Месяц: Октябрь 2025

“The Times” qəzetinin yazdığına görə, Çinin xeyrinə casusluqda şübhəli bilinən iki britaniyalıya qarşı ittihamlar götürüldükdən sonra ABŞ Böyük Britaniya ilə kəşfiyyat məlumatlarını paylaşmağı dayandırmaqla hədələyib. ABŞ administrasiyasındakı mənbəyə istinadən məlumat yayıb. Qəzet yazır ki, Ağ Ev baş nazir Keir Starmerə xəbərdarlıq edib ki, bu cür hərəkətlər iki ölkə arasında xüsusi münasibətləri poza bilər. “The Times” həmçinin qeyd edir ki, prezident Trampın Britaniya hakimiyyət orqanlarının etibarlılığından narahatlığı artmaqdadır.

Casusluq iddiaları Britaniya hökumətinin Çinlə münasibətləri yaxşılaşdırmaq istəyi və Londonun şərqində yeni Çin səfirliyi binasının tikintisi ilə bağlı müzakirələr fonunda gündəmə gəlib.

Böyük Britaniyada çinli casusların həbsi barədə keçmiş illərdə məlumatlar var idi. Yeni siyasi və strateji resurs qazanmaq yolunda beynəlxalq rəqabətin şiddətləndiyi bir zamanda Böyük Britaniya ilə Çin arasında kəşfiyyat müharibəsi özünü aşkar şəkildə göstərir. Çin dünya nizamının “format” olunduğu dövrdə alternativ modelə əsaslanan güc faktoruna çevrilməsi üçün rəqib ölkələrin siyasi-iqtisadi sistemlərinə müdaxiləsini genişləndirir.

Son zamanlar Çinin Böyük Britaniya ilə kəşfiyyat savaşı başlatdığını müşahidə edirik, Britaniya kəşfiyyatı bunun ştrixlərini belə izah edir: Pekin casus şəbəkəsinin potensialını işə salaraq Britaniyaya qarşı genişmiqyaslı fəaliyyətə başlayıb.

Çinin addımları qarşılıqlı kəşfiyyat fəaliyyətinin təzahürüdür, belə ki, hazırda Britaniya Çinin Tayvanla bağlı siyasətinin kəskin tənqidçisi qismindədir. Bu, onun dəlilidir ki, Britaniya özünün Çindəki “kölgə kəşfiyyatları”nın hərəkətə keçməsi üçün düyməyə basıb.

Hər iki ölkənin ali kəşfiyyat orqanlarının hibrid müharibəsinin səbəblərindən danışarkən Çinin artan ekspansiyasının inadkar olmasına diqqət çəkmək lazımdır.

Eyni zamanda Çin özü Londonun xarici siyasət istiqamətlərinin perspektivini özündə əks etdirən “Qlobal Britaniya” strategiyasını özünə qarşı təhlükə kimi dəyərləndirir.

Çin ABŞ-Britaniya-Hindistan-Yaponiya dördlüyündən ibarət ittifaqı özünə təhdid olaraq görür. Bu ideyaların “fikir atalarının” Britaniya olduğunu dərk edir.

Çinin Britaniya siyasətçiləri üzərində təsir mexanizmləri yaratması isə Pekin kəşfiyyatının xarici istiqamətlərində prioritet kimi keçir.

Tərəflərin bir-birinə qarşı mübarizəsinin güclənməsi deməyə əsas verir ki:

1. Bir-birlərində boşluqları müəyyən edə biliblər,
2. Hər bir tərəfdə kiber fəaliyyət güclənib, ən müasir texnologiyalar əhəmiyyətli dərəcədə çoxalıb.

Çinin Britaniyada siyasətçilərini ələ alma mexanizmi Britaniyada siyasətçilərin, deputatların həssas nöqtə olduğunu göz önünə qoyur, Çinin isə zəif bəndi məhz Tayvanda yaranıb.

Tramp Çin aviaşirkətlərinin ABŞ marşrutları üzrə Rusiya üzərindən uçuşlarını qadağan etməyi təklif edib. Tramp administrasiyası Çin hava yollarının Rusiya üzərindən ABŞ-a və ABŞ-dan gələn marşrutlarda uçuşlarını qadağan etməyi təklif edərək, bu təcrübənin imkan verdiyi qısaldılmış uçuş vaxtının Amerika daşıyıcılarını əlverişsiz vəziyyətə saldığını bəyan edib.

