Ay: Ağustos 2026

Vaşinqton İranla müharibəni davam etdirdiyi, Qəzza ilə bağlı planın icrasına başladığı və Rusiya-Ukrayna müharibəsini bitirmək üçün yenidən vasitəçilik təşəbbüslərinə geri dönəcəyi dönəmdə Çini də diqqətdən kənar qoymayıb. ABŞ dövlət katibi Mark Rubio “Fox News” telekanalına son müsahibəsində bildirib ki, Vaşinqtonla Pekin arasında istənilən iqtisadi və ya hərbi qarşıdurma bütün dünya üçün böyük fəlakətlə nəticələnə bilər. Rubionun sözlərinə görə, yaranmış mürəkkəb vəziyyət diqqətlə idarə edilməli və ABŞ-nin milli maraqları qurban verilməməlidir.

Rubio Pekinlə dialoqa baxmayaraq, ölkəsinin milli və təhlükəsizlik maraqlarından geri çəkilməyəcəyinə də işarə edib. Onun “biz bu prosesləri tənzimləməliyik, ancaq dövlət maraqlarımızdan da əl çəkə bilmərik. Xarici siyasətin ən çətin işi də elə budur” cümləsi də bundan xəbər verir. Rubio bunu deyərkən Tayvanı xatırladıb. Rubio Vaşinqtonun təzyiq və ya məcburiyyət yolu ilə Tayvan ətrafındakı status-kvonu dəyişdirmək üzrə hər hansı cəhdə qarşı çıxdığını bildirib. “Biz hazırkı status-kvoda heç bir dəyişikliyi dəstəkləmirik. Məcburiyyət və təzyiq vasitəsilə status-kvonun hər hansı formada dəyişdirilməsinin əleyhinə olardıq” – deyən dövlət katibi Vaşinqtonun ikitərəfli görüşlər zamanı bu mövqeyi Çin tərəfinə aydın şəkildə çatdırdığını xatırladıb.

Rubionun ikibaşlı açıqlaması Pekini rahatlatmaz. Çünki, Rubio bir tərəfdən Pekinlə normal münasibətlərə çalışdığını, digər tərəfdən Vaşinqtonun Tayvan məsələsində qəti mövqeyindən geri çəkilmədiyini bildirib. Halbuki, Pekinin qərarı qətidir: “Tayvan Çinə aiddir və birləşmə prosesinə heç bir dövlət, o cümlədən ABŞ mane olmamalıdır”. Pekin Vaşinqtonun dünyadakı resurslar uğrunda sərt mübarizəsindən də şikayətçidir. Süni intellekt sahəsi iki ölkə arasında kəskin rəqabət meydanına çevrilib. Çin özünü dünyaya geniş şəkildə təqdim edilməli olduğunu söyləyən aşağı qiymətli, açıq mənbəli süni intellekt texnologiyasının çempionu kimi təqdim edir.  Mövcud durum Ağ Ev administrasiyasını ciddi narahat edir. Tramp administrasiyası hesab edir ki, Çin süni intellekt modellərini tənzimləmək yolunu seçib. Pekin isə əksinə, ABŞ-ı “süni intellekt hegemonluğunda” günahlandırır. Digər tərəfdən Çin hakimiyyəti süni intellekt sistemlərinin sərt senzura filtrlərini aşa biləcəyindən narahatdır. Çinin süni intellekt sahəsində ABŞ-la rəqabət aparmaq üçün qlobal bir təşkilat yaratması qərarı Pekinin Vaşinqtonu qabaqlamaq istəyindən irəli gəlir. Çinin rəhbərliyi ilə ötən ay qurulan Ümumdünya Süni İntellekt Əməkdaşlıq Təşkilatına (WAICO) 29 ölkə qoşulub. Təsis müqaviləsi Şanxayda keçirilən mərasimdə imzalanıb. Çin süni untellekt sahəsində ətrafına daha çox tərəfdaş toplamaqla Vaşinqtonun “Süni intellekt Fəaliyyət Planı” ilə rəqabətə hazırlaşır.

Ingilis tənqidçilər xəbərdarlıq edirlər ki, Çin super səfirliyi Londonu Pekin üçün “güc mərkəzi”nə çevirmək riski daşıyır. Londonda mübahisəli yeni Çin super səfirliyinin əleyhdarları, Ali Məhkəmənin onun planlaşdırma icazəsinə qarşı etirazının rədd edilməsindən sonra mübarizələrini davam etdirəcəklərinə söz veriblər. Bir neçə gün əvvəl verilən qərar vəkilləri apelyasiya şikayəti üçün icazə üçün ərizə hazırlamağa sövq edib.

Evləri London Qülləsinin yaxınlığındakı təklif olunan əraziyə yaxın olan yerli sakinlər öz məyusluqlarını bildiriblər. Bir sakin bildirib ki, qərar “qalanın bizim icmamıza aid olmaması faktını dəyişdirmir”. Təxminən 100 mülkdə ailələri və müəssisələri təmsil edən assosiasiya, Çin hökumətinin təhlükəsizlik öhdəliklərini görməzdən gəlməklə yanğın riski yaratmasından da narahat idi və diplomatik toxunulmazlıq səbəbindən bu öhdəliklərin icrasının mümkün olmayacağını bildirdi.

Hökumət və şura iddianı müdafiə edərək, sakinlərin narahatlıqlarını “vicdanla və diqqətlə nəzərə aldıqlarını” bildirdilər. Bu ayın əvvəlində Ali Məhkəmədə keçirilən dinləmədən sonra iki hakim RMCRA-nın etirazını rədd etdi. Çin Kommunist Partiyasının tənqidçiləri bildiriblər ki, Böyük Britaniya paytaxtının Pekin üçün “güc mərkəzi”nə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün hüquqi mübarizə davam edəcək.

