News – Page 6 – Atlassam

Pekin may ayında iki fərqli qonağını qəbul etməyə hazırlaşır

Bu ay Çinə həm Rusiya, həm də ABŞ Prezidentləri səfər edəcəklər. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Çinə mart ayının sonlarında səfər etməli idi. Ancaq Ağ Ev sahibi İran müharibəsinə görə səfəri may ayının ortalarına təxirə salmaq məcburiyyətində qaldı. Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin isə may ayında Çinə səfəri isə ilin əvvəlindən planlaşdırılıb. Putin və Tramp eyni vaxtda Pekinə səfər etsələr Çinin paytaxtında görüşə bilərlərmi? Bu sual ətrafında müzakirələr gedir. Bu görüşün baş tutması üçün Trampın razılığı lazımdır. İki lideri sonuncu dəfə Alyaskada görüşmüşdü. Putin Trampla hər fürsətdə görüşə can atır. Ancaq Trampın ABŞ-a rəqib olan Çində rusiyalı həmkarıyla görüş ehtimalı azdır.

Bu arada, ABŞ-Çin münasibətlərinə mənfi təsir edəcək daha bir hadisə baş verib. “The New York Times” qəzetinin məlumatına görə, ABŞ Latın Amerikasında bir neçə Çin astronomiya layihəsinin hərbi məqsədlər üçün istifadəsindən ehtiyat edərək yerli hökumətdən dayandırılmasını təmin edib. Qəzetin məlumatına görə, Argentina hakimiyyəti Vaşinqtonun tələbi ilə San Juan əyalətində böyük teleskopun tikintisini dayandırıb. Təxminən 32 milyon dollarlıq layihə Çin Milli Astronomiya Rəsədxanası tərəfindən həyata keçirilirdi. ABŞ rəsmiləri 2021-ci ildən bəri Argentina rəhbərliyini Pekinlə kosmik sənayedə əməkdaşlığı yenidən nəzərdən keçirməyə çağırır. Vaşinqton hesab edir ki, bu cür qurğular yalnız elmi məqsədlər üçün deyil, həm də Amerika peyklərini izləmək və Çin kosmik gəmiləri ilə rabitəni təmin etmək üçün istifadə edilə bilər. “The New York Times” qəzetinin məlumatına görə, Çilidə də oxşar vəziyyət yaranıb. Oradakı hakimiyyət də Amerika tərəfi ilə məsləhətləşmələrdən sonra Atakama səhrasında Çin rəsədxanasının tikintisini dayandırıb.

Aydındır ki, Vaşinqtonun bu addımları Pekinin narazılığına səbəb olub. Çinin Buenos Ayresdəki səfirliyi ABŞ-ın hərəkətlərini “Çini cilovlamaq və təzyiq göstərmək cəhdi” adlandırıb. Pekin Latın Amerikasındakı bütün layihələrin sırf elmi və mülki məqsədlər üçün olduğunu vurğulayıb. Ancaq bu açıqlamalar Vaşinqtonu inandırmayıb. ABŞ-da hesab edirlər ki, Çinin müxtəlif ölkələrdəki elmi fəaliyyətinin arxasında Qərb ölkələrinin texnoloji imkanlarına yiyələnmək dayanır. Əlbəttə, bu hadisə Trampın Çinə səfərini təxirə salmaya da bilər, ancaq Vaşinqtonun Çini Latın Amerikası ölkələrində sıxışdırmağa çalışması ikitərəfli münasibətlərə mənfi təsir edir.

Çin şirkətləri Rusiyanı dron detalları ilə təmin edib

Çin təchizatçıları Pekinin ixrac qadağalarını aşaraq Rusiyaya İran tərəfindən dizayn edilmiş Geran dron donanması üçün vacib maneə əleyhinə antenaları təmin edir və hərbi avadanlıqları kənd təsərrüfatı avadanlığı kimi təqdim edirlər. Bu barədə The Insider apardığı araşdırmada bildirilib.

Rusiya hərbi podratçıları kimi təqdim edilən müstəntiqlər Çinin böyük naviqasiya avadanlığı təchizatçısı olan Harxon Corporation ilə əlaqə saxlayıblar. Şirkət nümayəndəsi açıq şəkildə Geran və Gerbera dronlarının əsas istehsal müəssisəsi olan Rusiyanın Alabuqa zavodu ilə əməkdaşlığını etiraf edib və hərbi dərəcəli antenaların toplu sifarişini qəbul edib. Rusiya qüvvələri Ukrayna ərazisinin dərinliklərinə zərbə endirmək üçün İran Şahidinin lokallaşdırılmış versiyaları olan Geran dronlarına çox güvənir. GPS siqnallarını pozan və saxtalaşdıran Ukraynanın geniş Elektron Müharibə (EW) sistemlərindən sağ çıxmaq üçün dronlar İdarə Olunan Qəbul Nümunə Antenləri (CRPA) ilə təchiz olunub.