Təklif dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı arasında ticarət müharibəsinin növbəti kəskinləşməsidir və Pekinin bəzi ABŞ sənayeləri üçün vacib olan nadir elementlərin ixracına nəzarəti gücləndirməsindən sonra elan edilib. ABŞ aviaşirkətləri uzun müddətdir ki, Çin aviadaşıyıcılarına ABŞ marşrutlarında Rusiya hava məkanından istifadə etməsinə icazə verilməsi qərarını tənqid edirlər, çünki bu, onlara uçuş vaxtını azaltmaq və daha az yanacaq yandırmaq, xərcləri azaltmaq üstünlüyü verir.

Rusiya 2022-ci ilin martında Ukraynanı işğal etdikdən sonra Vaşinqtonun ABŞ üzərində Rusiya uçuşlarına qadağa qoymasına cavab olaraq ABŞ aviaşirkətlərinə və bir çox digər xarici daşıyıcılara öz hava məkanı üzərindən uçuşlara qadağa qoyub.

Çin aviaşirkətlərinə qadağa qoyulmadı və beynəlxalq marşrutlarda qeyri-Çin daşıyıcıları ilə müqayisədə bazar payını artırmaq üçün bu üstünlükdən istifadə etdi.

ABŞ Nəqliyyat Departamenti cümə axşamı təklif etdiyi əmrdə mövcud vəziyyətin “ədalətsiz olduğunu və ABŞ hava daşıyıcılarına ciddi mənfi rəqabət təsirləri ilə nəticələndiyini” söylədi.

ABŞ tərəfindən verilmiş xarici hava daşıyıcılarının icazələrinə həddindən artıq uçuş məhdudiyyətinin tətbiqi ilə bağlı mövcud təklif yalnız yük daşıyan uçuşlara şamil edilmir.

Cümə günü Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü, məhdudiyyətlərin şəxsdən insana mübadilə üçün əlverişli olmadığını söylədi.

Nəqliyyat Departamentinin qərarı Air China (601111.SS) tərəfindən həyata keçirilən bəzi ABŞ uçuşlarına təsir göstərə bilər, yeni tab, China Eastern (600115.SS), yeni nişanı açır, Xiamen Airlines və China Southern yeni nişanı açır.

Sərəncamda Honq-Konqda yerləşən Cathay Pacific aviaşirkətinin adı çəkilmir, Flightradar24 uçuş izləmə vebsaytına görə, Nyu-Yorkdan Honq-Konq marşrutu ilə Rusiyadan uçan yeni nişan açılır. Cathay şərh sorğusuna dərhal cavab vermədi.

Çinin aviasiya tənzimləyicisi, Çinin Vaşinqtondakı səfirliyi və American Airlines (AAL.O) daşıyıcılarını təmsil edən əsas ticarət qrupu olan Amerika üçün Hava Yolları, Delta Air Lines (DAL.N) yeni sekmesini açır, yeni nişanı və United Airlines (UAL.O) açır, hamısının Çinə uçduğu yeni tab açır, şərh sorğusuna dərhal cavab vermədi.

Cümə günü ölkənin üç ən böyük aviaşirkətində Çinin materik siyahısında olan səhmləri 1,3% ucuzlaşan China Southern başda olmaqla, aşağı düşüb. Air China yeni nişanı açır və China Eastern yeni nişanı açır, müvafiq olaraq 1,26% və 0,95% azalıb.

Üç dövlətə məxsus daşıyıcı, COVID-19 pandemiyasından bəri mübarizə apararaq, ardıcıl beş il illik itkilər verdi.

Çin aviaşirkətlərinə ABŞ marşrutlarında Rusiya hava məkanından istifadəni qadağan etmək təklifi Pekin və Vaşinqton arasında bir sıra iqtisadi məsələlərə görə artan gərginlik fonunda səslənir.

Boeing (BA.N), ABŞ-Çin ticarət gərginliyi fonunda sifarişlərin dayandığı dünyanın ikinci ən böyük aviasiya bazarında şirkət üçün böyük bir irəliləyiş olacaq Çinə 500-ə qədər təyyarə satmaq üçün danışıqlar aparır.

ABŞ prezidenti Donald Tramp və çinli həmkarı Si Cinpinin oktyabrın sonunda Cənubi Koreyada təkbətək görüşü gözlənilir.

