Category: Press Releases

Kreml Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni davam etdirdikcə, Rusiyada iqtisadi tənəzzül davam edəcək. Ukraynanın Rusiyanın neft emalı zavodlarına endirdiyi raket və dron zərbələri nəticəsində bu ölkədə yanacaq qıtlığı hökm sürür, yanacaqdoldurma məntəqələrində uzun növbələr yaranıb və bu vəziyyət qonşu dövlətin ümumi iqtisadi vəziyyətinə mənfi təsir edir. Rusiyada iflyasiya dərinləşib, ərzaq qiymətləri qalxıb. Çünki, artan yanacaq qiymətləri daşımaların qiymətinə, bu isə avtomatik olaraq digər məhsulların qiymətinə təsir edib. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin qısa açıqlamasında ölkədə yanacaq çatışmazlığının yarandığını etiraf edərək, hökumətin vəziyyətin sabitləşdirilməsi istiqamətində tədbirlər gördüyünü bildirib. Ancaq vəziyyət müsbətə doğru dəyişməyib. Belə vəziyyətdə neft ölkəsi olan Rusiya müxtəlif dövlətlərə müraciət etmək məcburiyyətində qalıb.

“Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Rusiya Ukraynanın enerji infrastrukturuna endirdiyi zərbələr nəticəsində yaranan yanacaq qıtlığını aradan qaldırmaq üçün Hindistandan benzin idxalına başlayıb. Xəbərdə Hindistandan Rusiyaya artıq ümumilikdə 60 min ton benzin göndərildiyi bildirilib. Digər tərəfdən hazırda hər birinin yükü 30-40 min ton olan iki tanker Rusiyaya doğru hərəkət edir. Maraqlıdır ki, Hindistan Hörmüz boğazında yaranan gərgin vəziyyətə görə Rusiyadan neft idxalını artırıb. “Röyters” agentliyinin məlumatına əsasən, Moskva yaxın aylarda Hindistan, Belarus və digər ölkələrdən hər ay 400 min tona qədər benzin idxal etməyi planlaşdırır. Belarus iyun ayında Rusiyaya dəmir yolu ilə benzin tədarükünü artıq üç dəfə artırıb.

Rusiya hokuməti Qazaxıstana da müraciət edib. Qazaxıstan hökuməti bu məsələylə bağlı qərar verməyə tələsmir. Qazaxıstan Energetika Nazirliyindən bildirilib ki, neft məhsullarının tədarükü sahəsində beynəlxalq sazişlərin və kommersiya müqavilələrinin bağlanması yalnız sərbəst resurs potensialı mövcud olduğu təqdirdə mümkündür. Açıqlamada həm də o vurğulanıb ki, Astana üçün mütləq prioritet ölkənin daxili bazarının tam və fasiləsiz təminatıdır: “Qonşu dövlətlərə ixrac tədarükü yalnız Qazaxıstanın öz vətəndaşlarının və iqtisadiyyatının tələbatının ödənilməsi üçün heç bir risk yaranmadığı təqdirdə həyata keçirilə bilər”. Astana bütün riskləri hesablamaq məcburiyyətindədir.

Rusiya və Çinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gəmilərinin Yapon dənizində birgə hərbi təlimləri Tokionun narahatlığına səbəb olub. Rusiya və Çin hər ilin bu vaxtı Yapon dənizində birgə hərbi təlimlər keçirir və bu təlimlər hər dəfəsində Yaponiyanın narahatlığına səbəb olur. Çünki, təlimlər Yapon sahillərinə yaxın ərazilərdə keçirilir.

Rusiya və Çinin hərbi gəmiləri ilə yanaşı iki ölkənin hərbi təyyarələri də təlimlərdə iştirak edib. Yaponiya bu səbəbdən qırıcı təyyarələrini havaya qaldırmaq məcburiyyətində qalıb. Rusiya və Çinin hərbi təyyarələri Yaponiyanın Sikoku adasına yaxınlaşıblar. Rusiya-Çin birgə hərbi təlimləri Yaponiya ilə yanaşı Cənubi Koreyanı da narahat edib. Rusiya və Çinin hərbi təyyarələri hərbi təlimlər zamanı Cənubi Koreyanın da hava sahəsinə yaxınlaşıblar. Cənubi Koreya Rusiya və Çinə rəsmi etirazını bildirib. Rusiya və Çinin Müdafiə Nazirlikləri birgə hərbi təlimlərin üçüncü dövlətlərə qarşı yönəlmədiyini söyləsələr də, hərbi gəmilərin və hərbi təyyarələrin bölgə ölkələrinin sərhədlərinə yaxınlaşdıqlarına görə, bu, gərginliyin artmasına səbəb olub.

