Ay: Oktyabr2026

Çində noyabr ayının ortalarında Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq (APEC) sammiti keçiriləcək. Sammitə Rusiya və ABŞ Prezidentləri də qatılacaqlar. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin 2017-ci ildən buy ana ilk dəfə Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq samiitində iştirak edəcək. Sammit çətçivəsində Rusiya, ABŞ və Çin liderləri – Vladimir Putin, Donald Tramp və Si Cinpin arasında üçtərəfli görüş planlaşdırılır. Rusiyada bəzi şərhçilər Çindəki gələcək görüşü “yeni Yalta” adlandırıblar. Yəni rusiyalı ekspertlərin fikrincə, 3 böyük dövlətin lideri guya Çində dünyanın bölüşdürülməsini müzakirə edəcəklər.

İkinci Dünya Müharibəsinin bitişinə az qalmış ittifaq dövlətlərin – ABŞ, Böyük Britaniya və SSRİ liderləri Krımın Yalta şəhərində müzakirələr aparmış, müharibə sonrası dağılan Avropanın gələcəyini müəyyənləşdirmişdilər. Ancaq bu dəfə Böyük Britaniyanı Çin əvəz edəcək. Pekinin üçtərəfli görüş vasitəsilə Çinin supergüc statusunu və diplomatik çəkisini nümayiş etdirmək, eyni zamanda özünü etibarlı qlobal qüvvə kimi təqdim etmək istəyir. Əlbəttə, əgər 3 lider dünyada və bölgədə sabitliyin formalaşdırılması üçün razılığa gəlsələr, bu hamının xeyrinə olar. Ancaq Rusiya və Çinin gözləntiləri ABŞ-ınkından fərqlidir. Kreml Ukraynanın parçalanmasına, Pekin isə Tayvanın Çinə birləşməsinə ABŞ-ın mane olmamasını istəyir. Bu isə sülh və sabitlik deyil, dünyada xaosun davam etməsi deməkdir. Digər tərəfdən Ukraynanın gələcək taleyinin müzakirəsində Avropa da iştirak etmək istəyir. Çünki, Ukrayna mövzusunun birbaşa Avropaya dəxli var. Donald Tramp üçtərəfli görüşdə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dayandırılması əhəmiyyətindən danışacaq. Vladimir Putin Donald Trampı dinləsə də, Donbasın işğalı fikrindən vaz keçməyəcək. Si Cinpin isə üçtərəfli görüşdə Ukrayna mövzusina maraq göstərməyəcək. Pekin Ukraynanın gələcəyinə görə məsuliyyət daşımaq niyyətində deyil.

Si Cinpin müharibənin zorla dayandırılması və Vladimir Putinin Rusiyada mövqelərinin zəifləməsini istəmir. Pekin Rusiya-Ukrayna müharibəsində neytral olduğunu iddia etsə də, Moskvaya qarşı birbaşa tənqiddən çəkinir və Putinin müharibə iqtisadiyyatını dəstəkləməyə kömək etmək üçün Rusiya neft və qazını almağa davam edir.

1945-ci ildə keçirilən Yalta konfransı Avropanın gələcəyini müəyyənləşdirdi. Çində üç liderin görüşü isə Ukraynanın və ya Tayvanın gələcəyini müəyyənləşdirə bilməyəcək. Liderlər müxtəlif mövzularda fikir mübadiləsi aparıb dağılışacaqlar. Donald Trampın Çindəki müzakirələrdəki mövqeyinə sammitdən əvvəl Konqresə keçiriləcək ara seçkilərinə nəticəsi də təsir edəcək.

Pekin dünya liderliyi uğrunda Vaşinqtonla rəqabət apararkən, ölkə daxilində də təmizlik işlərini unutmur. Çin lideri Si Cinpin oktyabrın 26-da Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Plenar İclasının açılışında geniş məruzə ilə çıxış edib. O çıxışında partiyada yeni antikorrupsiya kampaniyasının başlandığını elan edib. Çin Kommunist Partiyasının rəhbərliyi keçmiş illərdə də korrupsiyaya qarşı mübarizə aparıb. Budəfəki kampaniya çərçivəsində korrupsiyaya bulaşan regional liderlərlə də mübarizə aparılacağı bildirilib. Si Cinpin partiyanın regonlardakı bir qrup liderindən həm də ona görə narazıdır ki, bəzi hallarda öz bölgələrində iqtisadi göstəriciləri şişirdirlər.

