Kategori: Açıklamalar

“Reuters” xəbər agentliyi yaydığı xəbərdə bildirib ki, Vaşinqton firmaların qabaqcıl yarımkeçiricilər üzrə ixrac məhdudiyyətlərindən yan keçməsindən narahatdır. ABŞ səlahiyyətliləri Vaşinqtonun ixrac məhdudiyyətlərini pozaraq Çinə göndərilmə riski yüksək hesab etdikləri çiplərin tədarükünə izləmə cihazlarını gizli şəkildə yerləşdirirlər.

ABŞ 2022-ci ildə milli təhlükəsizlik narahatlıqları səbəbiylə Çinə ən müasir çiplərin satışını məhdudlaşdırmağa başladı. Pekin bu praktikanı “zərərli blokada” adlandırıb və Vaşinqtonu “texniki və ticarət məsələlərini siyasiləşdirməkdə və silahlaşdırmaqda” ittiham edib.

“Reuters” anonim mənbələrə istinadən xəbər verib ki, ABŞ ixrac məhdudiyyətlərini keçərək mənfəət əldə edən şəxslərə və şirkətlərə qarşı məhkəmə işlərinin qurulmasına kömək etmək üçün izləyicilərdən istifadə etməyə başlayıb. Agentlik yazır ki, bəzi izləmə cihazları göndərmə qablaşdırmasında gizlənə bilər, daha kiçik versiyalar isə serverlər kimi elementlərin içərisinə yerləşdirilə bilər. “Reuters” öz mənbələrinə istinadən bildirib ki, ABŞ Ticarət Departamentinin Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosu adətən belə əməliyyatlarda iştirak edir, FTB və Daxili Təhlükəsizlik Araşdırmaları da iştirak edə bilər. Bazar ertəsi Pekin ilə ticarət razılaşmasından sonra Prezident Donald Tramp Nvidia və AMD üçün ixrac lisenziyalarını təsdiqlədi və şirkətlərə müəyyən yarımkeçiricilərin Çinə ixracını bərpa etməyə imkan verdi. Nvidia-nın H20 qrafik prosessorunun və AMD-nin MI308 çipinin satışına şirkətlərin ABŞ hökumətinə müvafiq gəlirin 15%-ni verməsi şərti ilə icazə verildi.

Bununla belə, Pekin yerli firmaları məlumat sızması ilə bağlı həssas hökumət və ya milli təhlükəsizlik işləri üçün H20-dən istifadə etməməyə çağırıb, Bloomberg çərşənbə axşamı bildirib. Bazar ertəsi Çin və ABŞ, hər iki ölkədən mallara üç rəqəmli rüsumların qaytarılmasının qarşısını alaraq, tarif atəşkəsi daha 90 gün uzadılması barədə razılığa gəliblər. Bu ilin əvvəlində iki güc arasındakı ticarət müharibəsi nəticəsində Vaşinqtonun Çin idxalına tətbiq etdiyi tariflər 145%-ə, Pekinin cavab vergiləri isə 125%-ə çatıb. İyun ayında Londonda ABŞ-ın Çinin mikroelektronika istehsalı üçün vacib olan əsas nadir torpaq minerallarına məhdudiyyətləri yumşaltması müqabilində müəyyən çiplər üzərində ixrac nəzarətini yüngülləşdirməyi vəd etdiyi ticarət çərçivəsinin əldə edilməsindən sonra gərginlik azaldı.

Hindistan və Çin beş illik fasilədən sonra bütün təyin olunmuş ticarət məntəqələri vasitəsilə sərhəd ticarəti ilə bağlı danışıqları bərpa ediblər. Bildirib ki, hər iki ölkə təyin olunmuş məntəqələr, xüsusən: Uttarakhanddakı Lipulekh keçidi, Himaçal Pradeşdəki Şipki La keçidi və Sikkimdəki Nathu La keçidi vasitəsilə ticarətin bərpasını asanlaşdırmaq üçün çalışır. “Bu, bizim bir sıra görüşlərimizdə Hindistan-Çin danışıqlarının bir hissəsi olub. Biz Çin tərəfi ilə bütün təyin edilmiş ticarət məntəqələri, yəni Uttarakhanddakı Lipulekh keçidi, Himaçal Pradeşdəki Şipki La keçidi və Sikkimdəki Nathula keçidi vasitəsilə sərhəd ticarətinin bərpasını asanlaşdırmaq üçün əlaqə saxladıq”. Bu açıqlama Hindistan Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Randhirə məxsusdur.

Bu sərhəd ticarət məntəqələri ikitərəfli razılaşmalar əsasında yaradılıb və COVID-19 pandemiyası və iki xalq arasında gərginliyin artması səbəbindən 2020-ci ildən bağlanıb. Danışıqlar 2020-ci ildə Galvan vadisində baş verən ölümcül sərhəd toqquşmalarından sonra gərginləşən Hindistan və Çin arasında münasibətləri normallaşdırmaq üçün daha geniş səylərin bir hissəsidir.