Ukraynaya qarşı işğalçı müharibə aparan Rusiyanın Asiya və Sakit Okean bölgəsində Çinlə birgə hərbi təlimlər keçirməsinin birinci səbəbi Pekinlə hərbi tərəfdaşlığı gücləndirmək, ikinci səbəbi ABŞ-ın bölgədəki müttəfiqlərini qorxutmaqdır.

Pentaqon Rusiya və Çin birgə hərbi təlimlərini diqqətlə izləyir. ABŞ bu təlimlərdən ehtiyatlanan ölkələrin müdafiəsini gücləndirməkdədir. ABŞ bugünlərdə Filippinə dəniz dronları verib. Bu isə Pekinin narahatlığına səbəb olub. Çünki, Çinlə Filippin arasındakı münasibətlərdə problemlər var. İki ölkənin hərbi gəmiləri Cənubi Çin dənizində bir-birinə yaxın məsafələrdə üzürlər və bunun nəticəsində gərginlik yaranır. “Bloomberg” agentliyinin yaydığı məlumata görə, ABŞ Filippinə hərbi dəstəyini artırmaqda davam edəcək. Penqaton bu dəstəyin bölgədə sabitliyə xidmət etdiyini bəyan edib. Bu o deməkdir ki, ABŞ-Filippin hərbi müttəfiqliyi Çini bölgədəki hərbi planladırdan çəkindirməlidir.

Buna baxmayaraq, Tayvanla bağlı vəziyyəti gərginliyini qoruyur. Pekin Tayvanı Çinə birləşdirmək planlarından imtina etməyib. Mövcud vəziyyət bölgə ölkələri və ABŞ-la yanaşı Avropa İttifaqını da narahat edir. Brüssel bölgədəki qeyri-müəyyənlikdən ehtiyat edir. Avropa rəsmiləri ABŞ və Çin liderləri arasında yaxınlaşmanın çəkindirməni zəiflədə biləcəyindən və Pekinin Tayvana qarşı mövqeyini gücləndirə biləcəyindən narahatdırlar. Bəzi avropalı siyasətçilər Trampın ABŞ-Çin münasibətlərini sabitləşdirmək səylərinin bir hissəsi olaraq Si Cinpinlə daha geniş danışıqlar apara biləcəyindən qorxurlar. Brüsseldəki narahatlıq diplomatik əlaqələrin özündən daha çox onun potensial nəticələri ilə bağlıdır. Avropa ABŞ-Çin münasibətlərində mərkəzi rol oynamasa da, köhnə qitənin istehsal sektoru və təchizat zəncirləri zərər görə bilər. Tayvanla bağlı münaqişə baş verərsə, Avropa ən böyük iqtisadi şoklarından biri ilə üzləşəcək. Avropa Birliyi üçün Tayvan Hind-Sakit Okean regionunda uzaq təhlükəsizlik problemindən daha çox məna kəsb edəcək. “Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, ABŞ və Çin arasında Tayvan uğrunda müharibə Avropa İttifaqına yalnız ilk il ərzində təxminən 2 trilyon dollar iqtisadi itkiyə səbəb olacaq. Tayvan Avropa istehsalını dəstəkləyən təchizat zəncirlərinin mərkəzində yerləşir, Almaniyanın ixrac yönümlü sənaye modeli isə Şərqi Asiya istehsal şəbəkələri ilə dərin inteqrasiya olunmuş olaraq qalır. Tayvan boğazındakı bir pozuntu logistika, sənaye girişləri və texnologiya təchizat zəncirlərində əks-səda verəcək və Avropa istehsalı üçün dərhal nəticələrə səbəb olacaq.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə gərginlik enerji daşıyıcılarının qiymətlərinə təsir etməklə yanaşı, bir sıra ölkəni qənaət rejiminə keçməyə vadar edib. Misal üçün Qazaxıstan üçüncü ölkələrdən yanacaq idxalına rüsumları bir il müddətinə ləğv etməyi planlaşdırır. Bu barədə ölkənin ticarət və inteqrasiya nazirinin müavini Janel Kuşukova məlumat verib. O, bunun ilk növbədə Çinlə bağlı olduğunu və Astananın Rusiyadakı vəziyyətə görə bu addımı atdığını söyləyib.