Si Cinpinin partiyanın qurultayında ardıcıl olaraq dördüncü müddətə sədr seçiləcəyi şübhə doğurmur. Buna baxmayaraq, Si Cinpin partiya daxilində potensial rəqiblərini müəyyənləşdirməyə çalışır. Si Cinpin hakimiyyətə gəldiyi 2012-ci ildən partiya daxilində korrpusiya ilə mübarizə aparır. Bu illərdə korruspiya ittihamı ilə bir qrup partiya funksioneri, hətta yüksək rütbəli generallar həbs edildilər. Ancaq Si Cinpinin budəfəki anti-korrupsiya kampaniyasını başlmasının bir başqa səbəbi də var. 2027-ci ildə Çin Kommunist Partiyasının qurultayı keçiriləcək. Həmin qurultayda Si Cinpin yenidən partiya sədri uğrunda mübarizə aparacaq. Ona görə də Si Cinpin korrupsiya ilə mübarizə adı altında indidən partiya daxilindəki rəqiblərini neytrallaşdırmağa çalışır. Qurultayda sərdlə yanaşı Mərkəzi Komitənin və partiyanın digər rəhbər orqanlarının tərkibi də müəyyənləşəcək. Si Cinpinin kadr dəyişikliklərinə üstünlük verəcəyi istisna deyil.

Çində illərdir korruprsiya ilə mübarizə aparılsa da, Si Cinpin əldə edilən nəticələrdən razı deyil. Misal üçün Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin 15 üzvü ilə bağlı araşdırmalar davam edir. Çin iqtisadiyyatı inkişaf etdikcə, ölkə yüz milyardlarla qollar qazanc əldə etdikcə, varlanmaq istəyən partiya funksionerlərinin və generalların sayı azalmır. Bunu Si Cinpin qurultay ərəfəsində yayımladığı məqalədə də etiraf edib.

Avropa İttifaqı ölkələrinin uzun müddətdir Çindən gözləntiləri var idi ki, Pekin Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəsini dayandırmaq üçün Kremlə təsir imkanlarından istifadə edəcək. Ancaq Pekin heç bir addım atmadı. Əksinə Pekin Rusiya-Ukrayna müharibəsindən faydalanıb. Birincisi, müharibə Rusiyanı Çindən asılı vəziyyətə salıb. Rusiya Avropadan ala bilmədiyi məhsulları, texnologiyaları Çindən əldə edir. İkincisi, müharibə ABŞ-ın Çinə qarşı siyasətini yumşaltmağa səbəb olub.

Belə vəziyyətdə Avropada anlayıblar ki, Pekin Kremlin siyasətinə təsir etməyəcək. Brüsselin yeni gözləntisi Yeni Dehlidəndir. Polşanın Baş naziri Donald Tusk Hindistana səfəri zamanı bu ölkənin Baş naziri Narendra Modi ilə Rusiya-Ukrayna müharibəsiylə bağlı geniş fikir mübadiləsi aparıb. Ukrayna ilə həmsərhəd olan Polşa müharibədə Kiyevə həm diplomatik, həm hərbi, həm də humanitar dəstək verir. Ancaq Ukraynanın müharibədə məğlub olmaması üçün yalnız Polşanın səyləri kifayət etmir. Modi Tuskla görüşdə Rusiya ilə Ukrayna arasında sülhə nail olmaq üçün bütün səyləri dəstəkləyəcəyini bildirib. Tusk Hindistanın müharibə ilə bağlı konstruktiv rol oynaya biləcəyini ümidlidir. Hindistan Rusiya ilə Ukrayna arasında enerji infrastrukturuna zərbələrin dayandırılması, həmçinin taxıl və yanacaq daşıyan gəmilərin qorunması ilə bağlı  plan hazırlayıb.

Tuskun Hindistanla səfərinin bir məqsədi iki ölkə arasında əməkdaşlığı dərinləşdirməkdirsə, ikinci məqsədi Yeni Delinin Ukrayna müharibəsində Avropa İttifaqının mövqeyini nəzərə almağa inandırmaqdır. Hindistan gərginliyin azaldılmasına və danışıqlar üçün şəraitin yaradılmasına kömək edə bilər, ancaq sülhə zəmanət verə bilməyəcək. Digər tərəfdən Yeni Dehli müharibənin dayandırılmasına və sülhün əldə olunmasına çalışsa da, Rusiya ilə sıx əlaqələrdən imtina etməyəcək. Yeni Dehlinin Kremlə çıxışının olması, onun Rusiya Prezidenti Vladimir Putinə və onun qərarlarına təsir edə biləcəyi anlamına gəlmir. Modi Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşdə ona açıq söylədi ki, müharibə çıxış yolu deyil və danışıqlara üstünlük verilməlidir. Ancaq bu Putinin müharibəyə baxışını dəyişdirmədi.