Hindistan və Çin də iki ölkə arasında birbaşa uçuşların bərpasını müzakirə edirlər. Sərhəd ticarətinin iqtisadi dəyəri nisbətən kiçik olsa da, onun bərpası sərhəddəki gərginliyi azaltmaq üçün etimadı artıran tədbir rolunu oynayacaq. Danışıqlar Hindistan və ABŞ arasında artan ticarət sürtüşməsi, ABŞ-ın Hindistan mallarına tariflər tətbiq etməsi ilə üst-üstə düşür.

Çinin xarici işlər naziri Vanq Yinin milli təhlükəsizlik müşaviri Ajit Doval ilə sərhəd danışıqları aparmaq üçün avqustun 18-də Hindistana səfəri planlaşdırılır. Hindistan və Çin son aylarda bir sıra mühüm hadisələrlə əlamətdar olaraq münasibətlərini yaxşılaşdırmaq üçün çalışırlar. İki ölkə arasında yüksək səviyyəli danışıqlar, o cümlədən xarici işlər naziri Vanq Yi və Hindistanın xarici işlər naziri S.Cayşankar arasında görüşlər bərpa olunub. Baş nazir Narendra Modi və Çin sədri Si Cinpinin bu ayın sonunda Çinin Tianjin şəhərində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammitində görüşəcəyi gözlənilir.

Hindistanın baş naziri Narendra Modini bu ayın sonunda Tianjində keçiriləcək Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) zirvə toplantısında iştirak edəcək. Pekində keçirilən son brifinqində çıxış edən Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Quo Jiakun bu toplantının regional əməkdaşlığı gücləndirəcəyinə dair nikbinliyini ifadə edib. “Çin Baş nazir Modini ŞƏT-in Tianjin Zirvə Toplantısında iştirakını alqışlayır. İnanırıq ki, bütün tərəflərin birgə səyi ilə Tianjin sammiti həmrəylik, dostluq və məhsuldar nəticələr toplantısı olacaq və ŞƏT daha çox həmrəylik, koordinasiya, dinamizm və məhsuldarlıq nümayiş etdirən yüksək keyfiyyətli inkişafın yeni mərhələsinə qədəm qoyacaq”.

Bu il avqustun 31-dən sentyabrın 1-dək Çin ŞƏT-in Tianjin sammitinə ev sahibliyi edəcək və 20-dən çox ölkənin liderləri, o cümlədən ŞƏT-ə üzv olan bütün dövlətlər və 10 beynəlxalq təşkilatın rəhbərləri müvafiq tədbirlərdə iştirak edəcəklər.

Çin bölgədə hərbi gücünü artırıb. Çinin Hind və Sakit Okeanda hərbi gəmilərinin sayı artıb. Çinin raket qüvvələri də nüvə başlıqlarının sayı artıb. Çinin hərbi təyyarələrinin uçuşları bölgəyə nəzarət imkanları yaradıb. Çinin əsas məqsədi Tayvan adasını ələ keçirməkdir. Çin bu məqsədlə ada ətrafında hərbi gücünü artırıb.

Buna baxmayaraq, “The New York Times” nəşri Çin ordusunda vəziyyətin gərgin olduğunu yazıb. Misal üçün Çinin hərbi qüvvələri komandanlığında mövcud olan 7 yerin 3-nün boş qaldığı bildirilib. Həmin qüvvələrə komandanlıq edənlər barədə ya xəbər yoxdur, ya da onlar həbs olunublar. Hərbi qərargah rəisinin müavini, general Xe Veydun vəzifəsindən kənarlaşdırılıb. Orduda siyasi işə başçılıq edən Myao Xua da vəzifəsindən kənarlaşdırılıb.

Çində generalları niyə həbs edirlər? Qərb ekspertləri bunu korrupsiya ilə əlaqələndirirlər. Çinin maliyyə imkanları artıb və orduya böyük pullar ayrılıb. Bəzi generallar bu pullardan şəxsi məqsədləri üçün istifadə edirlər. Buna görə də korrupsiya ilə əlaqələi olan generalları həbs ediblər.

ABŞ hərbi eksperti Eli Ratnerin sözlərinə görə, Çin rəhbərliyi orduda ciddi yoxlamalara başlayıb. Onun sözlərinə görə, yoxlamalar birbaşa Çin lideri Si Cinpinin təlimatıyla həyata keçirilir: “Si Cinpin 2027-ci ildə Kommunist Partiyasının növbəti qurultayında yenidən sədr seçilmək istəcəyək. Buna görə də Cinpin generalların onu dəstəkləyəcəyindən əmin olmaq istəyir. Digər tərəfdən Si Cinpin həmin tarixə qədər Tayvan adasını Çinə birləşdirməyə çalışacaq”.