Qazaxıstanda müəyyən növ neft məhsullarının avtomobil yolu ilə ixracına qadağa qoyulub. Həmin məhsullar dəmir yolu ilə də ixrac edilə bilməz. Qazaxıstanın baş naziri Oljas Bektenov ixrac səbəbindən yanacaq çatışmazlığının qarşısını almaq üçün sərhəd nəzarətinin daha sərtləşdirilməsini tələb edib.

Bu arada, dünyanın nə böyük neft alıcısı ölkəsi olan Çin neftdən asılılığı azaltmaq istəyir. Bunun səbəbi regional müharibələrdir. Pekin Yaxın Şərq böhranının Asiya ölkələrinin enerji strategiyalarının zəif cəhətlərini üzə çıxardığı qənaətindədir. Hörmüz boğazından neft və qaz tədarükündən yüksək asılılıq Asiya-Sakit okean ölkələrində yanacaq qiymətlərinin sürətlə artmasına səbəb olub. “Reuters” agentliyinin məlumatına əsasən Asiya ölkəsinin beş illik inkişaf planında neftdən asılılığını azaltmaq hədəfi var. Çin 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisinin 50 faizini alternativ mənbələrdən əldə etməyi hədəfləyir. Çin hakimiyyəti İranda uzun sürən müharibənin yaratdığı yanacaq böhranından sonra enerji keçidini sürətləndirməyə çalışır. Həmin vaxta qədər neft də daxil olmaqla ənənəvi xammalın payının azalacağı gözlənilir. Çində kömür istifadəsi 2030-cu ildə pik həddə çatacaq, bundan sonra onun payı tədricən azalacaq.

Beləliklə, iqtisadi artım səbəbindən enerjiyə böyük tələbatları olan Çin və Hindistan da daxil olmaqla Asiya ölkələri enerji keçidini sürətləndirməyi planlaşdırırlar. Bu ölkələr günəş və külək enerjisinin payını artırmaqla optimal enerji strategiyası formalaşdıracaqlar. Bu günün reallığıdır. Çin İrandakı müharibədən əvvəl də dünyanın ən böyük neft ehtiyatını yaratmışdı. Ancaq böhran uzandıqca ehtiyatlar da tükənməyə başlayıb.

ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun verdiyi açıqlamaya görə, Prezident Donald Tramp gələn ilin əvvəlində Hindistana səfər edəcək. Halbuki, Trampın səfəri daha erkən tarixdə gönlənilirdi. Rubio onu da deyib ki, Trampdan əvvəl o Hindistana səfər edərək Prezidentin Yeni Dehlidə müzakirə edəcək mövzuları müəyyənləşdirməlidir.

İki ölkə arasında ticarət sazişinin imzalanması yubanıb. Rubio bu mövzuya da toxunaraq saziş üzərində çalışmaların davam etdiyini bildirib. Rubio danışıqlarda irəliləyişin əldə edildiyini vurğulayıb. Ticarət sazişinin imzalanmasının gecikməsinə baxmayaraq, dövlət katibi ölkəsinin Hindistanla münasibətlərinin strateji əhəmiyyət kəsb etdiyini söyləyib. Hindistanın baş naziri Narendra Modi bir neçə gün əvvəl Fransada “böyük yeddilərin” toplantısı çərçivəsində Donald Trampla görüşmüşdü. Ağ Ev sahibi həmin görüşdən məmnun qaldığını söyləmişdi. Yeni Dehli ABŞ-la ticarət sazişinin imzalanmasında maraqlıdır. Çünki saziş imzalanmadıqca iki ölkə arasında münasibətlərdə inamsızlıq mühiti davam edəcək. Yeni Dehli Trampın Hindistan məhsullarına yüksək gömrük rüsumlarını tətbiq edəcəyindən və Pakistanla tərəfdaşlığı gücləndirməsindən narahatdır. Əslində dövlət katibi Marko Rubio bir neçə ay əvvəl Hindistana səfər edərək, münasibətlərdəki gərginliyi azaltmağa çalışımışdı. Ancaq ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Körfəzdə açdığı atəş nəticəsində üç hindli dənizçisinin həlak olması münasibətləri yenidən gərginləşdirmişdi. Hindistan Xarici İşlər Nazirliyi ticarət gəmisinə edilən hücumla bağlı ABŞ-nin müvəqqəti işlər vəkilini nazirliyə çağıraraq rəsmi etirazını bildirmişdi.