Nəqliyyat Departamenti Çin daşıyıcılarına təklifinə cavab vermək üçün iki gün vaxt verir və yekun əmrin noyabr ayından etibarən qüvvəyə minə biləcəyini söylədi.

Reuters xəbər verir ki, 2023-cü ilin may ayında ABŞ Çin daşıyıcıları Rusiya üzərindən yeni marşrutlar üzrə uçmamağa razılaşdıqdan sonra onlara əlavə uçuşları təsdiqləyib.

Keçən il Nəqliyyat Departamenti bildirib ki, Çin sərnişin hava yolları həftəlik gediş-gəliş ABŞ uçuşlarının sayını 50-yə çatdıra bilər, lakin ABŞ həmkarlar ittifaqları və hava yollarının təzyiqindən sonra daha çox uçuş əlavə etməməyi üstün tutdu.

COVID-19 pandemiyası səbəbiylə 2020-ci ilin əvvəlində məhdudiyyətlər qoyulmazdan əvvəl hər tərəfdən həftədə 150-dən çox gediş-gəliş sərnişin reysinə icazə verildi.

Bəzi ABŞ aviadaşıyıcıları Tramp administrasiyasına bildiriblər ki, Rusiya üzərindən uçmasalar, Şərq Sahilindən Çinə birbaşa uçuşlar iqtisadi cəhətdən mümkün deyil. Bəzi hallarda daşıyıcılar uçuş uzunluğunun artması səbəbindən bəzi oturacaqları açıq qoymalı və yükü azaltmalıdırlar.

ABŞ Çinə məxsus 15 şirkəti özünün “məhdudiyyətli ticarət siyahısı”na daxil edib. “Reuters“ agentliyi xəbər verib ki, buna səbəb Çin şirkətlərinin Amerikan elektronik komponentlərinin satın alınma prosesini asanlaşdırımasıdır. Belə ki, həmin komponentlər Husilər və HAMAS-ın dronlarında istifadə olunur. Sözügedən şirkətlər Çin, Türkiyə və BƏƏ-də yerləşir.

ABŞ bu ilin aprel ayında da Çin şirkətlərinə qarşı sanksiya tətbiq etmişdi. Çin, ABŞ-nin qarşılıqlı tarifələr çərçivəsində ölkədən idxal olunan məhsullara tətbiq etdiyi 34 faiz gömrük rüsumu artımına cavab olaraq, ABŞ şirkətlərinə qarşı ixrac qadağaları, məhdudiyyətlər və araşdırmaların yer aldığı sanksiyalar elan etmişdi. Çin Ticarət Nazirliyinin verdiyi məlumata görə, 27 ABŞ şirkəti ixrac nəzarəti və ya qadağa siyahılarına daxil edilib.

Bu şirkətlərdən 16-nın hərbi və mülki ikili istifadə üçün nəzərdə tutulan məhsullarının ixracına qadağa qoyulub, 11 şirkət isə ixrac qadağası tətbiq edilən “etibarsız qurumlar” siyahısına salınıb. Nazirlik, 16 ABŞ şirkətinin Çin’in milli təhlükəsizliyini və maraqlarını qorumaq, həmçinin silahların yayılmasının qarşısını almağa yönəlmiş beynəlxalq öhdəliklərə riayət etmək məqsədilə ixrac nəzarəti siyahısına salındığını bildirib. Müdafiə, aviasiya, dron istehsalı, kəşfiyyat və logistika sahələrində fəaliyyət göstərən bu şirkətlərin Çinə edəcəyi ixrac nəzarətə tabe olacaq. Nazirlik, 16 ABŞ şirkətinin Çin’in milli təhlükəsizliyini və maraqlarını qorumaq, həmçinin silahların yayılmasının qarşısını almağa yönəlmiş beynəlxalq öhdəliklərə riayət etmək məqsədilə ixrac nəzarəti siyahısına salındığını bildirib.

Müdafiə, aviasiya, dron istehsalı, kəşfiyyat və logistika sahələrində fəaliyyət göstərən bu şirkətlərin Çinə edəcəyi ixrac nəzarətə tabe olacaq. Skydio və BRINC Drones kimi pilotsuz uçuş aparatı istehsal edən 11 şirkətin isə Çinin suverenlik mübahisəsi yaşadığı Tayvanla texnoloji əməkdaşlıq etdiyi üçün “etibarsız qurumlar” siyahısına salındığı qeyd olunub.