Bu ixtisaslaşmış antenalar daxil olan maneənin istiqamətini müəyyən edən və müdaxiləni bloklamaq üçün kor nöqtələr yaradan bir çox elementdən ibarətdir ki, bu da dronun öz istiqamətini qorumasına imkan verir. CRPA olmadan Geran dronları əsasən koordinatları dəqiq vurmaq iqtidarında deyil. İstintaqa görə, müstəntiqlər qeyd edirlər ki, Ukrayna tərəfindən vurulan Geran təyyarəsinin qalıqlarından çıxarılan peyk antenalarının əksəriyyətini Harxon məhsulları təşkil edir.

Müstəntiqlər CRPA almaq üçün Harxon şirkətinə müraciət etdikdə, Maşa Vu kimi tanınan bir nümayəndə satışın “həssas” olduğunu bildirərək yönləndirdi. Müqavilə NavX Technology Co., Ltd. adlı yeni qurulan qurumun nəzdində fəaliyyət göstərən Anthony Zheng-ə təhvil verildi. Zheng yalnız hərbi müştərilər üçün istehsal olunan 7, 8 və 16 kanallı antenalar təklif edirdi. NavX gizli alıcılara ödənişləri əvvəllər Rusiyanın müdafiə sektoruna təchizat verən Çin şirkətləri üçün mərkəz kimi müəyyən edilmiş böyük bir Rusiya maliyyə qurumu olan VTB Bank hesabına köçürməyi tapşırdı.

NavX tərəfindən təqdim edilən antenaların şəkilləri, Ukraynada vurulan Şahed dronlarının qalıqlarında Nordsint tərəfindən sənədləşdirilmiş komponentlərlə mükəmməl uyğunlaşıb. Ələ keçirilən komponentlər, Çin məhsul etiketlərini saxlayıb və onları ikili təyinatlı hərbi mallara Çin gömrük məhdudiyyətlərini aşmaq üçün istifadə edilən saxta təsnifat olan “kənd təsərrüfatı texnikası naviqasiya antenası” kimi təyin edib.

Zheng NavX-in müstəqil fəaliyyət göstərdiyini iddia etsə də, müstəntiqlər onu birbaşa Harxon ilə əlaqələndirən geniş rəqəmsal dəlillər, o cümlədən ana şirkəti təmsil edən beynəlxalq ticarət sərgilərində iştirakı aşkar ediblər.

Təyyarə niyə qazaya uğrayıb?

Çin Şərq Hava Yollarına məxsus MU5735 reysi 2022-ci ilin mart ayında Çinin cənubunda sirli şəkildə dağ yamacına düşüb və təyyarədə olan 132 nəfər həlak olub. ABŞ Milli Nəqliyyat Təhlükəsizliyi Şurasının sözçüsü bildirib ki, 2022-ci ilin iyul ayında ABŞ Milli Nəqliyyat Təhlükəsizliyi Şurası tərəfindən tərtib edilən hesabat ötən həftə ictimai qeydlər sorğusundan sonra agentliyin veb saytında yerləşdirilib. Uçuş məlumatları qeyd cihazından əldə edilən nəticələr göstərir ki, “29.000 fut hündürlükdə uçarkən hər iki mühərrikdəki yanacaq açarları işləmə vəziyyətindən kəsmə vəziyyətinə keçib”. Hesabatda deyilir: “Yanacaq açarı hərəkət etdikdən sonra mühərrik sürəti azalıb”.

ABŞ mediasının xəbərlərində aviasiya mütəxəssislərinə istinadən Boeing 737 təyyarəsindəki yanacaq açarlarının vəziyyətə kilidləndiyi və onların təsadüfən söndürüldüyünün ehtimalının az olduğu bildirilir. ABŞ mediasının istinad etdiyi bəzi ekspertlər həmçinin uçuş məlumatlarında kokpitdə mübarizənin olduğunu və yanacaq tədarükünün pilot və ya heyət üzvü və ya kokpitə girən biri tərəfindən qəsdən kəsilə biləcəyini göstərir.