Yeni Dehli Vaşinqtonun siyasətindən narazı qaldığı kimi, Vaşinqton da Hindistanla Rusiya arasında enerji əməkdaşlığından narahatdır. Bunun səbəbi Yaxın Şərqdə gərginləşən vəziyyətdir. Hindistan Körfəz ölkələrindən ala bilmədiyi nefti Rusiyadan alır və bu həcm getdikcə artır. Hindistan iyun ayında Rusiyadan gündəlik 2.55 milyon barel neft alıb. Bu Hindistanın may ayında Rusiyadan aldığı neftin həcmindən çoxdur. Rusiyanın Hindistanın ümumi neft idxalında payı tədricən 50 faizə yaxınlaşıb. Yaxın Şərqdəki gərginlikdən əvvəl əvvəl bu rəqəm orta hesabla cəmi 23 faiz təşkil edirdi. “Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Rusiyanın Hindistana kömür ixracı da artıb. Hindistan polad istehsalı üçün metallurgiya kömürünə xüsusi maraq göstərir. Bu, Hindistanın 2035-ci ilə qədər polad istehsalını ildə 168 milyon tondan 400 milyon tona qədər artırmaq planları ilə əlaqədardır.

Vaşinqton İran müharibəsindən əvvəl Hindistanın Rusiyadan neft alışını azatmasını istəmişdi. Ancaq müharibə zamanı enerji qıtlığı səbəbindən Vaşinqton Hindistanın Rusiyadan neft alışına etiraz etmədi. Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Caişankar ölkəsinin Rusiyadan neft alışını davam etdirəcəyini bildirib. Hindistanın Rusiyadan neft alışını azaltması üçün Yaxın Şərqdə vəziyyət sabitləşməli, gəmilərin Hörmüz boğazına rahat girişi və çıxışı təmin edilməlidir. Bu baş verməyənə qədər Hindistan Rusiyadan enerji daşıyıcıları almaqda davam edəcək. Vaşinqton bu gedişatdan narahat olsa da, reallığı qəbul edib ki, Prezident Donald Tranmpın Yeni Dehliyə səfərinə hazırlıq işləri gedir.

Amerika Birləşmiş Ştatları İranla müharibə zamanı Körfəz ölkələrindəki müttəfiqlərinin tam qoruya bilmədi. Körfəz ölkələri İranın raket və dron zərbələrinə tuş gəldilər. Digər tərəfdən Vaşinqton Körfəz ölkələri liderlərinin “müharibəyə başlamayın” çağırışlarını qulaqardına vurdu. Çünki, həmin ölkələr müharibə zamanı İranın onlara zərbə endirəcəyini proqnozlaşdırırdılar. Həqiqətən müharibə günlərində ABŞ hərbçiləri itki vermədi, əsas olaraq Körfəz ölkələrinin əraziləri zərbə altında qaldılar. Buna görə də müharibə davam edərkən, Körfəz ölkələri təhlükəsizlik təminatı baxımından alternativlər barədə düşünmək məcburiyyətində qaldılar. Misal üçün müharibə günlərində Səudiyyə Ərəbistanında bölgə ölkələri rəsmilərinin görüşü keçirildi. Bu müzakirələr gələcəkdə genişlənə bilər.

Alternativ axtarışına çıxan ölkələrdən biri də Birləşmiş Ərəb Əmirlikləridir. Çünki, İranın raket və dron zərbələrinə ən çox məruz qalan məhz bu ölkə idi. Bu səbəbdən Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri İsraillə hərbi əməkdaşlığı genişləndirdi. ABŞ-ın İsraildəki səfiri Mayk Hakabi İsrailin İranla yaşanan müharibə zamanı Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə “Dəmir Günbəz” hava hücumundan müdafiə sistemləri və bu sistemləri idarə edəcək heyət göndərdiyini açıqladı. Vaşinqton Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ilə İsrail arasında artan hərbi əməkdaşlığı dəstəklədi. İki ölkə arasındakı normallaşma prosesi Donald Trampın ilk prezidentlik dövründə, 2020-ci ildə imzalanan “İbrahim razılaşmaları” ilə başlamışdı.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri hazırda İsraillə hərbi əməkdaşlıqla kifayətlənməyib. “Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hindistanla hava müdafiə sistemlərinin alınmasıyla bağlı danışıqlara başlayıb. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hindistanda istehsal olunan müxtəlif tip raketlərə də maraq göstərir.

