Kategori: Açıklamalar

“The Insider” nəşri “Der Spiegel” və “Le Monde” ilə birgə apardığı araşdırmaya əsasən Rusiya və Çin ABŞ-yə məxsus “Starlink” peyk rabitəsi sisteminə qarşı birgə fəaliyyət planı hazırlayıb. Əldə olunan sənədlərə əsasən, plan hüquqi və diplomatik tədbirlərlə yanaşı, peyklərin orbitdə fiziki məhv edilməsini nəzərdə tutur.

2023-cü ilin noyabrında Çinin Quançjou şəhərində üçüncü Çin-Rusiya Hərbi-Texniki Əməkdaşlıq Forumu keçirilib. Jurnaslitlər məhz bu forumda tərəflərin ABŞ-yə məxsus “Starlink” peyk rabitəsinə qarşı mübarizə barədə qərara gəldiyi qənaətindədirlər. Tərəflər arasında müzakirələr eyni ildə Moskvada da davam edib. Jurnalistlərin əldə etdiyi sənədlərdə peyklərin məhv edilməsi imkanları geniş müzakirə olunub. Rusiya ilə Çin arasında hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi bununla kifayətlənməyib. Tərəflər hava müdafiə sistemlərinin inteqrasiyasına razılaşıblar. Bu o deməkdir ki, Rusiya və Çin onlara məxsus hava müdafiə sistemləri barədə bir-birlərini məlumatlandırmalı və texnoloji cəhətdən daha təkmilini birgə istehsal etməyi planlaşdırıblar.

Keçmiş SSRİ müttəfiq saydığı ölkələrə hərbi texnika satsa da, heç bir halda həmin texnikanın istehsal sirlərini hər hansı dövlətlə bölüşməyib. Rusiya da uzun illər bu siyasətə sadiq qalıb. Rusiya S-300 və S-400 hava müdafiə sistemlərini müxtəlif ölkələrə satsa da, bu sistemin hazırlanması mexanizmini bölüşməyib. Digər tərəfdən keçmiş SSRİ və Rusiya Çinlə əməkdaşlıq etsələr də, bu dövlətlə hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi məsələsində ehtiyatla davranıblar. Rusiyanın hazırki Prezidenti Vladimir Putin isə Pekinlə daha çox yaxınlaşmağa qərar verib. Rusiyanın Ukraynaya qarşı illərdir apardığı işğalçı müharibə bu dövləti Pekindən asılı vəziyyətə salıb. Görünür, bu səbəbdən Moskva SSRİ-dən qalma və daha sonra təkmilləşdirilən hava müdafiə sistemlərinin istehsal sirlərini Pekinlə bölüşməyə qərar verib. Çin bu sirlərə yiyənlədikdən sonra texnoloji cəhətdən daha modern hava müdafiə sistemləri istehsal edəcək.

“Starlink” peyk rabitəsi sisteminə qarşı birgə mübarizə isə Pekinə Vaşinqtonla münasibətlərdə əlavə problemlər yaradacaq. “Starlink” sistemindən daha çox Rusiya rahatsızdır. Çünki, Ukrayna ordusu bu sistemdən istifadə edir. “Starlink” peyk rabitəsi sisteminin sahibi İlon Maskın Çinlə əməkdaşlığı var. Buna baxmayaraq, Maskın rəhbəri olduğu peyk rabitə sisteminin varlığı Pekini ciddi narahat edir. Moskva ilə Pekinin əməkdaşlığının bir istiqaməti “Starlink” rabitəsini sıradan çıxarmağa hesablanıb. Ancaq buna nail olmaq çətindir. Çünki, İlon Mask da yerində saymır, onun rabitə sistemini neytrallaşdırmağa çalışan sistemə qarşı müqavimət imkanlarını artıracaq.

Hindistanın baş naziri Narendra Modi Avstraliyaya səfəri zamanı bu ölkə ilə mühüm razılaşma əldə edib. Avstraliya və Hindistan nüvə enerjisi sənayesində istifadə üçün Avstraliya uranının Hindistana ixracı ilə bağlı razılığa gəliblər. Bundan başqa tərəflər bərpa olunan enerji mənbələri, vacib minerallar və yaşıl hidrogen sahələrində əməkdaşlığı dərinləşdirmək barədə razılığa gəliblər.

Hindistan uzun müddətdir ki, 2047-ci ilə qədər 100 gigavatt nüvə enerjisi tutumu hədəfinə çatmaq üçün Avstraliyanın uran ehtiyatlarına diqqət yetirir, Avstraliya isə əsas tərəfdaşı olan Çindən asılılığından kənara çıxaraq ticarəti şaxələndirməyə çalışır.