Buna baxmayaraq, Brüssel Yeni Dehlinin Moskva dialoq imkanlarının faydalı olacağı qənaətindədir. Halbuki, Hindistanın Avropanın təkidilə öz maraqlarını qurban verməsi ehtimalı azdır. Yeni Dehli Moskva ilə siyasi və müdafiə sahəsindəki əlaqələrini qoruyub saxlayıb, eyni zamanda dialoq və diplomatiyaya çağırış edib, həmçinin Qərbin sanksiyalarına tam qoşulmaqla bağlı təzyiqlərə qarşı durub.

Hindistanın ABŞ-dakı keçmiş səfiri Navtej Sarna “The Week” nəşrində dərc olunan məqaləsində Yeni Delini öz iradəsinə tabe etdirməyə çalışan Tramp administrasiyası qarşısında möhkəm durmağa çağırıb. Bu çağırış, Tramp administrasiyasının dünyanın üçüncü ən böyük xam neft istehlakçısı olan Hindistanı Rusiyadan neft idxalını dayandırmağa məcbur etməsindən sonra səslənib. Daha sonra, ABŞ-ın İrana qarşı apardığı müharibə nəticəsində qlobal neft təchizatında yaranan pozuntular səbəbindən, ABŞ Yeni Deliyə Rusiyadan neft almağa icazə verib. İndi isə, ABŞ-ın özü Moskvaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalara baxmayaraq Rusiyadan dizel yanacağı almağa başlayıb. Hindli diplomat bunu son dərəcə riyakar addım adlandırıb.

Hindistanın ABŞ-dakı keçmiş səfiri Tramp dövründə ölkəsi ilə Amerika arasında pisləşən münasibətləri şərh edərkən belə deyib: “Bir millətin ləyaqəti müzakirə mövzusu ola bilməz. Əgər ABŞ-a qarşı dik durmaq iqtisadi geriləmələr, çətin seçimlər və ya alternativlər axtarmaq deməkdirsə, qoy elə də olsun”. Oxşar sözləri Cənubi Afrika Prezidenti Siril Ramafosa da söyləyib. O ABŞ-ın ölkəsinə qarşı getdikcə daha çox cəzalandırıcı xarakter alan münasibətindən hiddətlənərək bunu demişdi: “Bizi zorla istədiyini etdirməyə imkan verməyəcəyik”. Hindli diplomatın və Cənubi Afrika Respublikasının Prezidentinin söylədikləri qarşıdurmaya meylli olan ABŞ ilə üz-üzə qalan “Qlobal Cənub”un iki böyük dövlətinin artan narazılığını əks etdirir.

Hindistan və ABŞ həmişə təbii müttəfiqlər kimi qəbul ediliblər. Baş nazir Narendra Modi ilə Donald Tramp arasında xüsusilə səmimi münasibətlər mövcud olub. Ancaq son vaxtlar bu səmimiyyət sınağa çəkilib. 2025-ci ildə Hindistanın ixrac məhsullarına qarşı cəzalandırıcı rüsumların tətbiq edilməsi (sonradan bu rüsumlar yumşaldılsa da) Yeni Deli üçün gözlənilməz və sərt bir reallıqla üzləşmə anı oldu. Eyni zamanda Vaşinqtonun miqrasiya siyasətindəki köklü dəyişiklikləri, ABŞ-da iş axtaran hindistanlı mütəxəssislərin imkanlarını sarsıtmaq təhlükəsi yaratdı. Bu məhdudiyyətlər hindistanlı texnologiya mütəxəssisləri arasında narahatlığı daha da artırdı. Halbuki onların bir çoxu ənənəvi olaraq Amerikanı “imkanlar ölkəsi” kimi görürdülər. Bunun məcmu təsiri, onilliklər ərzində strateji əməkdaşlıq, ticarət, texnologiya və ortaq geosiyasi maraqlar üzərində qurulmuş münasibətlərin gərginləşməsinə səbəb olub. Bu vəziyyət Sarna kimi şərhçiləri belə bir sual verməyə vadar edib: Hindistan qarşılıqlı tədbirlər barədə düşünmədən Vaşinqtondan gələn zərbələri qəbul etməyə davam etməlidirmi?