“Wall Street Journal” dərgisində yüksək rütbəli çinli diplomat Liu Ciançaonun həbs olunduğu barədə məlumat yayımlanıb. Xəbərdə Çin hüquq-mühafizə orqanlarının Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Beynəlxalq Əlaqələr Şöbəsinin müdiri Liu Ciançaonu dindirilmək üçün saxladığı yazılıb. Bildirilib ki, yüksək vəzifəli çinli diplomat iyulun sonunda xarici işgüzar səfərdən Pekinə qayıtdıqdan sonra saxlanılıb. Onun saxlanılma səbəbi açıqlanmayıb.

Nəşrin qeyd etdiyinə görə, Liu Ciançao Vaşinqton və Nyu-Yorka səfərləri zamanı isti qarşılanıb və diplomatiya sahəsindəki təcrübəsi və uzunmüddətli fəaliyyəti nəzərə alınaraq, Çin xarici işlər naziri postuna ciddi namizəd hesab olunurdu. Bundan əvvəl Çinin xarici işlər naziri Sin Qan vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdı. O vəzifəsindən uzaqlaşdırıldıqdan sonra Van Yi xarici işlər naziri təyin olundu.

“Wall Street Journal” dərgisində yayımlanan məqalədə göstərilib ki, Liu Ciançaon iyulun sonunda xarici ezamiyyətdən qayıdarkən Pekində həbs olunub. 61 yaşlı Liu Ciançaon 2022-ci ildən Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Beynəlxalq Əlaqələr Şöbəsinə başçılıq edirdi. O bu vəzifədə onlarla ölkəyə səfər edib. Liu Ciançaon diplomatic fəaliyyətə tərçüməci kimi başlayıb. O 2000-ci illərdə Çinin Böyük Britaniyadakı səfirliyində çalışıb. Bundan sonra o Çinin Filippin və İndoneziyada səfiri olub. Ekspertlər Liu Ciançaon yaxın gələcəkdə xarici işlər naziri təyin olunacağını proqnozlaşdırırdılar.

As part of his participation in the Third United Nations Conference on Landlocked Developing Countries (LLDC3), held in the National Tourist Zone “Avaza”, Turkmenistan, Chargé d’Affaires a.i. of Ukraine to Turkmenistan Petro Makarenko addressed the international delegates representing over 100 countries and nearly 50 international organizations.

In his address, Petro Makarenko emphasized the need to consolidate international efforts in support of landlocked developing countries, especially in the face of growing global challenges such as armed conflicts, climate change, food crises, and economic inequality.

“Even in the midst of a full-scale war unleashed upon us by a nuclear aggressor state, we continue to contribute to international solidarity, especially in support of the most vulnerable nations.”

The statement highlighted Ukraine’s efforts to ensure global food security, including assistance to landlocked developing countries. In particular, Mr. Makarenko presented President Volodymyr Zelenskyy’s “Grain from Ukraine” initiative, through which over 280,000 tons of grain have been delivered to more than 30 countries in Africa and the Middle East. This support continues despite ongoing daily shelling across Ukraine, which causes significant damage to logistics infrastructure and export routes.

“Let there be no doubt: Ukraine’s fight is also a fight for uninterrupted trade and sustainable development.”

Despite Russian aggression, Ukraine continues to launch innovative logistical solutions, including the functioning of the Black Sea corridor, which ensures stable exports to global markets. Additionally, Ukraine is actively strengthening partnerships with countries in Africa, Latin America, and Southeast Asia by opening new embassies and concluding cooperation agreements. These efforts demonstrate Ukraine’s commitment to equal and mutually beneficial international cooperation.

Special attention was drawn to the issue of Russia’s militarization of the Caspian Sea, which poses a direct threat to the region’s security, economy, and ecological stability. Mr. Makarenko stressed that regular launches of cruise missiles by Russian strategic bombers over the Caspian Sea result in marine pollution and violate Article 3 of the Convention on the Legal Status of the Caspian Sea. These criminal actions endanger the unique ecosystem and critical trade routes essential for the countries of Central Asia and the South Caucasus.

Ukraine reaffirmed its commitment to building new transcontinental transport corridors, particularly in the EU–Asia direction through the South Caucasus and Central Asia. The importance of developing inclusive, multimodal, and resilient trade routes, coordinating customs procedures, and overcoming infrastructure barriers limiting landlocked countries’ access to global markets was also underscored.

The Chargé d’Affaires expressed hope that the Awaza Programme of Action for Landlocked Developing Countries would become a solid foundation for active cooperation and the pursuit of economic justice.