“Avstraliya və Hindistan yaxın tərəfdaşlar və daha da yaxın dostlardır”, Avstraliyanın Baş naziri Entoni Albanese cümə axşamı Melburnda səfərdə olan Hindistan Baş naziri Narendra Modi ilə müqaviləni yekunlaşdırdıqdan sonra jurnalistlərə bildirib.

“Bu razılaşma, Avstraliyanın Hindistana uran ixracını asanlaşdırır və qeyri-qaz yanacaq gücünün payını artırmağa kömək edir və Avstraliya resurs sektoru üçün əlavə bazar təmin edir.”

İxracın həcmi, dəyəri və ya vaxtı barədə heç bir məlumat dərhal verilməyib. Yeni razılaşma nüvə yanacağının yalnız dinc məqsədlər, məsələn, enerji istehsalı üçün istifadə olunmasını təmin edir. Modi Hindistanın Avstraliya ilə münasibətlərinin hər iki ölkə üçün bir neçə sahədə əməkdaşlıq etmək üçün “tarixi imkanlar” təqdim etdiyini söylədi. Modi bildirib ki, Avstraliyanın texnologiyası, kapitalı və resursları Hindistanın enerji keçidini sürətləndirməyə kömək edə bilər. O, həmçinin aşağı karbonlu alüminium layihələrində mümkün əməkdaşlığın işarəsini verdi. “Bu sahədə əməkdaşlıq etmək üçün tarixi imkanlarımız var”, Modi Avstraliyanın biznes icmasını Hindistanın yol, liman, dəmir yolu və şəhər infrastruktur layihələrinə uzunmüddətli investisiya qoymağa çağırarkən dedi. “Hindistan sizin fondlarınız üçün təhlükəsiz, sabit və davamlı böyümə seçimi təqdim edir”, o dedi.

Avstraliyanın ən böyük pensiya fondu olan ⁠AustralianSuper Hindistanın Milli İnvestisiya və İnfrastruktur Fonduna əlavə 500 milyon Avstraliya dolları (347 milyon dollar) sərmayə qoyacağını bildirdi.

Hər iki ölkə 2014-cü ildə nüvə əməkdaşlığı müqaviləsi bağlasa da, uran ixracı Hindistanın nüvə silahları proqramına düşə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən məhdudlaşdırılıb.

Modi ilə işgüzar tədbirdə görüşdükdən sonra Albanese Hindistan liderini Avstraliya və Hindistan arasında “canlı körpü” adlandırdı və Modinin vizyonunun Avstraliyanın Hindistanla iqtisadi əlaqələrinin yol xəritəsini yenidən formalaşdırmağa kömək etdiyini söylədi.

Hindistan Çin, Yaponiya, ABŞ və Cənubi Koreyadan sonra Avstraliyanın beşinci ən böyük ticarət tərəfdaşıdır, Avstraliyada isə 28 milyon əhalidən təxminən 1 milyon insan hind əcdadlarını iddia edir.

Modinin daha sonra minlərlə əcnəbi hindli qarşısında çıxış edəcəyi Melburndakı qapalı arenanın qarşısında çoxlu polis var idi. Təxminən iyirmi dörd ifrat sağçı etirazçıdan ibarət qrup immiqrasiya əleyhinə şüarlar səsləndirdi və hindlilərin Avstraliyadan qovulmasını tələb edən plakatlar tutdu, baxmayaraq ki, onların sayı Hindistan bayraqlarını dalğalandıran və nağara çalan insanlardan xeyli az idi.

Hindistan lideri xarici səfərləri zamanı genişmiqyaslı tədbirlər təşkil edib və Böyük Britaniya, ABŞ və digər ölkələrdə, o cümlədən böyük hindistanlı əhalisi olan ölkələrdə stadionlarda çıxış edib. Üç il əvvəl son səfəri zamanı minlərlə tərəfdar Sidneyin ən böyük qapalı stadionlarından birində toplaşıb.

Modi İndoneziyaya səfər etdikdən sonra Avstraliyaya gəlib. O, BrahMos kruiz raket sistemi də daxil olmaqla, kənd təsərrüfatı və müdafiə sahələrində bir sıra müqavilələr imzalayıb. O, cümə günü günortadan sonra Hindistana qayıtmazdan əvvəl Yeni Zelandiyaya yola düşəcək.

Rusiya və Çin son bir neçə ildə Yaponiyanın müdafiə siyasətinin əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalmasından narahatdırlar. Moskva və Pekin Yaponiyanın İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı pasifist konstitusiyasının tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərdən tədricən uzaqlaşdığını və yenidən militarizmə doğru getdiyini iddia edirlər. Buna nümunə kimi  ABŞ-ın “Tayfun” raket sistemlərinin Yaponiya ərazisində yerləşdirilməsi göstərilib. Moskva bunu Yaponiyanın Rusiyanın Vladivostok şəhərini təhdid kimi qiymətləndirib.