Avropa İttifaqı son illərdə Çinin ixrac strategiyası ilə əlaqələndirdiyi iqtisadi balanssızlığın nəticələri ilə mübarizə aparır. Elektronikadan tutmuş toxuculuq məhsullarına qədər ucuz Çin mallarının axını Avropa bazarlarını doldurdu, yerli istehsalçıları aşağı saldı və sənayenin geniş yayılmasına səbəb oldu. İstehlakçılar daha ucuz məhsullardan qısa müddət ərzində faydalana bilsələr də, uzunmüddətli zərər daha ciddi olmuşdur: bağlanmış fabriklər, azalan yerli istehsal və əsas AB iqtisadiyyatlarında gənclər arasında işsizliyin artması.

Bu dinamika xüsusilə polad, günəş panelləri və istehlakçı elektronikası kimi sektorlarda özünü büruzə verdi, burada tez-tez dövlət subsidiyaları ilə dəstəklənən Çin firmaları avropalı həmkarlarını üstələyir. Avropa Komissiyası dəfələrlə bazar təhrifləri ilə bağlı narahatlıqlarını dilə gətirib, lakin Çinin ixrac maşınlarının böyük miqyası əks tədbirlərin həyata keçirilməsini çətinləşdirib. 2024-cü ilə qədər Çin Aİ-nin ümumi idxalının təxminən 15%-ni təşkil edib və ticarət həcmi 570 milyard avroya çatıb.

Bu ticarət əlaqələrinin mərkəzində Pekinin Kəmər və Yol Təşəbbüsü (BRI) çərçivəsində eksponent olaraq böyüyən dəhliz vasitəsilə Çini Belarus və Polşa vasitəsilə Avropaya birləşdirən quru yolu dayanır. Bütün Çin-Avropa İttifaqı dəmir yolu yüklərinin 90%-ni daşıyan bu dəmir yolu şəbəkəsi dəniz nəqliyyatına daha sürətli və daha sərfəli alternativ təklif edərək, çatdırılma müddətlərini qısaldır və Avropa pərakəndə satıcıları və istehsalçıları üçün vaxtında logistikaya imkan verirdi.

Bununla belə, 2025-ci il sentyabrın 11-də Polşa Rusiya və Belarusun “Zapad 2025” hərbi təlimlərinə cavab olaraq Belarusla sərhədini bağladıqda, bu həyat xətti qəfildən kəsildi. Əvvəlcə müvəqqəti təhlükəsizlik tədbiri kimi qəbul edilən şey, o vaxtdan bəri qeyri-müəyyən bağlanmağa çevrildi, Polşa rəsmiləri nəqliyyatın yalnız sərhəd “tam təhlükəsiz” olduqda bərpa ediləcəyini bildirdilər.

Çin üçün nəticələri dərhal və ağır olmuşdur. Bağlanma illik 25 milyard avroluq ticarət arteriyasını pozdu, minlərlə konteyneri qapalı vəziyyətdə qoydu və ixracatçıları alternativlər axtarmağa məcbur etdi. Çinin Yiwu, Shenzhen və Shandong kimi istehsal mərkəzlərindəki müəssisələr artan xərclər, gecikmiş tədarüklər və artan inventar təzyiqləri barədə məlumat verdilər. Əvvəllər 15-20 gün davam edən dəmir yolu nəqliyyatı indi daha yavaş və daha bahalı dəniz və ya hava daşımaları ilə əvəzlənib. Çoxları üçün xərc fərqi qeyri-mümkündür.

Şandunqdan olan bir avtomobil hissələri tədarükçüsü, saxlama haqları və müqavilə risklərini əsas gətirərək dəniz daşımalarına keçidin yaratdığı maliyyə gərginliyindən təəssüfləndi. Yiwu’dan bir geyim ixracatçısı qeyd etdi ki, hava daşımaları onların xərclərini üç dəfə artıracaq və bu, mənfəət marjasını saxlamaq mümkün olmayacaqdır. Shenzhendəki planşet istehsalçıları oxşar narahatlıqları təkrarlayaraq, pul axınının pozulmasına və müştərilərin narazılığına işarə etdilər.