Cənubi Afrikanın ABŞ ilə münasibətləri isə tamamilə fərqli bir istiqamətdə inkişaf edib. Aparteid rejimi dövründə Amerika ağdərili azlıq hökuməti ilə əlaqələrini saxlayırdı; lakin aparteid rejiminə qarşı daxili və beynəlxalq müxalifət gücləndikcə, Vaşinqton sonda sanksiyalar tətbiq etməli oldu. Bu arada, hakim Afrika Milli Konqresi (ANC) Sovet İttifaqı və Çinlə əlaqələr qurdu. Pretoriya və Vaşinqton arasındakı münasibətlər, xüsusən də ticarət, investisiya və səhiyyə və inkişaf sahəsində əməkdaşlıq yolu ilə aparteiddən sonrakı dövrdə xeyli yaxşılaşdı. Lakin Trampın Ağ Evə qayıtması bu münasibətləri görünməmiş gərginliyə saldı. Onun administrasiyası ağdərili cənubi afrikalıların təqib olunması iddialarını ortaya atdı. Vaşinqtonun cəzalandırıcı ticarət tədbirləri və Cənubi Afrikanın Amerika bazarına güzəştli çıxışı təmin edən Afrika Böyümə və Fürsət Qanununa (AGOA) çıxışı ilə bağlı qeyri-müəyyənlik Pretoriyanın narahatlığını daha da artırdı. Cənubi Afrikanın İsrailə qarşı Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində (ICJ) soyqırım proseduru başlatmaq qərarı, Trampın İsrail hökumətinə sarsılmaz dəstəyi nəzərə alınmaqla, Vaşinqtonu daha da qəzəbləndirdi.

Fərqli tarixlərinə və şəraitlərinə baxmayaraq, Hindistan və Cənubi Afrika Tramp administrasiyası üçün bir neçə xüsusiyyətə malikdir. Hər ikisi də BRICS-in nüfuzlu üzvləridir və Tramp bu qruplaşmanı dəfələrlə Amerikanın iqtisadi və geosiyasi dominantlığına meydan oxumaq kimi təsvir edib. Hər ikisi gücün Vaşinqtonda və bir neçə Qərb paytaxtında cəmləşməkdənsə, daha ədalətli şəkildə bölüşdürüldüyü çoxqütblü beynəlxalq nizamı müdafiə edir. Və hər ikisi Birləşmiş Millətlər Təşkilatı kimi beynəlxalq qurumlarda Afrika da daxil olmaqla Qlobal Cənub üçün daha güclü bir səs axtarır. Onların müstəqil xarici siyasət yürütməkdə israrlı olması, dostluğu Vaşinqtonun tələblərinə şübhəsiz riayət etməklə ölçməkdə qərarlı görünən ABŞ administrasiyası ilə getdikcə daha çox ziddiyyət təşkil edir.

Hindistan və Cənubi Afrika öz iqtisadi maraqlarına ciddi ziyan vurmadan dünyanın ən böyük iqtisadiyyatına qarşı real olaraq dayana bilərlərmi? 1,4 milyarddan çox əhalisi olan Hindistanın iqtisadi ambisiyalarını davam etdirmək üçün ixrac bazarlarının genişləndirilməsinə, investisiya qoyuluşuna və qabaqcıl texnologiyalara çıxışa ehtiyacı var. Zəif artım, yüksək işsizlik və davamlı struktur bərabərsizlikləri ilə mübarizə aparan Cənubi Afrika ticarətdə və xarici investisiyalarda pozuntulara daha çox məruz qalır. Heç bir ölkə ehtiyatsız qarşıdurma lüksünə dözə bilməz. Lakin iqtisadi zəiflik milli suverenlikdən imtina etmək üçün bəhanə olmamalıdır.

Hindistan Vaşinqtonla daha güclü mövqedən danışıqlar aparmaq üçün nəhəng texnoloji imkanlarından, geniş istehlak bazarından və artan geosiyasi təsirindən istifadə etməlidir. Cənubi Afrika isə öz növbəsində strateji mineral ehtiyatlarından, sənaye imkanlarından və Afrika bazarlarına çıxış qapısı kimi mövqeyindən yararlanmalıdır. Hər iki ölkə digər ölkələrlə iqtisadi tərəfdaşlıqlarını dərinləşdirməli, ixrac istiqamətlərini şaxələndirməli və hər hansı bir qlobal gücdən həddindən artıq asılılığı azaltmalıdır. Bunların heç biri diplomatiyadan imtina etmək və ya Vaşinqtonu qəsdən təhrik etmək demək deyil. Əksinə, Yeni Dehli və Pretoriya mümkün olan hər yerdə ortaq məxrəc axtararaq və sabit münasibətlərin əhəmiyyətli qarşılıqlı faydalarını qəbul edərək Tramp administrasiyası ilə əlaqə saxlamağa davam etməlidirlər.

Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski İtaliyanın “Corriere della Sera” qəzetinə verdiyi müsahibədə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, ABŞ Prezidenti Donald Tramp və Çin lideri Si Cinpin arasında keçirilməsi gözlənilən görüşlə Kreml sahibinin beynəlxalq təcriddən çıxmağa çalışacağını bildirib. “Təəssüf ki, Putinin təcriddən tədricən çıxması prosesi artıq başlayıb və bu, heç də ilk addım deyil” – deyən Ukrayna Prezidenti görüşdə konkret hansı məsələlərin müzakirəsindən xəbərdar olmadığını vurğulayıb. Volodimir Zelenski sözlərinə onu da əlavə edib ki, görüşdə Ukrayna ilə bağlı məsələlər müzakirə olunacaqsa, Kiyevlə məsləhətləşmələr aparılacağına inanır.

ABŞ dövlət katibi Marko Rubio isə “Fox News” televiziya kanalına müsahibəsində ölkəsinin Rusiya və Çinlə dialoqun davamı vacibliyini belə əsaslandırıb: “ABŞ, Çin və Rusiya dünyanın ən güclü üç ölkəsidir. Bu səbəbdən üç ölkənin dialoqu davam etdirməsi vacibdir. Hər üç ölkə nüvə silahına malikdir. Nüvə silahlarına nəzarət baxımından da üç ölkə arasında müzakirələrin aparılmasına ehtiyac var. ABŞ, Çin və Rusiya arasında dialoq dünya üçün də faydalıdır”.

Əlbəttə, üç nüvə dövlət arasında dialoq anlaşılandır. Ancaq illərdir davam edən bu dialoq Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni dayandırmasına səbəb olmayıb. Dialoqda iştirak edən Çinin də xarici və təhlükəsizlik siyasətində dəyişən heç nə yoxdur. Çin ABŞ-n bölgədəki müttəfiqlərini narahat edən səviyyədə hərbi fəaliyyətini artırıb. Bundan başqa Çin nüvə arsenalını artırmaqda davam edir.

Vladimir Putin və Si Cinpin noyabrın 18-19-da Çinin Şençjen şəhərində Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (ASİƏT) sammitində Donald Trampla  üçtərəfli görüş keçirmək istəyirlər. Bu görüş Vladimir Putin üçün həm də ona görə əhəmiyyətlidir ki, Rusiya Prezidenti bu ilin sonunda ABŞ-da keçiriləcək “böyük iyirmilərin” sammitinə qatılmayacaq. Halbuki, Tramp Putini həmin sammitə dəvət alıb. Ancaq Vladimir Putin digər ölkə liderlərinin onunla eyni masada oturmaq istəməyəcəyini anladığından ABŞ-dakı sammitdə iştirakda maraqlı deyil. Putin bunun əvəzinə Trampla Çində görüşmək istəyir. Donald Tramp Çində üçtərəfli görüşdə iştirak edəcəyini bildirib. Ancaq üçtərəfli görüşdən nəticə çıxacağını söyləmək çətindir. ABŞ-la Rusiya və Çinin təhlükəsizlik maraqları fərqli olaraq qalır.

Bu arada, Pekinin iddiasına görə, ABŞ hərbi gəmisi Cənubi Çin dənizində Çinin özününkü hesab etdiyi adaya yaxınlaşıb. Pekinin iddiasına görə, ABŞ hərbi gəmisi qeyri-qanunu şəkildə Çinə aid sulara daxil olub. Çin hava qüvvələri ABŞ gəmisini hərəkətini nəzarətə götürüblər. Çin Müdafiə Nazirliyi son hadisəni ABŞ-ın Çinin suveren hüquqlarına hörməsizlik və bunun bölgədəki sülh və sabitliyə təhlükə kimi qiymətləndirib. Filippin Müdafiə Nazirliyininin yayımladığı açıqlamada isə ABŞ hərbi gəmisinin Çinin ərazisinə daxil olmadığı bildirilib. Məsələ burasındadır ki, Çinin Cənubi Çin dənizində iddia etdiyi adalara Filippinin də iddiası var.