“Ukraine knows the price of isolation, disrupted trade, and aggression. But we also know the power of resilience, partnership, and shared purpose.”

ABŞ-ın müdafiə naziri Pete Hegseth iyun ayında Çinin qaçılmaz təhlükə olduğunu söylədi və Hind-Sakit okean ölkələrini hərbi xərcləri ÜDM-in 5%-nə qədər artırmağa çağırdı. FTB direktoru Kash Patel, Okeaniya ölkəsində yeni bir ofisin açılmasının Çinin təsirinə qarşı durmaq məqsədi daşıdğını bildirib. Yeni Zelandiyada mövcud vəziyyətdən narahatlıq var. Patel FTB-nin Yeni Zelandiyada ilk müstəqil ofisini açmaq və yüksək vəzifəli məmurlarla görüşmək üçün paytaxt Vellinqtonda görüşlər keçirib. Bu tənzimləmə Yeni Zelandiyanı Böyük Britaniya, ABŞ, Kanada və Avstraliyanın da daxil olduğu “beş Göz”ün kəşfiyyat məlumatlarını paylaşan digər dövlətlərdəki FTB missiyaları ilə uyğunlaşdırır.

Vellinqton ofisi 2017-ci ildən bəri Avstraliyanın nəzarəti altında fəaliyyət göstərən FTB əməkdaşları üçün yerli missiya təmin edəcək. ABŞ səfirliyi tərəfindən yayımlanan bir videoda etdiyi şərhdə Patel, ofisin Çin Kommunist Partiyasının mübahisəli Cənubi Sakit Okeanda təsirinə qarşı kömək edəcəyini söyləyib. Yeni Zelandiyaya səfər etmək üçün Tramp administrasiyasının ən yüksək rütbəli rəsmisi Patellə görüşən Yeni Zelandiya nazirləri onun iddialarını bölüşməyiblər. Bəyanatda  Çindən bəhs edilmədən uşaqların onlayn istismarı və narkotik qaçaqmalçılığı kimi cinayətlərə qarşı birgə səylər vurğulanıb. Yeni Zellandiya xarici işlər naziri Uinston deyib ki, Çin məsələsi müzakirə olunmayıb. Təhlükəsizlik Xidmətləri Naziri Judith Collins isə diqqətin transmilli cinayətlərə yönəldiləcəyini söyləyib. Jurnalistlər Patelin Çindən bəhs etdiyini qeyd edərkən, “Mən başqalarının press-relizlərinə cavab vermirəm” dedi.

Pekin Patelin şərhlərini pisləyib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Quo Jiakun Patelin sözlərinə belə reaksiya verib: “Çin hesab edir ki, ölkələr arasında əməkdaşlıq heç bir üçüncü tərəfi hədəf almamalıdır. Çinlə mübarizə bayrağı altında kiçik qruplar yaratmaqla mütləq təhlükəsizlik deyilən şey axtarmaq Asiya-Sakit Okeanı və bütövlükdə dünyanı dinc və sabit saxlamağa kömək etmir”.

“Beş Göz” alyansındakı ən kiçik tərəfdaş olan Yeni Zelandiya Pekin ilə münasibətləri diqqətlə tarazlayarkən ABŞ-ın ən böyük ticarət tərəfdaşı olan Çinlə bağlı mövqeyinə uyğunlaşmaq üçün təzyiqlə üzləşib. Analitiklər bildiriblər ki, FTB rəhbərinin şərhləri bu səyləri alt-üst edə bilər. Vellinqton Viktoriya Universitetinin beynəlxalq əlaqələr üzrə dosenti Ceyson Yanq, bunları deyib: “Bizim ortaq problemlərimizlə məşğul olmaq üçün daha çox hüquq-mühafizə fəaliyyətinin olması Yeni Zelandiyanın marağındadır. Bunu Çinlə rəqabət aparmaq üçün etdiyimizi söyləmək bəlkə də Yeni Zelandiyanın marağında deyil”. Yeni Zelandiyada heçd ə hamı FTB-nin genişlənməsini alqışlamayıb. Qəzəbli şərhlər yazanlar var.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qara siyahısına salınmış Şimali Koreya neft tankerləri Çin sularında işləyərkən öz yerlərini ötürür, enerjinin Kim Çen In rejiminə qeyri-qanuni ötürülməsinə qarşı sanksiyaları açıq şəkildə pozur və BMT-nin Pekindən gəmiləri ələ keçirib yoxlamasını tələb edən qətnamələrə məhəl qoymur.

