narazılığına səbəb oldu. Bununla əlaqədar Çin rəsmiləri Tokioya ciddi iradlarını  bildirdilər. Bu iki ölkə arasında münasibətlərin gərginləşməsinə səbəb oldu. Pekin Tayvanı Çinin daxili məsələsi hesab edir.

Münasibətləri gərginləşdirən Çinin Yaponiyanın Osaka şəhərindəki baş konsulu Syue Tszyan açıqlaması oldu. O özünün sosial media səhifəsində Yaponiyanın baş nazirini “başının kəsiləcəyi” ilə hədələdi. Baş konsul sonradan bu postunu silsə də, gərginlik azalmadı. Çinin Xarici İşlər Nazirliyi ölkə vətəndaşlarını Yaponiyaya səfərdən çəkinməyə çağırdılar. Belə xəbərlər yayıldı ki, guya Çin vətəndaşları Yaponiyada təhlükəsizlik problemləri ilə üzləşə bilərlər.

Bu arada, Çin və Yaponiyanı birləşdirən 12 hava marşrutu üzrə sərnişinlərə xidmət dayandırılıb. Reysləri ləğv edilmiş istiqamətlər arasında Çindən Yaponiyanın Naqoya, Fukuoka, Sapporo və Osaka şəhərlərinə uçuşlar var. Bir çox istiqamətlərdə ləğv edilmiş reyslərin sayı artır. Məsələn, Tyantszindən Osakanın yaxınlığındakı Kansay aeroportu istiqamətindəki marşrut üzrə planlaşdırılan uçuşların 65%-i, Nankindən Kansaya uçuşların 59.4%-i, Quançjoudan isə 31.3%-i ləğv edilib.

Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçinin mümkün Tayvan böhranı ilə bağlı Parlamentdə verdiyi açıqlamalardan sonra Çin Tokioya təzyiqi artırdı və ondan açıqlamalarını geri götürməsini tələb etdi. Bu cavabın bir hissəsi kimi görünən odur ki, hər iki ölkə bu idxalı bərpa etmək barədə razılığa gəlsə də, Çin faktiki olaraq Yaponiya dəniz məhsullarının idxalını dayandırdı.

Çinin sərt yanaşması yalnız Yaponiya ictimai rəyini sərtləşdirəcək və vəziyyəti daha da pisləşdirəcək. Pekin dərhal qorxuducu hərəkətlərini dayandırmalıdır. Çin Tokio Elektrik Enerji Şirkəti Holdings Inc.-in Fukuşima Daiçi Nüvə Elektrik Stansiyasından təmizlənmiş suyun buraxılması ilə bağlı sənədlərdə iddia edilən çatışmazlıqlara işarə etdi. Eyni zamanda, onlar dayandırmanı baş nazirin şərhləri ilə əlaqələndirərək iddia etdilər ki, “Tayvan haqqında səhv açıqlamalara görə ictimai qəzəbin hazırkı mühitində Yaponiya ixrac etsə belə, bazar yoxdur”. Bu, açıq-aşkar iqtisadi hədə-qorxudur.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın administrasiyası dövründə proteksionizmi tənqid edən və azad ticarəti müdafiə etdiyini iddia edən Çin, siyasi səbəblərdən ticarəti məhdudlaşdırmaqla beynəlxalq nüfuzuna xələl gətirmək riski daşıyır. Pekinin Yaponiya əleyhinə kampaniyasının güclənməsini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Yaponiya Xarici İşlər Nazirliyinin Asiya və Okeaniya İşləri Bürosunun rəhbəri Masaaki Kanai ilə Çin Xarici İşlər Nazirliyinin Asiya İşləri Departamentinin rəhbəri Liu Jinsong arasında Pekində keçirilən görüşdən sonra Çin Mərkəzi Televiziyası Kananın Liuya baş əydiyini, sonuncunun isə əllərini cibində saxladığını göstərən görüntülər yayımladı. Bu, çox güman ki, yerli auditoriyaya Çinin nəzarəti ələ aldığını göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu, nəzakətdən məhrum bir nümayiş idi.

Çin hökumətinin mövqeyi özəl sektora da təsir göstərir. Çində sonuncu “Crayon Shin-chan” cizgi filminin nümayişi təxirə salınıb və Yaponiyaya səfərlər çoxsaylı ləğv edilib. Çin mediası “Yaponiyadan gələn turistlər və bizneslərin xoş qarşılanmadığı” vurğulanır. Bu, Takaiçinin şəxsən günahkar olduğu mesajını çatdırarkən Çinə iqtisadi təsiri minimuma endirmək cəhdini göstərir.