NTSB hesabatında zərbədən zədələnmiş dövrə lövhələrinin şəkilləri yer almış və qəzadan əvvəl uçuşun son anları haqqında ətraflı məlumat verilmişdir. Lakin, orada kabinədən səs yazılarının transkriptləri yer almayıb. Həmçinin fəlakətin əsas səbəbi barədə də şərh verilməyib. Beynəlxalq standartlara uyğun olaraq, NTSB ABŞ-da qeydiyyatdan keçmiş və ya dizayn edilmiş təyyarə ilə bağlı qəzaların araşdırılmasında iştirak edir. Lakin NTSB öz veb saytında bildirib ki, qəzanın baş verdiyi xarici dövlət “araşdırmaya görə məsuliyyət daşıyır və araşdırma ilə bağlı bütün məlumatların açıqlanmasına nəzarət edir”. Bu halda, bu məsuliyyət hələ yekun hesabat verməmiş Çin Mülki Aviasiya Administrasiyasının (CAAC) üzərinə düşür. CAAC sonuncu dəfə qəza ilə bağlı irəliləyiş hesabatını 2024-cü ilin mart ayında yayımlayıb və orada səlahiyyətlilər təyyarənin mühərriklərində uçuşdan əvvəl heç bir anomaliya olmadığını bildiriblər. Onlar əlavə ediblər ki, heyət uçuşdan əvvəl sağlamlıq yoxlamalarından keçib və hadisədən əvvəl radio rabitəsində və hava nəqliyyatının idarə edilməsində “heç bir anomaliya” müşahidə edilməyib. BMT-nin Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatı (ICAO) təyyarə qəzalarını araşdıran ölkələrdən hər il yenilənmiş hesabatlar dərc etmələrini tələb edir. CAAC 2025 və 2026-cı illərdə qəzanın ildönümləri ilə bağlı irəliləyiş hesabatını ictimaiyyətə açıqlamayıb.

Çinli generallar arasında korrupsiya geniş yayılıb

Çinin iki keçmiş müdafiə naziri, general-leytenantlar Li Şanfu və Vey Fenqenin korrupsiyaya görə edam cəzasına məhkum edilməsi xəbəri Qərb mətbuatında böyük əks-səda doğurub. Çünki, Pekin indiyənə qədər müdafiə nazirlərinin hansı səbəbdən işdən uzaqlaşdırılmalarını açıqlamırdı. Halbuki, Qərb mətbuatına sızan məlumatlara görə, hər iki nazirin korrupsiya ilə əlaqəli həbs olunduğu yazılırdı, bu ilk dəfə dünən təsdiq olundu. Bu məlumat uzun müddət gizli saxlanılıb. Li Şanfu 2023-cü ilin martından oktyabrına qədər, Vey Fenqe isə 2018-ci ilin martından 2023-cü ilin martına qədər müdafiə naziri vəzifəsində çalışıb. Li Şanfu sonuncu dəfə Rusiya və Belarusda səfərdə olmuş, Pekinə qayıtdıqdan sonra yoxa çıxmışdı.

Sabiq müdafiə nazirləri 2024-cü ildə hərbi statuslarından məhrum ediliblər. Keçmiş nazirləri eyni zamanda Çin Kommunist Partiyasından xaric ediliblər. Generalların ölüm hökmünün ömürlük həbs müddəti ilə vəzə eilməsin də istisna olunmur. Çində ölüm hökmü adətən cəza müddəti ərzində heç bir cinayət törətmədikdə ömürlük həbs cəzası ilə əvəz olunur. İki il əvvəl Çinin raket qoşunlarına komandanlıq edən ən azı 10 generalın həbsi barədə qeyri-rəsmi məlumatlar yayılmışdı. Böyük ehtimalla onlar da korrupsiya əməllərinə görə həbs olunublar.

Si Cinpin 2012-ci ildə hakimiyyətə gəldikdən sonra ölkədə korrpusiyaya qarşı mübarizəni gücləndirib. Məsələ burasındadır ki, Çinin iqtisadi və maliyyə imkanları artıqca dövlət məmurları arasında rüşvətə meyllilik artıb. Eyni zamanda Çinin hərbi büdcəsi artdıqca yüksək rütbəli generallar arasında da korrupsiya yolu ilə varlanmaq istəyənlərin sayı artıb. Si Cinpinin hakimiyyəti dövründə 100-dən çox general həbs olunub. Maraqlıdır ki, Çin Xalq Respublikasının yarandığı 1949-cu ildən bu yana bu qədər çinli general heç hərb meydanlarında ölməyib. Si Cinpinin yüksək rütbəli generallar arasında korrupsiya əməllərinə görə həbslərin həyata keçirilməsinə baxmayaraq, dövlət büdcəsi hesabına varlanmaq istəyənlərin sayı azalmır.

Pekin Tehrana təzyiq etməyəcək

İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçının Moskvadan sonra Pekinə səfəri ölkəsinin iki tərəfdaşından Tehrana dəstəyin artırılması gözləntisi ilə bağlıdır. Ukraynaya qarşı işğalçı müharibə Rusiyanın resurslarını tükəndirmək üzrədir. Bu səbəbdən Rusiyanın İrana dəstəyi artırması imkanları məhduddur. Bu vəziyyətdə İranın digər tərəfdaşı Çindən gözləntisi artıb.