Bir neçə gün əvvəl yayımlanan araşdırma hesabatında MarineTraffic gəmi izləmə xidmətinə istinad edilib. Xidmətin məlumatlarına görə, ən azı beş Şimali Koreya tankerinin iyul ayında Çin sularına daxil olduğunu aşkar edilib. Onlardan dördü BMT-nin sanksiyaları altında idi. “Newsweek” dərgisində dərc olunan xəritədə həmin gəmilərin izləri çəkilib.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi dərginin sorğusuna cavab verməyib. Şimali Koreyaya neft idxalı qadağan edilməyib, lakin BMT-nin tətbiq etdiyi illik 500.000 barrel həddi mövcuddur. Ölkələr hər hansı yanacaq daşımaları barədə beynəlxalq quruma məlumat verməlidirlər. Rusiya neft ixracatında məhdudiyyətlərlə üzləşir, o cümlədən G7-nin tətbiq etdiyi məhdudiyyət, Moskva bunu sanksiyaları pozan kölgə donanması ilə aşıb. Şimali Koreya gəmiləri də Rusiyanın Uzaq Şərqindən neft alıdılar və əmtəəni ən yaxın müttəfiqləri olan Pekin və Moskvanın himayəsi altında almağa davam edəcək və bununla da sanksiyalar rejimini sarsıdacaq. Beşinci gəmi olan Chong Ryong San sanksiyaya məruz qalmayıb, lakin BMT-nin hesabatına görə, neft məhsullarını Şimali Koreyanın əsas limanı Namphoya daşımaqda və qeyri-qanuni gəmidən gəmiyə daşımalarda şübhəli bilinir. Qara siyahıya alınmış dörd gəminin hamısı bu ay Çinin şərqində və ya cənub-şərqində, Zhoushan, Taizhou və Fujian xəbərlərinin yaxınlığında yerlərini yayımlamışdı. Sanksiyalar üzrə mütəxəssis və BMT-nin Pxenyan üzrə Ekspertlər Şurasının keçmiş üzvü Neil Watts deyib ki, bu, Çinin Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları rədd etməkdə Rusiyanın arxasınca getməsinin əlamətidir. BBC-nin Böyük Britaniyada yerləşən Açıq Mənbə Mərkəzinin peyk məlumatlarına istinadən verdiyi məlumata görə, 2024-cü ilin mart-noyabr ayları arasında Rusiya Şimali Koreyaya bir milyon bareldən çox neft və ya BMT-nin qoyduğu limitdən iki dəfə çox neft tədarük edib. Neil Watts bunları deyib: “Ukraynada müharibə başlayandan bəri son iki ildə Şimali Koreya gəmilərinin daha sərbəst hərəkət etməsi Çinin Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları ləğv etməkdə Rusiyanı izlədiyini göstərir”. Şimali Koreya tankerlərinin hərəkəti Pekinin BMT-nin onların xarici limanlara girişini qadağan edən qətnamələrini yerinə yetirmək istəmədiyini göstərir. Watts əlavə edib ki, Rusiya və Çinin himayəsi altında özlərini toxunulmaz gördükləri üçün bu cür “həyasız hərəkətlər” davam edəcək.

ABŞ-ın ixrac nəzarəti ilə bağlı son qərarları milli təhlükəsizliklə bağlıdır. Bu yalnız ABŞ-ın süni intellektinin “hakimiyyəti”ni deyil, həm də hərbi proqramlar üçün vacib olan potensial olaraq bir çox inkişaf etməkdə olan texnologiyaları təhdidlə əlaqəlidir. ABŞ-ın süni intellektlə əlaqəli yarımkeçiricilərin qanuni ixracı bloklansa da, Çin ən azı 1 milyard ABŞ dolları dəyərində Nvidia istehsalı olan çipləri müxtəlif yollarla əldə edib. Vaşinqton bunun qanunsuz olduğunu iddia edib. Çində satılan paketlər Supermicro, Dell və Asus kimi etiketlənir. Proqram təminatının daxil olduğu çip paketləri ABŞ qiymətlərindən 50% baha qiymətə satılıb.

Bu arada, “Financial Times” nəşri yazıb ki, Tramp administrasiyası “aqressiv” strateji ixrac nəzarətlərini ləğv etmək qərarına gəlib və Ticarət Departamentinin Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosuna yeni direktivin həyata keçirilməsi üçün göstəriş verib. ABŞ-ın ixraca nəzarət sisteminə əsasən, ikili təyinatlı ixrac kimi də tanınan kommersiya ixracı Ticarət Departamenti tərəfindən idarə olunur. Bununla belə, Ticarət Departamentinin Dövlət Departamenti, Müdafiə Departamenti, Enerji Departamenti, Daxili Təhlükəsizlik Departamenti və ABŞ kəşfiyyatı ilə koordinasiya içində fəaliyyət göstərir. ABŞ həmçinin ixrac nəzarətini çoxtərəfli şəkildə əlaqələndirməlidir, lakin 1994-cü ildə COCOM-un ləğvi və zəif əvəzedici Wassenaar razılaşmasından sonra ABŞ çox vaxt birtərəfli ixrac nəzarətinə müraciət edir.