Yaponiyanın Rusiyadakı səfirliyi açıqlama yayaraq, raket sistemləri ilə bağlı narahatlığın əsassız olduğunu bildirib. Açıqlamada, raket sistemlərinin yerləşdirilməsinin yalnız Yaponiyanın öz müdafiə qabiliyyətlərini gücləndirməyə yönəldiyi, hər hansı ölkəyə qarşı yönəlmədiyi və buna görə də, Rusiyanın narahatlıqları əsassız olduğu vurğulanıb.

Həqiqətən Tokio son illərdə hərbi büdcəsini artırıb və ABŞ-dan müxtəlif növ raket sistemləri alıb. Bunun səbəbi Yaponiyaya qonşu plan Rusiya və Çinin siyasətidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi Yaponiya sahillərindən uzaq məsafədə olsa da, Tokio Kremlin təcavüzkar siyasətini başqa istiqamətlərdə də həyata keçirə biləcəyini ehtimal etmək məcburiyyətindədir. Tokio digər tərəfdən Çinin bölgədə artan hərbi gücü və Rusiya ilə Yaponiya sahillərinə yaxın sularda tez-tez keçirdiyi birgə təlimlərdən narahatdır. Bu vəziyyət Yaponiyaya hərbi gücünü artırmaqdan başqa alternativ qoymayıb. Misal üçün Tokio 2026 maliyyə ili üçün ucqar adaları müdaxilədən qorumaq üçün okean gəmiləri donanmasını inkişaf etdirmək üçün 618 milyon dollar ayırıb.

Yaponiyanın Hindistanla hərbi əməkdaşlığını gücləndirməsi də bölgədəki vəziyyətlə bağlıdır. Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçinin Hindistana 3 günlük səfəri zamanı əməkdaşlığın müxtəlif sahələri ilə yanaşı iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi mövzuları da müzakirə olunub. Misal üçün iki ölkə dəniz rabitəsi üçün ilk dəfə birgə hazırlanmış müdafiə sistemiylə bağlı razılığa gəliblər.

Bu arada, Yaponiya Ukrayna ilə dron istehsalı layihəsinə də başlamaq üzrədir. Yaponiya Ukrayna ilə dron sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməklə yanaşı Kiyevin döyüş təcrübəsini öyrənir. Tokio Ukraynanın çoxlu sayda ucuz dron istehsalı təcrübəsindən faydalanmaq istəyir. Yaponiya hazırda ildə təxminən min dron istehsal edir. Tokio hesab edir ki, bu həm azdır, həm də bahalı istehsaldır. Ona görə də Yaponiyanın dron istehsalçıları Ukraynanın müdafiə şirkətlərinin təcrübəsini öyrənmək qərarına gəliblər. Dronlar Yaponiya üçün yalnız hərbi məqsədlər üçün deyil, həm də fəlakətlərin aradan qaldırılması, logistika, sahil nəzarəti, sualtı yoxlamalar və təhlükəli mühitlərdə əməliyyatlar üçün dronlar istehsal etməsi üçün əhəmiyyətlidir.

Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçi Hindistana üç günlük səfər edib. Bu Sanae Takaiçi Hindistana ilk rəsmi səfəridir. Sanae Takaiçi hindli həmkarı Narendra Modi ilə birlikdə 16-cı Hindistan-Yaponiya illik zirvə toplantısında iştirak edib. Tərəflər ikitərəfli əməkdaşlığı gücləndirmək, eləcə də qarşılıqlı maraq doğuran regional və qlobal məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparıblar. İki ölkə arasında ümumilikdə nə az, nə çox 120 sənədin imzalanması nəzərdə tutulub. Müqavilələr süni intellekt, vacib minerallar, enerji və müdafiə sahələrində əməkdaşlığı ehtiva edir. Yaponiya investisiyaları artmaqda davam edərək, 2025 və 2026 maliyyə ili ərzində ikitərəfli ticarət təxminən 27,5 milyard dollara çatıb. Bununla Yaponiya Hindistanın ən böyük xarici investorlarından və inkişaf tərəfdaşlarından biri olaraq qalır.

Yaponiya və bu ölkənin şirkətləri Hindistana 12.4 milyard dollar yatırım qoymağı planlaşdırırlar. Hindistan-Yaponiya Bioqaz Təşəbbüsü çərçivəsində Hindistanda  bioqaz və üzvi gübrə zavodları qurulacaq. Bu layihə Hindistanın enerji balansını şaxələndirmək, kənd yerlərində enerjiyə çıxışı yaxşılaşdırmaq və idxal olunan qazıntı yanacaqlarından asılılığı azaltmaq səylərini dəstəkləyir.