Pekin İranın ABŞ-a məğlub olmasını əngəlləməyə çalışır. Pekində həmkarıyla görüşən Çinin xarici işlər naziri Van İnin “Çin İranın etibarlı strateji tərəfdaşıdır” açıqlaması Vaşinqtona mesajdır. Van İ bildirib ki, Pekin Tehranla siyasi etimadı daha da gücləndirməyə və müxtəlif sahələrdə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığı genişləndirməyə hazırdır. Van İ iki ölkə rəsmiləri arasında təmasların davam etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.

Pekin Vaşinqton və Tel-Əvivdən fərqli olaraq İranın nüvə silahı əldə etməyə çalışmasına inanmır. Bunu Van İnin “Çin İranın nüvə silahı hazırlamaqdan imtina öhdəliyinə sadiqliyini yüksək qiymətləndirir və onun nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə etmək hüququnu tanıyır” sözləri də təsdiq edir. Təsadüfi deyil ki, Çin BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü kimi veto hüququndan istifadə edərək bu beynəlxalq təşkilatda İrana qarşı qətnamələrin qəbulunun qarşısını alır.

Pekinin İrana hərtərəfli dəstəyini davam etdirməsinə baxmayaraq, Tehranın Vaşinqtonla danışıqlar yolu ilə məsələlərin həllinə üstünlük verməsini istəyir. Əlbəttə, Pekin bu zaman Vaşinqtonun Tehrana təzyiqini də qəbul etmir. Bütün hallarda “Hörmüz boğazı” ətrafındakı gərginliyin davamı Çinin maraqlarına ziddir. Çin İran və Körfəz ölkələrinin enerji resurslarını və mineral zənginliklərini nəql etməkdən məhrum olub. Çin bölgədəki gərginliyə qədər neftə olan tələbatının yarıdan çoxunu “Hörmüz boğazı” üzərindən əldə edirdi. Mövcud vəziyyət Çin iqtisadiyyatına mənfi təsir edir. Vaşinqton bu səbəbdən Pekinin İrandakı rejimə təsir etməsini istəyir ki, “Hörmüz boğazı” müharibədən əvvəl olduğu kimi bütün dövlətlərin gəmilərinə açıq olsun. Pekinin bu məsələnin həllindəki rolu ABŞ Prezidenti Donald Trampın bir neçə gündən sonra Çinə planlaşdırılan səfərinə də müsbət təsir edə bilər. Ancaq Pekin “Hörmüz boğazı”nın açılmasını istəsə də, ABŞ-ın boğazın girişini mühasirədə saxlaması siyasətini qətiyyətlə rədd edir. Ona görə də Pekin Vaşinqtonun istəyi ilə birtərəfli qaydada Tehrana təzyiq etməyəcək. Çünki, Çin hakimiyyəti düşünür ki, “Hörmüz boğazı”yla bağlı problemin qarşılıqlı güzəştlərlə həlli mümkündür. Tehranla Vaşinqton isə boğazla bağlı qarşılıqlı güzəştlərə hələ ki, hazır deyillər.

Atəşkəsi kim pozur?

ABŞ-la İran arasında atəşkəs kövrək olaraq qalır. Birincisi, “Hörmüz boğazı” ətrafında gərginlik davam edir. Prezident Donald Tramp ABŞ hərbi gəmilərinin “Hörmüz boğazı”nı tərk etməyə çalışan tankerlərin təhlükəsizliyini təmin edəcəyini vurğulayıb. Bu zaman İran hərbi katerləri həmin tankerlərə və onların təhlükəsizliyini təmin edən ABŞ gəmilərinə atəş aça bilərlər. Bu isə atəşkəsin pozulmasına gətirib çıxaracaq. İran dronlarının Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri səmasında vurulması da atəşkəsin pozulması kimi izah edilə bilər. SEPAH-ın nədən atəşkəs dövründə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini hədəf götürməsi aydın deyil. Görünür, SEPAH Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin İsraillə hərbi əməkdaşlığından narahatdır. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin İsraill hərbi əməkdaşlığı İranın hava hücumlarından qorunmaq məqsədi daşıyır. Təsadüfi deyil ki, bu dəfə İranın Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə atdığı dronların tamamı havada vurulub.