“Təcavüzkar” strateji ixrac nəzarətinin nə olduğu və onların idarələrarası müzakirə prosesinə necə təsir etdiyi aydın deyil. Biri güman edir ki, Ticarət Departamentinin İxrac Nəzarətləri Bürosu Ağ Evin direktivini əhatə etmək üçün bir növ ixrac lisenziyası qaydaları ilə çıxış etməyə çalışacaq. Nə Ticarət Departamenti, nə də digər əlaqədar qurumlar Ağ Evin direktivində heç bir rol oynamayıb.

Ağ Evin qərarından əvvəl Tramp Nvidia-ya Çinə çip ixracını yenidən başlaya biləcəyini söylədi. ABŞ rəsmiləri Nvidia-nın Çinə çiplər ixrac etməsinə icazə verilməsinin strateji səhv addım olduğunu deyirlər. Ağ Evin “aqressiv” strateji ixrac nəzarətini qaldıran son addımı Tramp və Çin lideri Si Cinpin arasında ticarət danışıqlarını asanlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub. Çin və ABŞ yüksək səviyyəli görüş üçün gündəm və tarix üzərində işləyir. Si Cinpin Donald Trampı sentyabr ayında Çinə səfərə dəvət edib. Həmin tarixdə Pekində İkinci Dünya müharibəsinin bitişinin 80 illiyi qeyd ediləcək. Cipin Trampı Pekində Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə də görüşdürmək istəyir. Trampın Çinə səfəri fərqli tarixdə də həyata keçirilən bilər.

Bu arada, Tramp administrasiyası süni intellektlə bağlı Fəaliyyət Planı dərc edib. “Təcavüzkar” ixrac nəzarətinin aradan qaldırılmasının təsiri süni intellektlə əlaqəli texnologiyaya təsir edəcək. Plan, süni intellekt sərmayələrini və təşəbbüslərini ləngidən “qırmızı lent”in aradan qaldırılmasını, süni intellektə daha çox sərmayə yatırılmasını və xüsusilə də Müdafiə Nazirliyi tərəfindən dövlət investisiyalarının artırılmasını tələb edir. İxrac nəzarəti ilə bağlı ən son qərarlar, xüsusən də Nvidia ilə bağlı AI Fəaliyyət Planını pozur. Süni intellekt məlumat mərkəzlərinin əsas komponenti olan Nvidia-da ixrac nəzarətinin ləğvi və sonradan “aqressiv” ixrac nəzarətinin qaldırılması əmri süni intellektə artıq qoyulmuş milyardlarla sərmayəni alt-üst edir, həm də ABŞ-ın başqa hansı kritik texnologiyalarının Çinə satılacağını qeyri-müəyyən edir.

Çin aqressiv şəkildə süni intellektin inkişafıyla məşğuldur və bu səylərə milyardlarla sərmayə qoyur. Morgan Stanley investisiya bankının məlumatına görə, Çin 2030-cu ilə qədər qlobal süni intellekt hökmranlığına çalışır.

Avropa İttifaqı Rusiya ilə əməkdaşlığa görə Çinin sərhəd banklarına sanksiyalar tətbiq edib, lakin Çin Xarici İşlər Nazirliyi tez bir zamanda Brüsselə belə təxribatlara yol verilməməli olduğunu açıqlayıb. Avropa artıq açıq şəkildə Rusiya-Çin əməkdaşlığından narahat olduğunu ifadə etməyə başlayıb.

İyulun 18-də Avropa İttifaqının Çinin iki kənd təsərrüfatı kommersiya bankına sanksiya tətbiq etməsi xəbəri diqqət çəkib. Bu tədbirlər təkcə Çin və Rusiya arasında sərhədyanı ərazilərdə normal iqtisadi-ticarət əməkdaşlığına xələl gətirmək məqsədi daşımır, həm də beynəlxalq geosiyasət və Çin-Avropa əməkdaşlığının həssas məsələlərinə toxunur. Daha da diqqət çəkən odur ki, Çin Xarici İşlər Nazirliyi 24 saat ərzində Brüsselə cavab verib və Çinin mövqeyini qısa şəkildə ifadə edib. Avropa İttifaqı niyə Çin banklarına qarşı birdən-birə sanksiyalar tətbiq edib? Böyük ehtimalla bu Vaşinqtonun Brüsselə təzyiqləri ilə bağlıdır. ABŞ özü də Çinə qarşı müxtəlif sanksiyalar tətbiq edib. Vaşinqton Rusiyadan neft alan Çin şirkətlərinə qarşı da sərt sanksiyaların tətbiqinə hazırlaşır.