Beləliklə, Tokio Yeni Dehli ilə tərəfdaşlığı gücləndirməyə qərar verib. Bunu Sanae Takaiçinin mətbuat konfransında “Narendra Modi ilə birgə iki ölkə arasındakı tərəfdaşlığı daha üst səviyyəyə qaldıracağıq” sözləri də xəbər verir. Yeni Dehlidəki müzakirələrdə süni intellekt sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsinin vurğulanması təsadüfi deyil. Dünyada aparıcı olan bu sahə üzrə əməkdaşlığa can atan dövlətlərin sayı artıb. Sanae Takaiçi və Narendra Modi mətbuat konfransında süni intellektin iqtisadiyyatın tamamlayıcı gücü olduğunu  vurğulayıblar. Yaponiya Hindistana qabaqcıl istehsal, dəqiq mühəndislik və sənaye texnologiyaları gətirir, Hindistan isə Yaponiuaya proqram təminatlı sənaye, bacarıqlı texnologiya ilə çalışan işçi qüvvə və sürətlə genişlənən rəqəmsal iqtisadiyyat təklif edir.

Tərəflər iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlığı da gücləndirməyə qərar veriblər. Bu ilin sonuna qədər iki ölkənin müdafiə və xarici işlər nazirləri 2+2 formatında görüş keçirəcəklər. Hind və Sakit Okean bölgəsində gərginlik hiss olunur. Çinin artan hərbi gücü və dənizlərdə Rusiya ilə birgə hərbi təlimləri Tokionu narahat edir. Ona görə də Yaponiya bölgədəki tərəfdaşlarıyla hərbi əməkdaşlığa da üstünlük veriməyə başlayıb. İki ölkə arasında müdafiə əlaqələri son on ildə birgə hərbi təlimlər, dəniz əməkdaşlığı və müdafiə texnologiyaları mübadiləsi vasitəsilə davamlı olaraq güclənib. Çinin hərbi və iqtisadi təsiri genişləndikcə, Hindistan və Yaponiya əməkdaşlığı genişləndirməkdə davam edəcəklər.

Kreml Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni davam etdirdikcə, Rusiyada iqtisadi tənəzzül davam edəcək. Ukraynanın Rusiyanın neft emalı zavodlarına endirdiyi raket və dron zərbələri nəticəsində bu ölkədə yanacaq qıtlığı hökm sürür, yanacaqdoldurma məntəqələrində uzun növbələr yaranıb və bu vəziyyət qonşu dövlətin ümumi iqtisadi vəziyyətinə mənfi təsir edir. Rusiyada iflyasiya dərinləşib, ərzaq qiymətləri qalxıb. Çünki, artan yanacaq qiymətləri daşımaların qiymətinə, bu isə avtomatik olaraq digər məhsulların qiymətinə təsir edib. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin qısa açıqlamasında ölkədə yanacaq çatışmazlığının yarandığını etiraf edərək, hökumətin vəziyyətin sabitləşdirilməsi istiqamətində tədbirlər gördüyünü bildirib. Ancaq vəziyyət müsbətə doğru dəyişməyib. Belə vəziyyətdə neft ölkəsi olan Rusiya müxtəlif dövlətlərə müraciət etmək məcburiyyətində qalıb.

“Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Rusiya Ukraynanın enerji infrastrukturuna endirdiyi zərbələr nəticəsində yaranan yanacaq qıtlığını aradan qaldırmaq üçün Hindistandan benzin idxalına başlayıb. Xəbərdə Hindistandan Rusiyaya artıq ümumilikdə 60 min ton benzin göndərildiyi bildirilib. Digər tərəfdən hazırda hər birinin yükü 30-40 min ton olan iki tanker Rusiyaya doğru hərəkət edir. Maraqlıdır ki, Hindistan Hörmüz boğazında yaranan gərgin vəziyyətə görə Rusiyadan neft idxalını artırıb. “Röyters” agentliyinin məlumatına əsasən, Moskva yaxın aylarda Hindistan, Belarus və digər ölkələrdən hər ay 400 min tona qədər benzin idxal etməyi planlaşdırır. Belarus iyun ayında Rusiyaya dəmir yolu ilə benzin tədarükünü artıq üç dəfə artırıb.