Casusluq işləri ilə məşğul olan Çinin Dövlət Təhlükəsizliyi Nazirliyi sosial media paylaşımında Yaponiya baş nazirinin sözlərini pisləyib və keçmişdə Yaponiya vətəndaşlarının həbslərini “nailiyyətlər” kimi qeyd edərək, sanki daha çox həbsin ola biləcəyini göstərir. Çinin əlavə əks tədbirlərinin iqtisadi və insan mübadilələrinə daha geniş təsir göstərə biləcəyi ilə bağlı narahatlıq var. Belə bir fikir var ki, Yaponiya həddindən artıq reaksiya verməkdən çəkinməli və vəziyyəti sakitləşdirmək üçün Çinlə davamlı dialoq aparmalıdır.

Bu gün, 21 noyabrda Ukrayna Ləyaqət və Azadlıq Gününü qeyd edir. Bu tarix Ukraynanın taleyində mühüm rol oynamış iki hadisəni – 2004-cü il “Narıncı inqilab”ı və 2013–2014-cü illərin Ləyaqət İnqilabını birləşdirir. Həmin dövrlərdə ukraynalılar öz seçim hüququnu və demokratiyanı qorumağı bacardılar. Bu gün isə Rusiya tərəfindən Ukraynaya qarşı aparılan genişmiqyaslı müharibə şəraitində bu tarix daha da böyük əhəmiyyət kəsb edir və bizə xatırladır ki, azadlıq və ləyaqət uğrunda mübarizə hər gün davam edir. “Ləyaqət və Azadlıq Günü – hər gün, fasiləsiz” formulu göstərir ki, biz dəyərlərimizi hər gün müdafiə edirik: əsgərlərimiz – cəbhədə, könüllülərimiz – arxa cəbhədə, hər bir vətəndaş – öz gündəlik həyatında. Necə ki, Azərbaycan 1990-cı il 20 Yanvar faciəsi zamanı həlak olanların xatirəsini unutmur və ehtiramla yad edir, Ukrayna da heç vaxt “Səmavi Yüzlük” qəhrəmanlarını unutmayacaq – onların həyatı həqiqət və azadlıq uğrunda ən yüksək qurban oldu və bu gün də bizi sınaqlar qarşısında geri çəkilməməyə ruhlandırır.

2022-ci il 24 fevralda, səhər saat 5 radələrində Rusiya – bir zamanlar nasistlərin etdiyi kimi – müharibə elan etmədən Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğal əməliyyatına başladı və ölkəmizi qanlı savaş meydanına çevirdi… Bu, həyat uğrunda, müstəqillik uğrunda, azadlığımız və ləyaqətimiz uğrunda mübarizə idi. Rusiyanın gündəlik terror hücumları Ukraynanın şəhər və rayonlarında dinc sakinləri, o cümlədən uşaqları öldürür, mülki infrastrukturu dağıdır. Düşmən qəsdən evləri, xəstəxanaları, məktəbləri hədəfə alır – bu, bəşəriyyətə qarşı hərbi cinayətlərdir. Lakin nə qorxu, nə də amansız Rusiya terroru Ukrayna xalqını sındıra bildi. Ordumuz fədakarcasına döyüşür, işğalçıya layiqli cavab verir. Biz düşmənin hücumlarının qarşısını alırıq və torpaqlarımızın tam azad olunması uğrunda mübarizə aparırıq. Rusiya ordusu elan etdiyi heç bir məqsədə nail ola bilməyib. Tərəfdaşlarımızın dəstəyi və Qərb ölkələrinin sanksiya siyasəti Rusiyanın hərbi-sənaye kompleksinə ciddi təsir göstərərək istehsal sahələrinin tənəzzülünə və Rusiya Federasiyasında hərbi məhsulun həcminin və keyfiyyətinin aşağı düşməsinə səbəb olur. Bu illər ərzində davam edən ədalətsiz müharibə xalqımızın sarsılmazlığını və beynəlxalq ictimaiyyətin, müttəfiqlərimizin və tərəfdaşlarımızın güclü dəstəyini bir daha sübut etdi.