Bir neçə KİV-in məlumatına görə, Avropa İttifaqı Çin-Rusiya sərhədində yerləşən Çin banklarını Rusiyanın hərbi sektoru ilə əməkdaşlıq şübhələrinə görə anti-Rusiya sanksiyalarının 18-ci paketinə daxil edib. KİV-in məlumatına görə, Avropa İttifaqı bankların Rusiyanın hərbi sənaye müəssisələrinin maraqları naminə fəaliyyətini dayandırdıqlarını sübut etsələr, altı ay ərzində onları sanksiyalar siyahısından çıxara bilər.

Əslində bu iki bankın əsas fəaliyyəti Çin-Rusiya sərhədində ticarət əməkdaşlığına dəstək verməkdir. Məlumatlardan göründüyü kimi, 2022-ci ildə Çin və Rusiya arasında ikitərəfli ticarətin həcmi illik müqayisədə 29,3% artaraq 190,27 milyard ABŞ dollarına çatıb. Banklar beynəlxalq ticarət qaydalarına riayət etməklə kənd təsərrüfatı, enerji və sənayedə regional ticarətə maliyyə dəstəyi verir. Pekin Avropa İttifaqının Çinin Rusiya ordusunu dəstəkləməsi ilə bağlı ittihamları əsassız adlandırıb.

Avropa İttifaqının bu addımının arxasında mürəkkəb siyasi motivlər dayanır. Avropa İttifaqı Rusiyanın tərəfdaşına qarşı sanksiyaları genişləndirməklə Ukraynaya dəstəyini nümayiş etdirməyə çalışır. Digər tərəfdən, ABŞ-ın son illərdə Çinin maliyyə sektoruna etdiyi təzyiqlərə göz yummaq çətindir. Avropa İttifaqının Çin banklarına tətbiq etdiyi sanksiyalar ABŞ-ın Çini cilovlamaq və Vaşinqtonla münasibətlərində daha çox siyasi təsir rıçaqları əldə etmək istəyi ilə bağlı ola bilər.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi məhdudiyyətlərə dərhal cavab verib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Lin Jian, Avropa İttifaqının Çin və Rusiya müəssisələri arasında əməkdaşlığı pozmamalı olduğunu açıq şəkildə bildirib və heç bir fakta əsaslanmadan Çin şirkətlərinin qanuni maraqlarına zərər vurmağı dayandırmağa çağırıb. Lin Jianın sözlərinə görə, Çin müəssisələrinin qanuni hüquq və maraqlarını möhkəm şəkildə qorumaq üçün lazımi tədbirlər görəcək.

Beləliklə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı davam etdirdiyi işğalçı müharibə Çin iqtisadiyyatına da mənfi təsir edir. Buna baxmayaraq, Pekin Moskva ilə strateji tərəfdaşlıqdan imtina etmir.

Ağ Ev sahibi Donald Tramp administrasiyasının ikinci dönəmində transatlantik dinamikanın inkişaf etdiyi dövrdə və qlobal güc balanslarının dəyişməsinə cavab olaraq, Avropa İttifaqı daxilində bəziləri Çinlə daha incə bir əlaqəni araşdırmaqda maraqlı olduqlarını nümayiş etdiriblər. Bununla belə, Çinin iqtisadi sahədə ədalətsiz ticarət təcrübələrini, narahatedici insan haqları vəziyyətini, Rusiya ilə müttəfiqliyini və təhlükəsizlik sahəsində Moskvanın Ukraynaya qarşı müharibəsini dəstəklədiyini nəzərə alsaq, Brüssel və Pekin arasında istiləşməyə struktur maneələri var. Çin rəhbərliyi kursu dəyişmək istəmir. Əvəzində Çin Avropa İttifaqının zəifliyindən istifadə edir və Brüsselin sadəcə təslim olacağına ümidlidir. Avropa İttifaqı hazırda həqiqətən çətin vəziyyətdə olsa da, Çin Ukraynadakı müharibəni dəstəkləməsi ilə bağlı böyük güzəştlərə getmək istəmirsə, Brüsselin Pekinlə “böyük sövdələşmə” əldə etməsi çətindir.

İndi bütün diqqətlər diplomatik münasibətlərin 50 illiyini qeyd edəcək mühüm toplantı olan iyulun 24-də Pekində keçiriləcək Çin-Avropa İttifaqı sammitindədir. Amma sammit nəyisə nümayiş etdirsə, bu, Çinin beynəlxalq nizam qaydaları ilə oynamaq istəməməsi və Çinin davranışında əsas paradiqma dəyişikliyi olmadan Pekinlə böyük sövdələşməyə cəhd etməyin nə Aİ-nin, nə də ABŞ-ın maraqlarına uyğun olmadığı faktı olacaq.