Rusiya hokuməti Qazaxıstana da müraciət edib. Qazaxıstan hökuməti bu məsələylə bağlı qərar verməyə tələsmir. Qazaxıstan Energetika Nazirliyindən bildirilib ki, neft məhsullarının tədarükü sahəsində beynəlxalq sazişlərin və kommersiya müqavilələrinin bağlanması yalnız sərbəst resurs potensialı mövcud olduğu təqdirdə mümkündür. Açıqlamada həm də o vurğulanıb ki, Astana üçün mütləq prioritet ölkənin daxili bazarının tam və fasiləsiz təminatıdır: “Qonşu dövlətlərə ixrac tədarükü yalnız Qazaxıstanın öz vətəndaşlarının və iqtisadiyyatının tələbatının ödənilməsi üçün heç bir risk yaranmadığı təqdirdə həyata keçirilə bilər”. Astana bütün riskləri hesablamaq məcburiyyətindədir.

Rusiya və Çinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gəmilərinin Yapon dənizində birgə hərbi təlimləri Tokionun narahatlığına səbəb olub. Rusiya və Çin hər ilin bu vaxtı Yapon dənizində birgə hərbi təlimlər keçirir və bu təlimlər hər dəfəsində Yaponiyanın narahatlığına səbəb olur. Çünki, təlimlər Yapon sahillərinə yaxın ərazilərdə keçirilir.

Rusiya və Çinin hərbi gəmiləri ilə yanaşı iki ölkənin hərbi təyyarələri də təlimlərdə iştirak edib. Yaponiya bu səbəbdən qırıcı təyyarələrini havaya qaldırmaq məcburiyyətində qalıb. Rusiya və Çinin hərbi təyyarələri Yaponiyanın Sikoku adasına yaxınlaşıblar. Rusiya-Çin birgə hərbi təlimləri Yaponiya ilə yanaşı Cənubi Koreyanı da narahat edib. Rusiya və Çinin hərbi təyyarələri hərbi təlimlər zamanı Cənubi Koreyanın da hava sahəsinə yaxınlaşıblar. Cənubi Koreya Rusiya və Çinə rəsmi etirazını bildirib. Rusiya və Çinin Müdafiə Nazirlikləri birgə hərbi təlimlərin üçüncü dövlətlərə qarşı yönəlmədiyini söyləsələr də, hərbi gəmilərin və hərbi təyyarələrin bölgə ölkələrinin sərhədlərinə yaxınlaşdıqlarına görə, bu, gərginliyin artmasına səbəb olub.

Ukraynaya qarşı işğalçı müharibə aparan Rusiyanın Asiya və Sakit Okean bölgəsində Çinlə birgə hərbi təlimlər keçirməsinin birinci səbəbi Pekinlə hərbi tərəfdaşlığı gücləndirmək, ikinci səbəbi ABŞ-ın bölgədəki müttəfiqlərini qorxutmaqdır.

Pentaqon Rusiya və Çin birgə hərbi təlimlərini diqqətlə izləyir. ABŞ bu təlimlərdən ehtiyatlanan ölkələrin müdafiəsini gücləndirməkdədir. ABŞ bugünlərdə Filippinə dəniz dronları verib. Bu isə Pekinin narahatlığına səbəb olub. Çünki, Çinlə Filippin arasındakı münasibətlərdə problemlər var. İki ölkənin hərbi gəmiləri Cənubi Çin dənizində bir-birinə yaxın məsafələrdə üzürlər və bunun nəticəsində gərginlik yaranır. “Bloomberg” agentliyinin yaydığı məlumata görə, ABŞ Filippinə hərbi dəstəyini artırmaqda davam edəcək. Penqaton bu dəstəyin bölgədə sabitliyə xidmət etdiyini bəyan edib. Bu o deməkdir ki, ABŞ-Filippin hərbi müttəfiqliyi Çini bölgədəki hərbi planladırdan çəkindirməlidir.