Hindistanın İranla iqtisadi münasibətlərinə baxmayaraq, Körfəz ölkələri ilə də əməkdaşlığa xüsusi əhəmiyyət verir. Hindistan Körfəz ölkələrindən yanacaq alır. Digər tərəfdən Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri Hindistana 75 milyard dollar həcmində yatırım qoymağı planlaşdırır. Bu səbbədən Yeni Dehli Körfəz ölkələri ilə hərbi əməkdaşlıəa da genişləndirməyə hazırdır. Hindistanın baş naziri Narendra Modinin müharibədən əvvəl Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə və Qətərə səfəri zamanı Körfəz siyasətinin onun üçün prioritet olduğunu nümayiş etdirmişdi.

Rusiya siyasi və ekspert dairələrində Çinin siyasəti ilə bağlı fikir ayrılığı əmələ gəlib. Əlbəttə, Kreml əvvəlkitək Pekini strateji tərəfdaş sayır, iki ölkə arasındakı əməkdaşlıq səviyyəsini yüksək qiymətləndirir. Rusiya Prezidentinin beynəlxalq məsələlər üzrə köməkçisi Yuri Uşakov son açıqlamasında Prezident Vladimir Putinin may ayında Çinə səfərinin nəticələrini yüksək qiymətləndirərək, bunun beynəxalq aləmdə sabitləşdirici rol oynadığını vurğulayıb.

Buna baxmayaraq, Çin-Rusiya münasibətləri barədə fərqli düşününlər də var və bunlardan biri Rusiya hakim partiyasının üzvü və Dövlət Dumasının deputatı Konstantin Zatulindir. Onun fikrincə, Çin Rusiyaya kifayət qədər dəstək vermir. Zatulin Pekinin passivliyinə misal olaraq Avropa İttifaqı – Ukrayna münasibətlərini göstərib: “Avropa İttifaqı müharibədə Ukraynaya böyük dəstək verir. Rusiyanın strateji tərəfdaşı sayılan Çin isə Moskvaya kifayət qədər dəstək vermir”. Zatulinin fikrincə, Çin ancaq öz maraqlarını güdür və Rusiya ilə tərəfdaşlıqdan qazanc əldə etməyə çalışır. Zatulin buna misal olaraq Çinin fürsətdən istifadə edərək Rusiyadan aldığı neftin və qazın qiymətini endirdiyini bildirib.

Zatulin haqlıdır. Pekin Kremlə onun arzuladığı səviyyədə dəstək vermir. Ancaq Pekinin Moskvanı müharibədə dəstəkləməyə borcu da yoxdur. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə qərar verəndə dostu Çin lideri Si Cinpinlə məsləhətləşməmişdi. Belə olan halda Si Cinpin Vladimir Putinin avantürasına birmənalı dəstəkdən çəkinməliydi. Buna baxmayaraq, Zatulinin də etiraf etdiyi kimi, Çin Rusiyaya hərbi texnikanın istehsalı üçün zəruri avadanlıqlar verib. Zatulin Çinin Rusiyaya hətta müasir dronlar satdığını da vurğulayıb. Ancaq Zatulin Çinin Rusiyanın düşməni Ukraynaya da dron satdığını iddia edib. Halbuki, Çinin Ukraynaya dron satdığına dair fakt yoxdur.

Pekin Rusiya-Ukrayna və ABŞ-İran müharibələrində öz maraqlarından çıxış edib. Pekin eyni zamanda Rusiya və İranın məğlub olmasında maraqlı deyil. Çünki, hər ikisinin məğlubiyyəti Çinin qlobal və regional gücünü zəiflədə bilər. Odur ki, Pekin Moskva və Tehrana onların istədiyi şəkildə dəstəyi verməsə də, Rusiya və İranın ayaqda qalmaları üçün hər şeyi edib.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Tayvana silah satışı məsələsində mövqeyini müəyyənləşdirməyə çalışır. Ağ Ev sahibi Çinə səfərindən sonra Tayvan lideri Lay Tsin-de telefonla danışmağı planlaşdırırdı. Söhbət ABŞ-ın Tayvana 11 milyard dollar silah satışından gedir. Tramp bununla bağlı hələ qərar verməyib. Aydındır ki, Pekin ABŞ-la Tayvan arasında hərbi əməkdaşlığın dayandırılmasını tələb edir. Pekin eyni zamanda ABŞ Prezidentinin qeyri-legitim hesab etdiyi Tayvan lideri ilə telefon danışğının da əleyhinə olduğunu gizlətmir. Halbuki, Donald Tramp 2016-cı ildə birinci prezidentliyi döründə Tayvanın o vaxtkı lideri ilə 10 dəqiqə ərzində telefonla söhbət etmişdi. Pekin həmin telefon danışığına görə, Vaşinqtona etirazını bildirmişdi.