Çin-Aİ yaxınlaşması və Çin-Aİ sammiti ilə bağlı aylardır davam edən müzakirələr son aylarda Aİ və ABŞ arasında böyük fikir ayrılıqları fonunda baş verir. İkinci Tramp administrasiyasının Ukraynaya dəstəyi ilə bağlı ilkin qeyri-müəyyənliyi və ticarət siyasətində Aİ-yə qarşı iddialı yanaşması Avropada qeyri-müəyyənlik yaradıb, Avropanın “strateji muxtariyyəti” tərəfdarlarını həvəsləndirib. Ticarət cəbhəsində Trump, Aİ-nin avtomobil, polad və alüminium idxalına 25 faizlik tariflərin tətbiqi ilə başladı, ardınca ticarət razılaşması olmadığı təqdirdə bütün Aİ mallarına 50 faizlik rüsum tətbiq ediləcəyi xəbərdarlığı etdi. Nəhayət, iyulun 12-də Aİ-nin idxalına 30 faizlik rüsum tətbiq edilib. Bu siyasətlər Avropada transatlantik iqtisadiyyatın gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar yaradıb.

Transatlantik çatlardan yararlanmağa çalışan Pekin keçən fevral ayında “ən yaxşı dostunuz sizi tərk etdi” və “Çin və AB dünyanın sabitlik lövbərləri kimi xidmət etməlidir” kimi xüsusi mesajlarla Avropaya qarşı cazibədar hücuma başladı. Çinin xarici işlər naziri Vanq Yi və onun iki müavini Avropanı gəzərək, ABŞ-ı beynəlxalq nizamı pozmaqda ittiham edərək, Çinin bu nizamı qorumaqda maraqlı olduğunu bəyan edib. Onların gündəminin mühüm hissəsi avropalıları əvvəllər tərk edilmiş İnvestisiya üzrə Hərtərəfli Sazişin bərpasına və Aİ-nin Çinə qarşı sanksiyalarını ləğv etməyə inandırmaq idi.

Bu diplomatik təkliflər Aİ-də bəzi qərar qəbul edən şəxslərdə rezonans doğurdu, digərləri, Komissiya sədri Ursula von der Leyen kimi, Çinin struktur məsələlərdə real dəyişikliyə hazır olduğu təqdirdə açıqlığa işarə etdi. Nəticədə, potensial yaxınlaşma istiqamətində hər iki tərəf tərəfindən bir sıra addımlar atıldı.

Mart ayında Aİ-nin ticarət komissarı Maros Şefçoviç Pekində Çin liderləri ilə görüşərək “Çin-Aİ ticarət və investisiya əlaqələrini yaxşılaşdırmaq və yenidən balanslaşdırmaq” yollarını müzakirə edib. Aprel ayında von der Leyen Çinin Baş naziri Li Qianq ilə telefon danışığı apararaq ikitərəfli münasibətlərin yaxşılaşdırılması yollarını müzakirə edib. May ayında Çin və Avropa Parlamenti qarşılıqlı mübadilələrə qoyulan məhdudiyyətləri, o cümlədən Çinin Avropa Parlamentinin bəzi üzvlərinə tətbiq etdiyi sanksiyaları aradan qaldırmaq barədə razılığa gəliblər. Lakin avropalıların gözlədikləri Pekindən gəlmədi. Çinin qarşılıqlı münasibət və ədalətsiz ticarət təcrübələrini əsas gətirərək, Aİ adi Yüksək Səviyyəli İqtisadi və Ticarət Dialoqunu atladı və bu, açıq məyusluq və skeptisizmə işarə etdi. Çin hökuməti struktur iqtisadi və təhlükəsizlik məsələlərində böyük dəyişiklik tələb edən ciddi təklifi masaya qoymayıb.

Avropa İttifaqı üçün əsas problem, dövlət subsidiyaları ilə dəstəklənən Çin sənayesinin həddindən artıq gücüdür ki, bu da Aİ bazarlarında ixrac dempinqinə, qiymətlərin aşağı düşməsinə və Avropa sənayelərinin zəifləməsinə səbəb olur. Diqqətəlayiq bir misal olaraq, AB Çin elektrikli avtomobillərini dempinq iddialarına görə 17 faizdən 45,3 faizə qədər işləmə cəzası ilə vurdu. Bununla belə, Çinli elektrik avtomobil və akkumulyator istehsalçıları Aİ ölkələrində istehsal imkanları yaradıblar və bununla da öz mallarını Avropa sənayelərini təhdid edərək “Aİ istehsalı” kimi tanıtmağa çalışırlar. Çin illərdir Aİ üçün əsas ticarət tərəfdaşı olsa da, Aİ-nin Çinlə ticarət kəsiri son on ildə artaraq 300 milyard avronu keçib.