Ripple effektləri Çindən kənara da yayılır. Polşa logistika firmaları, o cümlədən dövlətə məxsus PKP Cargo xəbərdarlıq edib ki, uzunmüddətli fasilələr ticarətin Qazaxıstan, Xəzər və Qara dənizlər vasitəsilə, Cənubi Avropa və ya Türkiyə marşrutları ilə daha uzun, daha bahalı və daha az etibarlı olan marşrutlarını dəyişdirə bilər. Üstəlik, Polşanın nəqliyyat şirkətlərində işləyən minlərlə belaruslu sürücü indi nə işə, nə də evə qayıda bilmir.

Bu böhranın mərkəzində daha dərin geosiyasi çatlar dayanır. Polşanın Avropa Komissiyası tərəfindən dəstəklənən qərarı iqtisadi praqmatizmdən strateji ehtiyatlılığa keçidi vurğulayır. Varşava özünü Rusiya təcavüzündən və Çinin iştirakçılığından təcrid etməyə çalışdığı üçün “ticarət məntiqi” yerini “təhlükəsizlik məntiqi”nə verdi. Pekinin gücləndirilmiş yük yoxlamaları və diplomatik səfərlər də daxil olmaqla təklifləri öz mövqelərində möhkəm qalan Polşa səlahiyyətlilərini təsir edə bilmədi.

Ekspertlər Çinin Ukrayna münaqişəsində Rusiyaya dəstəyinin bütün Avropada etimadı itirdiyini düşünürlər. ÇKP-nin Moskva ilə uzlaşması Baltikyanı ölkələrdə həyəcan təbili çaldı və bu, oxşar sərhədlərin bağlana biləcəyi qorxusuna səbəb oldu. Çin Sosial Elmlər Akademiyasının keçmiş tədqiqatçısı qeyd edib ki, Polşanın bu addımı daha geniş tendensiyanı əks etdirir: geosiyasət indi ticarət siyasətini diktə edir və Çinin bir vaxtlar etibarlı olan quru yolları artıq təhlükəsiz deyil.

Bu inkişaf Aİ-Çin münasibətlərində dönüş nöqtəsidir. Vaxtilə iqtisadi inteqrasiyanın simvolu olan dəmir yolu dəhlizi indi strateji fikir ayrılığının qurbanı kimi dayanır. Çinin qlobal ambisiyalarından və onun avtoritar rejimləri dəstəkləməkdəki rolundan getdikcə ehtiyatlanan Avropa dövlətləri öz asılılıqlarını yenidən qiymətləndirirlər. Birləşmiş Ştatlar da bunu sakit təqdirlə izləyir. Polşa kəşfiyyatının keçmiş rəhbəri Piotr Krawczyk, Vaşinqtonun bağlanmasından məmnun olduğunu və bunu rəsmi sanksiyalara ehtiyac olmadan Çin mallarına de-fakto tarif kimi baxdığını təklif etdi.

Avropa üçün bu məqam yenidən kalibrləmə şansı verir. Ucuz Çin idxalının yaratdığı sənaye dağıdıcılığı, xüsusən azalan iş perspektivləri və iqtisadi qeyri-müəyyənliklə üzləşən gənclər arasında izlər buraxdı. Malların axınını pozmaqla, Polşanın sərhədlərinin bağlanması təsadüfən Avropa sənayelərinin bərpası, yenilikləri və yenidən qurulması üçün nəfəs almağa imkan verə bilər.

Yenə də irəliyə gedən yol hələ də doludur. Alternativ ticarət yolları baha başa gəlir və qlobal təchizat zənciri hələ də pandemiya dövrünün şoklarından əziyyət çəkir. Avropa bu fürsətdən istifadə etmək istəyirsə, yerli istehsala sərmayə qoymalı, ədalətli ticarət təcrübələrini tətbiq etməli və xarici təzyiqlərə qarşı dayanıqlılığı gücləndirməlidir.

Bu arada Çin bir haqq-hesab qarşısındadır. Uzun müddətdir sorunsuz logistikaya və əlverişli ticarət şərtlərinə əsaslanan ixraca əsaslanan modeli indi mühasirədədir. Bir vaxtlar qlobal təsirin ustası kimi qiymətləndirilən “Bir kəmər və yol” təşəbbüsü borc sıxıntısı yaşayan tərəfdaşlardan tutmuş ehtiyatlı Qərb hökumətlərinə qədər hər addımda müqavimətlə qarşılaşır. Polşanın sərhədlərinin bağlanması təkcə maddi-texniki cəhətdən uğursuzluq deyil; bu, Çinin iqtisadi hegemonluğuna simvolik zərbədir.