Tehran həmişəki kimi İranın Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ərazisinə raket zərbələri endirilməsi ilə bağlı irəli sürülən ittihamları təkzib edib. İran Xarici İşlər Nazirliyi yaydığı bəyanatda Abu-Dabi rəhbərliyinin İranın BƏƏ istiqamətində raket və pilotsuz uçuş aparatları buraxması ilə bağlı iddiaları “əsassız və yalan” adlandırılıb. Bəyanatda bildirilib ki, bu cür ittihamlar həqiqəti əks etdirmir və regionda gərginliyin artmasına xidmət edir. Halbuki, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin hava sahəsində vurulan dronların İran istehsalı olduğuna dair sübutlar var.

Tehranın bu hərəkəti Pakistanın narazılığına səbəb olub. İslamabad bölgədə atəşkəsin qorunmasına çalışır. İranın yenidən qonşu ölkələrdən birinə dron atması isə kövrək atəşkəsə ciddi təhdiddir. Bu səbəbdən İslamabad Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin ərazisində mülki infrastruktura qarşı həyata keçirilən raket və dron hücumlarını qətiyyətlə pisləyib. Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif öz “X” hesabında bunları yazıb: “Pakistan bu çətin zamanda Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri xalqının və hökumətinin yanında olduğunu qəti şəkildə bəyan edir. Atəşkəsin qorunması və ona hörmət edilməsi son dərəcə vacibdir ki, regionda davamlı sülh və sabitliyə gətirib çıxaracaq dialoq üçün zəruri diplomatik imkan yaradılsın”.

Pekin də mövcud vəziyyətdən narahatdır. Məsələ burasındadır ki, İranın istehsal etdiyi dronların bir hissəsi detalları Çində istehsal olunub. İran bu dronlardan qonşu ölkələrə qarşı istfadə etməklə Pekini də çətin vəziyyətə salıb. Buna baxmayaraq, “The Wall Street Journal” dərgisinin yazdığına görə, Çinin kiçik şirkətləri İran və Rusiyanın dron sənayesini ikili təyinatlı komponentlərlə təmin etməyə davam edir. Çindən İran və Rusiyaya dron mühərrikləri, akkumulyatorlar, optik-lif kabellər, çiplər və digər komponentlər ixrac olunur. Çin şirkəti olan “Xiamen Victory Technology” adı daha çox hallanır. Bu şirkətin mühərrikləri İranın “Shahed” zərbə dronları ilə əlaqəlidir. ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinə səfəri zamanı bu mövzunun da müzakirə olunacağı ehtimal edilir.

Avropa “Tramp yolu”na maraq göstərir

Avropa İttifaqı “Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP) adlı nəqliyyat dəhlizi layihəsinə qoşulmaq niyyətindədir. Brüsselin qiymətləndirməsinə görə, bu marşrut Rusiyadan yan keçən alternativ ticarət yolu ola və Ermənistanı Avrasiya logistika zəncirlərinə daha dərindən inteqrasiya edə bilər.

Hazırda Çindən Avropaya yüklərin daşınması təxminən 42 gün çəkir, lakin Orta Dəhliz səmərəli işləyərsə, bu müddət 12–13 günə qədər azala bilər. Bununla yanaşı, Avropa İttifaqı strateji liderliyin zəifliyi və qərarların ləngliyi səbəbindən tənqid olunur. Bu vəziyyət regionda narazılıq yaradır və ABŞ-nin Cənubi Qafqazda təsirini gücləndirir.

Avropa İttifaqının Zəngəzur dəhlizi və ümumilikdə TRIPP layihəsinə maraq göstərməsi ilk baxışda iqtisadi təşəbbüs kimi təqdim olunsa da, məsələnin mahiyyəti daha çox geosiyasi rəqabətlə bağlıdır. Brüssel uzun müddətdir ki, Rusiyadan yan keçən alternativ nəqliyyat marşrutları axtarır və bu baxımdan Orta Dəhliz onun üçün cəlbedici görünür. Lakin Avropa İttifqaının prosesə gec qoşulmaq istəyi müəyyən suallar doğurur: Bu, real strateji planın tərkib hissəsidir, yoxsa ABŞ-nin bölgədə artan fəallığına verilən gecikmiş reaksiya?

Reallıq ondan ibarətdir ki, Cənubi Qafqazda logistika layihələri artıq böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilib. ABŞ-nin “TRIPP” kimi təşəbbüslərlə regionda mövqeyini gücləndirməyə çalışdığı bir vaxtda, Avropa İttifqaının qərar verməkdə ləng davranması onun təsir imkanlarını zəiflədir. Digər tərəfdən, Zəngəzur dəhlizi təkcə iqtisadi layihə deyil, həm də siyasi həssas məsələdir. Ermənistanın bu marşrut vasitəsilə regional iqtisadi sistemə inteqrasiyası nəzəri olaraq mümkün görünsə də, praktikada təhlükəsizlik, suverenlik və regional balans kimi faktorlar prosesi mürəkkəbləşdirir. Avropa İttifaqının bu məqamları nə dərəcədə nəzərə aldığı isə hələ aydın deyil.