Buna baxmayaraq, Tayvanla bağlı vəziyyəti gərginliyini qoruyur. Pekin Tayvanı Çinə birləşdirmək planlarından imtina etməyib. Mövcud vəziyyət bölgə ölkələri və ABŞ-la yanaşı Avropa İttifaqını da narahat edir. Brüssel bölgədəki qeyri-müəyyənlikdən ehtiyat edir. Avropa rəsmiləri ABŞ və Çin liderləri arasında yaxınlaşmanın çəkindirməni zəiflədə biləcəyindən və Pekinin Tayvana qarşı mövqeyini gücləndirə biləcəyindən narahatdırlar. Bəzi avropalı siyasətçilər Trampın ABŞ-Çin münasibətlərini sabitləşdirmək səylərinin bir hissəsi olaraq Si Cinpinlə daha geniş danışıqlar apara biləcəyindən qorxurlar. Brüsseldəki narahatlıq diplomatik əlaqələrin özündən daha çox onun potensial nəticələri ilə bağlıdır. Avropa ABŞ-Çin münasibətlərində mərkəzi rol oynamasa da, köhnə qitənin istehsal sektoru və təchizat zəncirləri zərər görə bilər. Tayvanla bağlı münaqişə baş verərsə, Avropa ən böyük iqtisadi şoklarından biri ilə üzləşəcək. Avropa Birliyi üçün Tayvan Hind-Sakit Okean regionunda uzaq təhlükəsizlik problemindən daha çox məna kəsb edəcək. “Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, ABŞ və Çin arasında Tayvan uğrunda müharibə Avropa İttifaqına yalnız ilk il ərzində təxminən 2 trilyon dollar iqtisadi itkiyə səbəb olacaq. Tayvan Avropa istehsalını dəstəkləyən təchizat zəncirlərinin mərkəzində yerləşir, Almaniyanın ixrac yönümlü sənaye modeli isə Şərqi Asiya istehsal şəbəkələri ilə dərin inteqrasiya olunmuş olaraq qalır. Tayvan boğazındakı bir pozuntu logistika, sənaye girişləri və texnologiya təchizat zəncirlərində əks-səda verəcək və Avropa istehsalı üçün dərhal nəticələrə səbəb olacaq.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə gərginlik enerji daşıyıcılarının qiymətlərinə təsir etməklə yanaşı, bir sıra ölkəni qənaət rejiminə keçməyə vadar edib. Misal üçün Qazaxıstan üçüncü ölkələrdən yanacaq idxalına rüsumları bir il müddətinə ləğv etməyi planlaşdırır. Bu barədə ölkənin ticarət və inteqrasiya nazirinin müavini Janel Kuşukova məlumat verib. O, bunun ilk növbədə Çinlə bağlı olduğunu və Astananın Rusiyadakı vəziyyətə görə bu addımı atdığını söyləyib.

Qazaxıstanda müəyyən növ neft məhsullarının avtomobil yolu ilə ixracına qadağa qoyulub. Həmin məhsullar dəmir yolu ilə də ixrac edilə bilməz. Qazaxıstanın baş naziri Oljas Bektenov ixrac səbəbindən yanacaq çatışmazlığının qarşısını almaq üçün sərhəd nəzarətinin daha sərtləşdirilməsini tələb edib.

Bu arada, dünyanın nə böyük neft alıcısı ölkəsi olan Çin neftdən asılılığı azaltmaq istəyir. Bunun səbəbi regional müharibələrdir. Pekin Yaxın Şərq böhranının Asiya ölkələrinin enerji strategiyalarının zəif cəhətlərini üzə çıxardığı qənaətindədir. Hörmüz boğazından neft və qaz tədarükündən yüksək asılılıq Asiya-Sakit okean ölkələrində yanacaq qiymətlərinin sürətlə artmasına səbəb olub. “Reuters” agentliyinin məlumatına əsasən Asiya ölkəsinin beş illik inkişaf planında neftdən asılılığını azaltmaq hədəfi var. Çin 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisinin 50 faizini alternativ mənbələrdən əldə etməyi hədəfləyir. Çin hakimiyyəti İranda uzun sürən müharibənin yaratdığı yanacaq böhranından sonra enerji keçidini sürətləndirməyə çalışır. Həmin vaxta qədər neft də daxil olmaqla ənənəvi xammalın payının azalacağı gözlənilir. Çində kömür istifadəsi 2030-cu ildə pik həddə çatacaq, bundan sonra onun payı tədricən azalacaq.

Beləliklə, iqtisadi artım səbəbindən enerjiyə böyük tələbatları olan Çin və Hindistan da daxil olmaqla Asiya ölkələri enerji keçidini sürətləndirməyi planlaşdırırlar. Bu ölkələr günəş və külək enerjisinin payını artırmaqla optimal enerji strategiyası formalaşdıracaqlar. Bu günün reallığıdır. Çin İrandakı müharibədən əvvəl də dünyanın ən böyük neft ehtiyatını yaratmışdı. Ancaq böhran uzandıqca ehtiyatlar da tükənməyə başlayıb.

ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun verdiyi açıqlamaya görə, Prezident Donald Tramp gələn ilin əvvəlində Hindistana səfər edəcək. Halbuki, Trampın səfəri daha erkən tarixdə gönlənilirdi. Rubio onu da deyib ki, Trampdan əvvəl o Hindistana səfər edərək Prezidentin Yeni Dehlidə müzakirə edəcək mövzuları müəyyənləşdirməlidir.