Rusiya beynəlxalq hüququ pozmağa davam edir və dinc əhaliyə qarşı terror tətbiq edir – şəhərlərə kaset bombardmanlarından tutmuş kimyəvi silahdan istifadəyə qədər. Biz hər gün buna qarşı mübarizə aparırıq və ölkəmizi və vətəndaşlarımızı qorumaq üçün bütün gücümüzü səfərbər edirik. Beynəlxalq dəstək isə həyati əhəmiyyət daşıyır. Ukrayna Prezidenti Volodımır Zelenskinin dediyi kimi: “Heç bir dövlət belə təzyiqə, belə bir şərə qarşı təkbaşına davam gətirə bilməzdi.” Buna görə də aqressora qarşı mübarizəni gücləndirmək, Rusiyaya qarşı sanksiyaları artırmaq və müdafiə qabiliyyətimizi möhkəmləndirmək lazımdır. Yalnız beynəlxalq ictimaiyyətin sərt təzyiqi Rusiyanı zorakılıqdan imtina etməyə və real sülh danışıqlarına məcbur edə bilər. Bizim məqsədimiz – ədalətli sülhdür: BMT Nizamnaməsinə və Ukrayna Konstitusiyasına əsaslanan sülh. Biz bu prinsipdə qətiyyətlə dayanırıq, çünki “qüvvə qorxusu altında deyil, hüququn qorunması altında yaşanan sülh” – aqressiyanın nə Ukraynaya, nə də başqa bir ölkəyə qarşı yenidən başlamamasının yeganə qarantıdır.

Ukrayna və Azərbaycanı ortaq tarixi çağırışlar, həmçinin ərazi bütövlüyü və suverenliyin dəyişməz dəstəyi birləşdirir. Bu səbəbdən Azərbaycan xalqı bu gün öz torpağı uğrunda döyüşənlərin ağrısını xüsusilə dərindən anlayır. Sizin anlayışınız və dəstəyiniz bizim üçün çox dəyərlidir. Ukraynaya göstərilən köməyi və ölkələrimizin qarşılıqlı suverenlik dəstəyini yüksək qiymətləndiririk. Prezident Volodımır Zelenski son telefon danışığında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevə ölkəmizə göstərilən humanitar yardıma görə təşəkkür edib. Liderlər Azərbaycanın Ukraynadakı Səfirliyinin inzibati binasına qarşı növbəti raket hücumunu qətiyyətlə pisləyiblər. Prezident İlham Əliyev bu hadisə ilə bağlı ciddi narahatlığını ifadə edib və beynəlxalq hüquq normalarına görə diplomatik nümayəndəliklərə hücumların yolverilməz olduğunu vurğulayıb.

Ukraynada hərbi əməliyyatlara baxmayaraq, ölkələrimiz arasında müxtəlif sahələrdə əməkdaşlıq dinamik şəkildə inkişaf edir. Ümumi prioritet ticarət-iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsidir. Azərbaycan istiqamətinə Ukrayna ixracının müxtəlif mövqelər üzrə 10–15% sabit artımı müşahidə olunur, qarşılıqlı ixrac-idxal əməliyyatlarının nomenklaturası genişlənir. Enerji sahəsində yeni imkanlar yaranır: Azərbaycan qazının Ukraynaya test tədarükü həyata keçirilib. Biz qaz tədarüklərinə dair uzunmüddətli müqavilələr imzalamaqda və Ukraynanın və Avropanın enerji təhlükəsizliyi üçün strateji əhəmiyyət daşıyan layihələri həyata keçirməkdə maraqlıyıq. Perspektivli layihələr arasında bərpa olunan enerji sahəsində əməkdaşlıq da var.

Nəqliyyat sahəsində də əməkdaşlıq genişlənir. Qara dəniz və Xəzər dənizi vasitəsilə nəqliyyat yollarının bərpası və genişləndirilməsi üzərində işləyirik, o cümlədən GUAM nəqliyyat dəhlizi kimi regional formatları inkişaf etdiririk. Ukrayna Azərbaycanın limanlarından, avtomobil və dəmir yollarından Avropaya daşımalar üçün tranzit imkanlarında maraqlıdır. Öz növbəsində, Azərbaycan dövlət və biznes qurumları Ukraynada etibarlı tərəfdaş görür və öz yükləri və enerji resursları üçün tranzit ölkə kimi dəyərləndirir.

Bütün bu addımlar ölkələrimizin xalqlarının rifahı və ədalətli sülh naminə çiyin-çiyinə irəliləmək niyyətini təsdiqləyir.

Ukrayna üçün Ləyaqət və Azadlıq Günü təkcə keçmişin xatirəsi deyil, həm də bu gün fəaliyyətə çağırışdır. Tarixin dərsləri bizi gələcəyimizi hüquq və həmrəylik prinsipləri üzərində qurmağa sövq edir. Azərbaycan və Ukrayna bir-birinə dəstək göstərərək və ortaq prinsipləri müdafiə edərək bütün qitədə möhkəm sülhün qurulmasına mühüm töhfə verir.