Avropa İttifaqının Orta Dəhliz layihəsinə maraq göstərməsi təbiidir. Çünki, Avropa İttifaqı Rusiyadan yan keçən nəqliyyat vasitəsilə Çin və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət əlaqələri qurmuş olacaq. Bundan başqa Avropa İttifaqı Türkiyə üzərindən Cənubi Qafqaza çıxış imkanı qazanacaq. Digər tərəfdən Brüssel ABŞ-ın Cənubi Qafqazda artan rolunu izləyir və bu prosesdə Vaşinqtonda geri qalmaq istəmir. Avropa İttifaqı Naxçıvan ərazisində dəmiryolunun bərpasına da maraq göstərir.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Avropa İttifaqı Rusiya ilə nəqliyyat əlaqələrini məhdudlaşdırıb. Bu səbəbdən Çin öz məhsullarını Rusiyadan keçən dəmiryolu üzərindən Avropaya daşıya bilmir. Çin ticarət gəmiləri ilə idxal-ixrac əməliyyatlarını həyata keçirir. Ancaq dəniz yolları uzun olduğundan bu, məhsulların qiymətinə təsir edir. Orta Dəhliz layihəsi Çinin maraqlarına cavab versə də, Pekin layihəyə kifayət qədər dəstək vermir. Görünür, Pekin “Tramp yolu”nun Orta Dəhlizin tərkib hissəsi olmasından narahatdır. ABŞ Çinin siyasi və iqtisadi zəmində əsas rəqibidir. Yəqin Pekində hesab edirlər ki, ABŞ Ermənistan üzərindən “Tramp yolu”na nəzarət edərsə, bu Çinin maraqlarına zidd olacaq. Halbuki, ABŞ “Tramp yolu”na nəzarət etməyəcək, sadəcə ABŞ da Avropa kimi bu yolla Mərkəzi Asiya zənginliklərini daşımaqda maraqlıdır. Avropa İttifaqı “Tramp yolu” vasitəsilə Mərkəz Asiyanın nadir torpaq elementlərini nəql etməyi planlaşdırır.

Tramp bu ay Pekinə səfər edəcəkmi?

ABŞ Prezidenti Donald Trampın mart ayında Çinə təxirə salınan səfəri bu ayın ortalarında reallaşmalıdır. Ancaq Ağ Ev sahibinın səfərlə bağlı qərarı hələ açıqlanmayıb. Bunun bir neçə səbəbi var. Birincisi, İranla bağlı gərginlik ABŞ-la Çin arasında fikir ixtilafını dərinləşdirib. ABŞ-ın “Hörmüz boğazını” mühasirədə saxlaması Çinin iqtisadi gücünə mənfi təsir edib. Çin İrandan ucuz neft ala bilmir. İkincisi, Donald Tramp Tayvan mövzusunu Pekində müzakirə etmək istəmir. Halbuki, Çin lideri Si Cinpin ABŞ-ın Tayvana hərbi dəstəyini dayandırmağı Trampdan tələb etməyi planlaşdırır. “Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Pekin Tayvan mövzusunu Vaşinqtonla müzakirə predmetinə çevirməyə çalışır.

23 milyon əhalisi olan Tayvanın özündə də Donald Trampın Pekin səfərindən narahatlıq var. Tayvan rəhbərliyi Trampın Si Cinpinlə iqtisadi zəmində razılıq əldə edəcəyi halda Vaşinqtonun ada dövlətinə dəstəyinin azalacağından ehtiyat edirlər. Tayvan rəsmiləri açıq şəkildə adanın iki lider arasında “danışıqlar mövzusu”na çevrilə biləcəyindən narahatlıqlarını ifadə edirlər. Tramp Pekində ABŞ-ın mülki təyyarələrini və kənd təssərrüfatı məhsullarının Çinə satılmasıyla bağlı saziş imzalamağı planlaşdırır. Pekin ABŞ-dan alacaqları müqabilində Vaşinqtonun Tayvan məsələsinə qarışmasını istəmir. Pekin əmin olmaq istəyir ki, hərbi və ya “yumşaq güc” yoluyla Tayvan Çinə birləşdirilərsə, Vaşinqton buna mane olmayacaq.