İki ölkə arasında ticarət sazişinin imzalanması yubanıb. Rubio bu mövzuya da toxunaraq saziş üzərində çalışmaların davam etdiyini bildirib. Rubio danışıqlarda irəliləyişin əldə edildiyini vurğulayıb. Ticarət sazişinin imzalanmasının gecikməsinə baxmayaraq, dövlət katibi ölkəsinin Hindistanla münasibətlərinin strateji əhəmiyyət kəsb etdiyini söyləyib. Hindistanın baş naziri Narendra Modi bir neçə gün əvvəl Fransada “böyük yeddilərin” toplantısı çərçivəsində Donald Trampla görüşmüşdü. Ağ Ev sahibi həmin görüşdən məmnun qaldığını söyləmişdi. Yeni Dehli ABŞ-la ticarət sazişinin imzalanmasında maraqlıdır. Çünki saziş imzalanmadıqca iki ölkə arasında münasibətlərdə inamsızlıq mühiti davam edəcək. Yeni Dehli Trampın Hindistan məhsullarına yüksək gömrük rüsumlarını tətbiq edəcəyindən və Pakistanla tərəfdaşlığı gücləndirməsindən narahatdır. Əslində dövlət katibi Marko Rubio bir neçə ay əvvəl Hindistana səfər edərək, münasibətlərdəki gərginliyi azaltmağa çalışımışdı. Ancaq ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Körfəzdə açdığı atəş nəticəsində üç hindli dənizçisinin həlak olması münasibətləri yenidən gərginləşdirmişdi. Hindistan Xarici İşlər Nazirliyi ticarət gəmisinə edilən hücumla bağlı ABŞ-nin müvəqqəti işlər vəkilini nazirliyə çağıraraq rəsmi etirazını bildirmişdi.

Yeni Dehli Vaşinqtonun siyasətindən narazı qaldığı kimi, Vaşinqton da Hindistanla Rusiya arasında enerji əməkdaşlığından narahatdır. Bunun səbəbi Yaxın Şərqdə gərginləşən vəziyyətdir. Hindistan Körfəz ölkələrindən ala bilmədiyi nefti Rusiyadan alır və bu həcm getdikcə artır. Hindistan iyun ayında Rusiyadan gündəlik 2.55 milyon barel neft alıb. Bu Hindistanın may ayında Rusiyadan aldığı neftin həcmindən çoxdur. Rusiyanın Hindistanın ümumi neft idxalında payı tədricən 50 faizə yaxınlaşıb. Yaxın Şərqdəki gərginlikdən əvvəl əvvəl bu rəqəm orta hesabla cəmi 23 faiz təşkil edirdi. “Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Rusiyanın Hindistana kömür ixracı da artıb. Hindistan polad istehsalı üçün metallurgiya kömürünə xüsusi maraq göstərir. Bu, Hindistanın 2035-ci ilə qədər polad istehsalını ildə 168 milyon tondan 400 milyon tona qədər artırmaq planları ilə əlaqədardır.

Vaşinqton İran müharibəsindən əvvəl Hindistanın Rusiyadan neft alışını azatmasını istəmişdi. Ancaq müharibə zamanı enerji qıtlığı səbəbindən Vaşinqton Hindistanın Rusiyadan neft alışına etiraz etmədi. Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Caişankar ölkəsinin Rusiyadan neft alışını davam etdirəcəyini bildirib. Hindistanın Rusiyadan neft alışını azaltması üçün Yaxın Şərqdə vəziyyət sabitləşməli, gəmilərin Hörmüz boğazına rahat girişi və çıxışı təmin edilməlidir. Bu baş verməyənə qədər Hindistan Rusiyadan enerji daşıyıcıları almaqda davam edəcək. Vaşinqton bu gedişatdan narahat olsa da, reallığı qəbul edib ki, Prezident Donald Tranmpın Yeni Dehliyə səfərinə hazırlıq işləri gedir.

Amerika Birləşmiş Ştatları İranla müharibə zamanı Körfəz ölkələrindəki müttəfiqlərinin tam qoruya bilmədi. Körfəz ölkələri İranın raket və dron zərbələrinə tuş gəldilər. Digər tərəfdən Vaşinqton Körfəz ölkələri liderlərinin “müharibəyə başlamayın” çağırışlarını qulaqardına vurdu. Çünki, həmin ölkələr müharibə zamanı İranın onlara zərbə endirəcəyini proqnozlaşdırırdılar. Həqiqətən müharibə günlərində ABŞ hərbçiləri itki vermədi, əsas olaraq Körfəz ölkələrinin əraziləri zərbə altında qaldılar. Buna görə də müharibə davam edərkən, Körfəz ölkələri təhlükəsizlik təminatı baxımından alternativlər barədə düşünmək məcburiyyətində qaldılar. Misal üçün müharibə günlərində Səudiyyə Ərəbistanında bölgə ölkələri rəsmilərinin görüşü keçirildi. Bu müzakirələr gələcəkdə genişlənə bilər.