Xalqlarımızın birliyi və Ukrayna ilə Azərbaycanın strateji tərəfdaşlığı bizə bu gün çox ehtiyac duyulan sülhün uzunmüddətli və ədalətli olacağına inam verir. Biz beynəlxalq hüquqa və BMT Nizamnaməsinə əsaslanan ədalətli sülhə can atır və bu sülhü yaxınlaşdırırıq – elə bir sülh ki, burada dövlətlərin sərhədləri, müstəqillik və suverenlik toxunulmazdır və hər bir millət öz gələcəyini ləyaqətlə və azad şəkildə qura bilər.

Ukraynanın Azərbaycandakı Səfiri

Yuriy Husyev

İranda uranın zənginləşdirilməsi prosesi ilə bağlı ümumi rəy yoxdur. Beynəlxalq ekspertlərin bir qismi hesab edir ki, İsrail və ABŞ bormbardmanların İranda uranın zənginləşdirilməsini əngəlləyib. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi Britaniyanın “The Economist” jurnalına müsahibəsin deyib ki, ölkəsi Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (BAEA) ilə razılaşma əldə olunana qədər dağıdılmış nüvə obyektlərinin dağıntıları altından zənginləşdirilmiş uranı çıxarmayacaq. Nazirin sözlərinə görə, bütün zənginləşdirilmiş materiallar dağıntılar altındadır.

İranın indiki şərtlər altında uranı zənginləşdirməsi çətin olsa da, raket istehsalından imtina etməyib. “National Interest” dərgisində yayımlanan məqalədə, BMT sanksiyalarına baxmayaraq, İranın ballistik raket istehsalını nəzərəçarpacaq dərəcədə sürətləndirdiyi yazılıb. Məqalə Avropa kəşfiyyat xidmətlərinin məlumatına istinad edərək, Tehranın İsraillə 12 günlük müharibədən sonra raket istehsalını genişləndirməyə başladığı və bu prosesdə Çindən raket mühərrikləri üçün vacib komponentlər əldə etdiyi bildirilib. Pekin Tehrana ona görə dəstək verir ki, İran mümkün müharibədə ABŞ və İsrailə məğlub olmasın.

İran İsrailə qarşı həyata keçirdiyi hücumlarda “Fateh-110”, “Zolfaghar” kimi ən müasir sistemlərdən istifadə edib və indi onların imkanlarını daha da təkmilləşdirməyə çalışır. Tehran eyni zamanda raket gücünü təbliğat materiallarında nümayiş etdirir və regiondakı silahlı qruplaşmaları — HƏMAS, Hizbullah və Yəməndəki husiləri — modern silahlarla təmin etməyə davam edir. Analitiklərin fikrincə, bütün bu addımlar İran–İsrail qarşıdurmasının yeni mərhələyə keçməsi riskini artırır.

Tokio və Pekin arasında dərinləşən mübahisə fonunda film distribütorları Çində ən azı iki yapon filminin nümayişini dayandırıblar. Dövlət televiziyası CCTV bunu “ehtiyatlı qərar” adlandırıb və daxili auditoriyanın kəskin əhval-ruhiyyəsini nəzərə alıb.

Təxirə salınma Yaponiya Baş naziri Sanae Takaiçinin Tayvanla bağlı açıqlamalarından iki həftə sonra baş verib. Bu açıqlama Çində qızğın reaksiyaya səbəb olub və iki Şərqi Asiya gücü arasında son illərdə ən ciddi diplomatik qarşıdurmaya səbəb olub.

CCTV film idxalçıları və distribütorları ilə yoxlamalara istinadən bildirib ki, əvvəlcə yaxın həftələrdə nümayiş olunması planlaşdırılan “Crayon Shin-chan the Movie: Super Hot! Scorching Kasukabe Dancers” animasiya filmi və manqaya çevrilən “Cells at Work!” filmi də daxil olmaqla bəzi yapon filmləri Çinin materik hissəsində planlaşdırıldığı kimi nümayişə başlamayacaq. CCTV-nin bazar ertəsi günü yayımladığı məlumata görə, “Demon Slayer: Infinity Castle” animasiya filmi əvvəlcə yaxşı qarşılansa da, Takaiçinin “Çin auditoriyasının güclü narazılığı” səbəbindən verdiyi açıqlamalardan sonra kassa gəlirləri azalıb. CCTV-nin məlumatına görə, film idxalçıları və distribütorları bazarın reaksiyasına diqqət yetirməyi, tamaşaçıların hisslərinə hörmət etməyi və qarşıdan gələn filmlərin nümayişini təxirə salmağı seçiblər. Yaponiya, Takaiçi bu ay Yaponiya qanunvericilərinə Çinin Tayvana hücumunun Yaponiyanın yaşamasını təhdid edə biləcəyini söylədikdən sonra Çinlə artan mübahisəni yumşaltmağa çalışıb.