ABŞ Dövlət Departamenti Pekinin Tayvanla bağlı açıqlamalarına reaksiya vermir. Çünki, ABŞ sözdə “vahid Çin” siyasətinə sadiq olduğunu bəyan edib. Yəni ABŞ Tayvanı Çin ərazisi kimi tanıyır. Bununla yanaşı Vaşinqton Tayvanın özünü müdafiə hüququnu da tanıyır. Bu ikisi bir-birinə ziddir. Tayvan yarımkeçirici sənayesində güclü bir qüvvədir. ABŞ-ın Çinlə ticarəti olduğu kimi Tayvanla da geniş iqtisadi əlaqələri mövcuddur. Bundan başqa Tayvan şirkətlərinin ABŞ-da milyardla dollar yatırımları var. Tayvan Çinə birləşdirlərsə, bu yatırımların taleyi sual altında qalacaq.

Tramp administrasiyası ABŞ-ın Tayvan siyasətində heç bir dəyişiklik olmadığını iddia edir. Ancaq Ağ Ev rəsmiləri vurğulayırlar ki, Tramp ikinci müddətində Tayvana sələfi Cozef Baydenin prezidentliyi dövründə verdiyindən daha çox silah verib. Ancaq bu arqument Tayvan rəhbərliyini sakitləşdirməyib.

Bu arada, Tayvan prezidenti Uliyam Lai ilə Esvatini kralı Msvati III arasında görüş Pekinin narazılığına səbəb olub. Tayvan prezidenti görüşdə bildirib ki, onların dünya ilə əlaqə qurmaq haqqı var və heç bir ölkə buna mane ola bilməz. Pekin digər ölkələrdən Tayvanla əlaqələri dayandırmağı tələb etsə də, ada dövləti müxtəlif ölkələrlə ticarət əlaqələrini genişləndirməyə çalışır. Buna baxmayaraq, Pekinin təzyiqləri nəticəsində Tayvanın sadəcə 12 dövlətlə diplomatik münasibətləri qalıb.

Əfqanıstandakı problemlərə yeniləri əlavə olunub

Yaxın Şərqdə artan gərginlik, o cümlədən İran ətrafında qeyri müəyyənlik fonunda Pakistanla Əfqanıstan arasında yenidən toqquşmalar qeydə alınıb. Pakistan hərbi qüvvələri bir neçə gün əvvəl Əfqanıstanın Kunar bölgəsini raket atəşinə tutublar. Ölən və yaralananlar var. Mülki infrastruktura ciddi ziyan dəyib. Davam edən toqquşmalar səbəbindən fevral ayının sonundan bəri Əfqanıstanın şərqində və cənub-şərqində 100 mindən çox insan didərgin düşüb. Pakistan tərəfi həmin bölgədə Təhriki-Taliban Pakistan yaraqlılarının qərargahının olduğunu bildirib. İslamabad Əfqanıstanda hakimiyyətdə olan Talibanı pakistanlı həmkarlarını himayə etməkdə ittiham edir. Taliban bu iddiaları qəbul etməyərək Əfqanlstanın suveren hüquqlarının pozulduğunu vurğulayır. İki ölkə arasında münasibətləri gərginləşdirəbn digər iki mövzu da var. Birincisi, bu Əfqanıstanın rəsmi olaraq tanımadığı Durand sərhəd xəttidir, ikincisi, illər öncə Pakistanda məskunlaşan milyonlarla əfqan qaçqının geri qaytarılmasıdır.

Taliban geri qayıdan əfqanları yerləşdirməkdə və qida ilə təmin etməkdə acizdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı (BMT QAK) bu vəziyyətin kritik olduğunu açıqlayıb. Təşkilatın sözçüsü Babar Baloçun sözlərinə görə, Əfqanıstan əvvəllər də ciddi humanitar böhranlarla üzləşib, ancaq yeni regional qarışıqlıqlar geri qayıdan qaçqınlara və məcburi köçkünlərə təzyiqi artırıb. Qısa müddət ərzində İran və Pakistandan beş milyondan çox əfqan geri qayıdıb. İranı tərk edən əfqanlar vətənlərində daha bir münaqişə ilə üz-üzə qalıblar. Bu əfqanlar yardıma möhtacdırlar. Ümumdünya Ərzaq Proqramına məlumatına görə, Pakistan-Əfqanıstan sərhədinin bağlanması və İrandakı vəziyyətin pisləşməsi humanitar təşkilatları əsas təchizat yollarından məhrum edib. Bundan başqa Əfqanıstandakı qadınlara tətbiq olunan məhdudiyyətlər, onların təhsildən, işdən və hərəkət azadlığından məhrum edilməsi bu ölkədə həyat şərtlərini daha da ağırlaşdırıb.

BMT əfqan qaçqınlara yardım etmək istəsə də, maliyyə və yardımın çatdırılması imkanları məhduddur. Digər tərəfdən Taliban qüvvələri ilə Pakistan qoşunları arasında sərhəd toqquşmaları Əfqanıstanın şərqində humanitar vəziyyəti daha da pisləşdirib və mülki əhaliyə zərər vurub.