Alternativ axtarışına çıxan ölkələrdən biri də Birləşmiş Ərəb Əmirlikləridir. Çünki, İranın raket və dron zərbələrinə ən çox məruz qalan məhz bu ölkə idi. Bu səbəbdən Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri İsraillə hərbi əməkdaşlığı genişləndirdi. ABŞ-ın İsraildəki səfiri Mayk Hakabi İsrailin İranla yaşanan müharibə zamanı Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə “Dəmir Günbəz” hava hücumundan müdafiə sistemləri və bu sistemləri idarə edəcək heyət göndərdiyini açıqladı. Vaşinqton Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə İsrail arasında artan hərbi əməkdaşlığı dəstəklədi. İki ölkə arasındakı normallaşma prosesi Donald Trampın ilk prezidentlik dövründə, 2020-ci ildə imzalanan “İbrahim razılaşmaları” ilə başlamışdı.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri hazırda İsraillə hərbi əməkdaşlıqla kifayətlənməyib. “Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hindistanla hava müdafiə sistemlərinin alınmasıyla bağlı danışıqlara başlayıb. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hindistanda istehsal olunan müxtəlif tip raketlərə də maraq göstərir.

Hindistanın İranla iqtisadi münasibətlərinə baxmayaraq, Körfəz ölkələri ilə də əməkdaşlığa xüsusi əhəmiyyət verir. Hindistan Körfəz ölkələrindən yanacaq alır. Digər tərəfdən Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hindistana 75 milyard dollar həcmində yatırım qoymağı planlaşdırır. Bu səbbədən Yeni Dehli Körfəz ölkələri ilə hərbi əməkdaşlıəa da genişləndirməyə hazırdır. Hindistanın baş naziri Narendra Modinin müharibədən əvvəl Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə və Qətərə səfəri zamanı Körfəz siyasətinin onun üçün prioritet olduğunu nümayiş etdirmişdi.

Rusiya siyasi və ekspert dairələrində Çinin siyasəti ilə bağlı fikir ayrılığı əmələ gəlib. Əlbəttə, Kreml əvvəlkitək Pekini strateji tərəfdaş sayır, iki ölkə arasındakı əməkdaşlıq səviyyəsini yüksək qiymətləndirir. Rusiya Prezidentinin beynəlxalq məsələlər üzrə köməkçisi Yuri Uşakov son açıqlamasında Prezident Vladimir Putinin may ayında Çinə səfərinin nəticələrini yüksək qiymətləndirərək, bunun beynəxalq aləmdə sabitləşdirici rol oynadığını vurğulayıb.

Buna baxmayaraq, Çin-Rusiya münasibətləri barədə fərqli düşününlər də var və bunlardan biri Rusiya hakim partiyasının üzvü və Dövlət Dumasının deputatı Konstantin Zatulindir. Onun fikrincə, Çin Rusiyaya kifayət qədər dəstək vermir. Zatulin Pekinin passivliyinə misal olaraq Avropa İttifaqı – Ukrayna münasibətlərini göstərib: “Avropa İttifaqı müharibədə Ukraynaya böyük dəstək verir. Rusiyanın strateji tərəfdaşı sayılan Çin isə Moskvaya kifayət qədər dəstək vermir”. Zatulinin fikrincə, Çin ancaq öz maraqlarını güdür və Rusiya ilə tərəfdaşlıqdan qazanc əldə etməyə çalışır. Zatulin buna misal olaraq Çinin fürsətdən istifadə edərək Rusiyadan aldığı neftin və qazın qiymətini endirdiyini bildirib.

Zatulin haqlıdır. Pekin Kremlə onun arzuladığı səviyyədə dəstək vermir. Ancaq Pekinin Moskvanı müharibədə dəstəkləməyə borcu da yoxdur. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə qərar verəndə dostu Çin lideri Si Cinpinlə məsləhətləşməmişdi. Belə olan halda Si Cinpin Vladimir Putinin avantürasına birmənalı dəstəkdən çəkinməliydi. Buna baxmayaraq, Zatulinin də etiraf etdiyi kimi, Çin Rusiyaya hərbi texnikanın istehsalı üçün zəruri avadanlıqlar verib. Zatulin Çinin Rusiyaya hətta müasir dronlar satdığını da vurğulayıb. Ancaq Zatulin Çinin Rusiyanın düşməni Ukraynaya da dron satdığını iddia edib. Halbuki, Çinin Ukraynaya dron satdığına dair fakt yoxdur.

Pekin Rusiya-Ukrayna və ABŞ-İran müharibələrində öz maraqlarından çıxış edib. Pekin eyni zamanda Rusiya və İranın məğlub olmasında maraqlı deyil. Çünki, hər ikisinin məğlubiyyəti Çinin qlobal və regional gücünü zəiflədə bilər. Odur ki, Pekin Moskva və Tehrana onların istədiyi şəkildə dəstəyi verməsə də, Rusiya və İranın ayaqda qalmaları üçün hər şeyi edib.