Qazaxıstan nüvə sınaqlarının əleyhinədir

Qazaxıstanda nüvə silahlarıyla bağlı 3 mühüm hadisənin ildönümüylə bağlı xarici diplomatlarla fikir mübadiləsi aparılıb. Birincisi, avqustun 29-da Qazaxıstanın Semipalatinsk poliqonunun bağlanmasının 35 ili tamam olacaq. Keçmiş SSRİ dövründə Semipalatinsk poliqonunda 1949-cu ildən 1989-cu ilədək 500-dən çox nüvə sınağı keçirilib. Qazaxıstan müstəqillik qazandıqdan sonra 1991-ci ildə poliqonun fəaliyyətinə son qoyub. Bu sınaqlar bölgədə ekoloji problemlərə səbəb olub. Qazaxıstanda hələ SSRİ dövründə bu poliqonun bağlanmasıyla bağlı hərəkat fəaliyyət göstərib. 1991-ci ildə bağlanmış poliqonun bazasında Milli Nüvə Mərkəzi yaradılıb.

İkincisi, 20 il əvvəl, 2006-cı ildə Semipalatinsk şəhərində Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistanın nümayəndələrinin nüvə silahından azad zona haqqında müqavilə imzalayıblar. Astana bu müqaviləyə də xüsusi əhəmiyyət verir. Sənəddə deyilir ki, bu müqaviləni imzalayan dövlətlər Mərkəzi Asiyada nüvə silahı və onun komponentlərinin, həmçinin nüvə partladıcı qurğularının istehsalı, alınması və yerləşdirilməsinə qadağa qoyulması ilə bağlı öz üzərlərinə öhdəlik götürürlər. Bununla belə, müqavilədə nüvə enerjisinin dinc məqsədlər üçün istifadə olunmasına icazə verilir. Müqavilə 2009-cu ilin martında qüvvəyə minib.

Üçüncüsü, sentyabrın 24-də nüvə sınaqlarının qadağan olunması tarixindən 30 il keçəcək. Bu artıq qlobal hadisə əhəmiyyəti daşıyır. BMT Baş Assambleyası Nüvə Sınaqlarının Qadağan Edilməsi Müqaviləsini 1996-ci ildə qəbul edib. Qazaxıstan həmin müqaviləni elə həmin ilin sentyabrında imzalayıb, parlamenti isə 2002-ci ilin may ayında ratifikasiya edib. Buna baxmayaraq, bəzi ölkələr müqaviləni hələ də ratifikasiya etməyiblər. Rusiya Ukraynaya qarşı müharibə fonunda Qərb ölkələrini ara-sıra nüvə sınaqlarını bərpa edə biləcəyi ilə hədələyir. Çin müqaviləyə imza atsa da, ratifikasiya etməyib. Əksinə, Çin nüvə arsenalını artırmaq siyasətini davam etdirir və Vaşinqtonun nüvə silahlarının azaldılması barədə sazişə qoşulması təklifini qəbul etmir. Pekinin nüvə arsenalını artırması siyasəti ABŞ-la yanaşı Çinə qonşu olan ölkələri, o cümlədən Qazaxıstanı narahat edir. Təsadüfi deyil ki, Qazaxıstanın xarici işlər nazirinin müavini Erjan Aşikbayev bir neçə gün əvvəl Çinin Astanadakı səfiri Xan Çunlinlə görüşündə tərksilah və nüvə silahlarının tərksilah və yayılmama mövzusunu müzakirə edib.