Beləliklə, Əfqanıstan humanitar yardıma ehtiyac duyarkən, Talibanın insanlara tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər və Pakistanla sərhəddə davamlı toqquşmalar bu ölkənin problemlərini artırıb. Halbuki, Əfqanıstan dünyada ən zəngin mineral ehtiyatlara malikdir, bunlar istismat edilərsə, milyardla dollar qazanc əldə etmək mümkündür.

Tacikistan Rusiya və Çin arasında balansa çalışır

Əfqanıstanla Pakistan arasında ara-sıra baş verən hərbi toqquşmalar bölgə ölkələrini narahat edir. Əfqanıstana qonşu olan Tacikistan sərhədlərini gücləndirməyə qərar verib. Bir müddət əvvəl Əfqanıstan ərazisindən sərhədi keçməyə çalışan silah qruplaşma ilə toqquşma Tacikistanda çalışan bir neçə çinli işçinin ölümü ilə nəticələnmişdi. Bu kimi halların qarşısını almaq üçün Tacikistan Rusiya və Çinin iştirakı ilə silahlı qüvvələrini və sərhəd qoşunlarını gücləndirməyə davam edəcək.

Tacikistanda müdafiə sənayesi yoxdur və silah təchizatından asılıdır. Buna görə də Tacikistanın bu sahədə Rusiya və Çindən asılılığı var. Rusiya Tacikistanda 201-ci hərbi bazanı öz hesabına saxlayır və onun mövcudluğu 2042-ci ilə qədər planlaşdırılıb. Rusiya və Çin tərəfdaş olsalar da, Tacikistanda rəqibdirlər. Hər ikisi Mərkəzi Asiya, o cümlədən Tacikistanla hərbi sahədə əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışır. Pekin Rusiyanın bu bölgədəki fəaliyyətini diqqətlı analiz edir. Maraqlıdır ki, Rusiyada Çini sadəcə Elmlər Akademiyası nəzdində yalnız Asiya İnstitutu tədqid edirsə, Çinə Rusiyanı araşdıran tədqiqat mərkəzlərinin sayı 20-dən çoxdur. Bu tədqiqat mərkəzləri Rusiyanın iqtisadi gücünü, daxili bazarını və investisiya gücünü araşdırırlar. Nəticədə Tacikistanda Rusiya istehsalı olan nəqliyyat vasitələrini Çin istehsalı olan elektrikli nəqliyyat vasitələri əvəz edib. Bununla Çin rəqabət üstünlüyü qazanıb və Tacikistanda yeni Çin elektrikli nəqliyyat vasitələrinin faizi artıb. Taciksitanda yüzlərlə Çin şirkəti fəaliyyət göstərir. Çin ikitərəfli ticarət həcmində birinci yerə yüksəlib. Çin, Tacikistanda aparıcı kredit və investisiya təminatçısıdır. Buna baxmayaraq, Tacikistan vətəndaşlarının Çində çalışmaq imkanı yoxdur, əksinə Çin şirkətləri öz vətəndaşlarını bu ölkədə çalışdırırlar ki, bu bır sıra hallarda narazılığa səbəb olur. Tackistan vətəndaşları əsasən Rusiyada çalışamağa üstünlük verirlər. Ancaq Rusiyada da vəziyyət mənfiyə doğru dəyişib. Rusiya miqrasiya qanunlarını sərtləşdirib. Buna baxmayaraq, işçi qüvvəsinin çatışmazlığı səbəbindən Rusiyanın hələ də miqrant işçilərə ehtiyacı var.

Rusiya Tacikistana hər il təxminən 1 milyon ton yanacaq və sürtkü yağları rüsumsuz tədarük etməyə davam edir. Rusiya Qazaxıstanda olduğu kimi Tacikistanda da atom elektrik stansiyası tikmək istəyir. Ancaq Moskvanın bu planları Pekini narahat edir. Çin Rusiyanı Tacikistanda hərbi zəmində də sıxışdırmağa çalışır. Misal üçün Çin Tacikistanla Əfqanıstan sərhədinə nəzarət məntəqələri inşa edir. Çinin Tacikistanda hərbi varlığının digər məqsədi “Böyük İpək Yolu” layihəsinin bu ölkədən keçən hissəsinə nəzarət etməkdir. Ancaq ABŞ-İran müharibəsi və Əfqanıstanın qonşu ölkələrlə sərhədlərində baş verən toqquşmalar Pekinin böyük layihəsinə müxtəlif təhlükələr yaradır.

Sign In

Blog