Pekin o vaxtdan bəri vətəndaşları Yaponiyaya səyahətləri dayandırmağa çağırıb və Çinin Baş naziri Li Qianq bu həftə Cənubi Afrikada keçiriləcək G20 sammiti çərçivəsində Takaiçi ilə görüşmək planında deyil. Yaponiyanın üç biznes federasiyasının rəhbərləri bazar ertəsi günü axşam Takaiçi ilə görüşüb və diplomatik gərginliyi həll etmək üçün dialoqa çağırıblar. Media xəbərlərinə görə, Yaponiyanın ən böyük biznes lobbisi Keidanren-in sədri Yoşinobu Tsutsui görüşdən sonra jurnalistlərə bildirib ki, “Siyasi sabitlik iqtisadi mübadilə üçün vacib şərtdir”.

Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov və Hindistan xarici işlər naziri Subrahmanyam Jaishankar 17 noyabrda Moskvada danışıqlar aparacaqlar. Bu haqda Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mariya Zaxarova məlumat verib. “Bazar ertəsi, noyabrın 17-də Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin rəhbəri ilə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Hökumət Başçıları Şurasının iclasında iştirak etmək üçün ölkəsinin rəsmi nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi Moskvada olacaq Hindistan Respublikasının Xarici İşlər Naziri arasında danışıqlar aparılacaq”, – diplomat bildirib.

Mariya Zaxarova bildirib ki, Rusiya və Hindistan xarici işlər nazirliklərinin rəhbərləri cari və qarşıda duran siyasi təmasları müzakirə edəcək, ikitərəfli münasibətlərin əsas məsələlərini həll edəcək, əsas beynəlxalq və regional problemlər, o cümlədən ŞƏT, BRİKS, BMT və İyirmilik Qrupu (G20) çərçivəsində əməkdaşlıq haqqında qeydləri müqayisə edəcəklər.

Yaponiyanın yeni baş naziri Sanae Takaiçinin Tayvan haqqında verdiyi açıqlamalar Pekinin narazılığına səbəb olub. Çin Dövlət Şurasının Tayvan işləri ofisinin rəsmi nümayəndəsi Çen Binhua bildirib ki, Pekin Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçinin parlamentdə Tayvanla bağlı uyğunsuz açıqlamalarına öz kəskin narazılığını və qəti etirazını ifadə edir. O deyib ki, həmin açıqlamalar vahid Çin prinsipini ciddi şəkildə pozur və ölkənin daxili işlərinə kobud şəkildə müdaxilə təşkil edir. “Dünyada yalnız bir Çin var və Tayvan onun bir hissəsidir”, – rəsmi əlavə edib.

İkinci açıqlama Çinin Müdafiə Nazirliyindən gəlib. Nazirlirin sözçüsü Tsyan Bin bildirib ki, Yaponiya Tayvanla bağlı hərbi gücdən istifadə etmək istəyərsə məğlub olacaq. Çin Müdafiə Nazirliyinin sözçüsü Yaponiyanın tarixdən dərs alması gərəkliyini bildirib. Göründüyü kimi, Çin Müdafiə Nazirliyi Yaponiyanın baş nazirinin Tayvan haqqında açıqlamalarını Tokionun adanı qorumaq üçün hərbi müdaxiləyə hazırlığı kimi qiymətləndirib.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi də Yaponiyanın baş nazirinin Tayvan barədə açıqlamasına kəskin reaksiya verib. Nazirin müavini Sun Veydun Yaponiyanın Pekindəki səfiri Kendzi Kanasuqini Çin Xarici İşlər Nazirliyinə dəvət edib. Səfirə Yaponiyanın baş nazirinin açıqlamalarından Pekinin narahat olduğu bildirilib. Sun Veydun Yaponiya baş nazirinin açıqlamalarını İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan beynəlxalq nizama təhlükə kimi qiymətləndirib. Sen Veydun baş nazirin açıqlamalarını “vahid Çin” prinsipinə zidd olduğunu xatırladıb. Çinin dövlət televiziya kanallarında da Yaponiya baş naziri Sanae Takaiçinin açıqlamaları tənqid olunub. Bu açıqlamalar Çinin daxili işlərinə qarışmaq kimi qiymətləndirilib.

Pekinin xəbərdarlıqlarına baxmayaraq, Yaponiya Çinin bölgədə artan hərbi gücündən və Pekinin Tayvanı güc yolu ilə ələ keçirməsin istəyindən narahatdır. Bu narahatlığı Yaponiyanın müttəfiqləri də bölüşür.