Çin üzrə Parlamentlərarası Alyansın icraçı direktoru Luke de Pulford deyib: “Pekin bu qərarın son qərar olduğunu düşünür. Bu, belə deyil. Əgər onlar bizim öz kapitalımızın ÇKP güc mərkəzinə çevrilməsinə icazə verməyimizi gözləyirlərsə, bu meqa-səfirliyə qarşı çıxanların gücünü tamamilə səhv qiymətləndiriblər.”

RMCRA-nın planlaşdırma qərarının qanunsuz olaraq qəbul edildiyi və təhlükəsizlik bəyanatının açıqlanmadığı, hökumətin planlaşdırma qaydalarına əməl etmədiyi və insan hüquqları məsələlərini müəyyən etmədiyi və qiymətləndirmədiyi iddiası hakimlər tərəfindən rədd edilib. Lord Hakim Dingemansla birlikdə oturan xanım Hakim Lieven cümə günü verilən qərarda hökumətin planlaşdırma icazəsi üçün müraciət edən Çin hökuməti olduğunu nəzərə aldığına “şübhə yoxdur” dedi. O, həmçinin bildirib ki, RMCRA planlaşdırma qərarı verilərkən mümkün terror partlayışının təsirini ətraflı şəkildə əks etdirən “partlayış qiymətləndirməsi”nin surətini almadığı üçün zərər görməyib. Hakim deyib: “Bu sənədlərin açıqlanmaması iddiaçıya qarşı heç bir ədalətsizlik yaratmayıb”. O, daha sonra deyib ki, “açıq-aşkar əlavə yanğın riski yoxdur”. Qərardan sonra müxaliflər ali məhkəmələrdə uğur qazanma ehtimalının daha yüksək olacağına inandıqlarını bildiriblər. Yerli sakinləri təmsil edən Leigh Day-in ortağı Ricardo Gama deyib: “Ümid edirik ki, Apelyasiya Məhkəməsi hakimlərindən ibarət heyət mübahisəli qərar qəbul etməyə hazır olan daha cəsarətli bir heyətimiz olacaq”. RMCRA-dan Deyv Leyk deyib: “Onların milyardlarla dolları ola bilər, amma biz uzun müddətdir ki, apelyasiya üçün icazə almağa çalışacağıq. Biz burada yaşayırıq. Bu, bizim evimizdir və möhürlü qərar qalanın bizim icmamıza aid olmadığı faktını dəyişdirmir. Əgər onlar bunun yolun sonu olduğunu düşünürlərsə, yanıldıqlarını anlayacaqlar. Biz mübarizə aparmağa davam edirik.”

Kölgə xarici işlər katibi Dame Priti Patel xəbərdarlıq etdi: “Böyük Britaniyanın milli təhlükəsizliyi yeni Çin super səfirlik casus mərkəzi tərəfindən təhlükəyə atılacaq.” O, əlavə edib: “Məhkəmənin qərarı yeni baş nazir Endi Börnhem üçün açıq bir sınaqdır. O, ölkəmizin maraqlarını birinci yerə qoyacaq, Pekinə qarşı çıxacaq, milli təhlükəsizliyimizi qoruyacaq və uğursuz Starmer illərinin mirası olan bu dəhşətli planı tərk edərək düzgün iş görəcəkmi?” Keçmiş Mühafizəkarlar Partiyasının lideri Ser İen Dunkan Smit yeni baş nazirlə Böyük Britaniyanın Çinə qarşı siyasəti barədə danışmaq niyyətində olduğunu bildirib. O, Vestminsterdə keçirilən mətbuat konfransında jurnalistlərə deyib: “Düşünürəm ki, Britaniyanın Çinlə iş görməyin çox çətin, çox təhlükəli və hər cür problemlə müşayiət olunduğunu anlaması vacibdir. “Mən onunla və bu yeni yenidən təşkil olunmuş Nazirlər Kabineti ilə danışacağam ki, onlar Çinə baş əyərkən ödədiyimiz qiymətin insan həyatında olduğunu başa düşsünlər. Milyonlarla insan ölür və bu gün Britaniyada transmilli repressiyalar yalnız bu səfirlik razılaşdırılarsa artacaq.” RMCRA-nın xəzinədarı Mark Nayqeyt jurnalistlərə bildirib ki, bu, “təslim olmaq üçün çox vacib olan bir döyüşdür” və əlavə edib: “Bu, sadəcə David Goliath döyüşü deyil. Bu, David və iki Goliath döyüşüdür.” MHCLG sözçüsü dedi: “Biz qərarı qəbul edirik. Dövlət katibinin yeni Çin səfirliyi üçün planlaşdırma icazəsini və siyahıya alınmış tikinti razılığını təsdiqləmək qərarına qarşı qaldırılan etiraz uğursuz oldu. İş hələ də məhkəmə prosesinin mövzusu ola biləcəyi üçün əlavə şərh vermək uyğun olmazdı.”

Kral Zərbxanası Sakinləri Assosiasiyası (RMCRA) əvvəllər səfirliyin terror hücumları və ya etirazların yatırılması üçün mərkəz nöqtəsinə çevrilə biləcəyini iddia edərək ciddi narahatlıqlarını dilə gətirib. Onlar həmçinin bunun Böyük Britaniya daxilində “sərt” Çin qanunlarını tətbiq etmək və müxalifləri hədəf almaq üçün istifadə edilə biləcəyindən qorxurlar.