“Financial Times” dərgisinin məlumatına görə, Pekin ABŞ müdafiə sektoruna rəhbərlik edən şəxslərin Çinə rəsmi səfərlərinə icazə vermir. Pekinin bu icazəni ona görə vermir ki, həmin şəxslər Tayvana silah satışını təmin edirlər. Donald Tramp Tayvana silah satışıyla bağlı hələ qərarını verməsə də, Vaşinqton Pekinin təzyiqi ilə Tayvanla hərbi əməkdaşlıqdan imtina etmək də istəmir.

“Reuters” agentliyinin məlumatına görə, Tayvan 2029-cu ilin əvvəlinədək gəmi əleyhinə raket arsenalını 1,8 minə çatdırmağı planlaşdırır. Ada daha əvvəl ABŞ istehsalı olan 450 ədəd “Harpoon” gəmi əleyhinə raketi alıb. Tayvan cari ildə daha 400 qanadlı raketin tədarükü üçün 2,4 milyard dollarlıq sazişin yerinə yetirilməsini gözləyir. Sazişə görə, həmin raketlərin 2029-cu il martın sonunadək Tayvanın arsenalına daxil olacağı gözlənilir. Beləliklə, 2029-cu ilin əvvəlində Tayvanın sərəncamında ümumilikdə 850 ABŞ istehsallı “Harpoon” raketi olacaq. Bununla yanaşı, adanın Müdafiə Nazirliyi gəmi əleyhinə raket istehsalını da genişləndirib. Tayvanın hakimiyyət orqanları iyulun 1-dən etibarən radiolokasiya sistemlərini, pilotsuz uçuş aparatlarını və gəmi əleyhinə raket bölmələrini vahid komandanlıq altında birləşdirəcək yeni struktur yaratmağı düşünür.

Beləliklə, Tayvan ABŞ-a arxayın olmadan hərbi texnikanın yerli istehsalını genişləndirib. Bununla yanaşı  ABŞ Tayvanın əsas silah təchizatçısı olaraq qalır. Buna cavab olaraq Çin Tayvan adası ətrafında hərbi gəmilərinin sayını artırıb. Pekin bunu xüsusi dəniz əməliyyatı adlandırıb. Pekin bölgədə təhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirdiyini bildirib. Tayvan hökuməti mövcud vəziyyətdən narahat olduğunu açıqlayıb.

Bu arada, Yaponiya və Fillipin dəniz sərhədlərinin delimitasiya müzakirəsinə başlayıblar. Görünür, Çinin “xüsusi dəniz əməliyyat” Yaponiya ilə Filippin arasında başlanan danışıqlara cavabdır. Pekin də bu danışıqlarda iştirak etmək istəsə də, Yaponiya və Filippindən müsbət cavab almayıb.

ABŞ və Çinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatına ödənişlərinin bir hissəsini dondurması və ya gecikdirməsi nəticəsində təşkilatın büdcə kəsiri kəskin şəkildə artıb. İki böyük dövlətin bu qərarı Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ciddi maliyyə problemləri ilə üzləşməsinə səbəb olub. ABŞ-nin BMT qarşısında borcu 4 milyard dolları ötüb. Pekin isə BMT-yə 455 milyon dollar borcludur. Bu iki ölkə BMT büdcəsinin 42%-ni təşkil edir və onların ödənişləri olmasa, vəsait avqustun ortalarına qədər tükənəcək.

Vaşinqton təşkilatın xərclərini və fəaliyyətinin səmərəliliyini tənqid edərək BMT-nin bir sıra proqramlarından, eləcə də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı daxil olmaqla bəzi beynəlxalq strukturlardan çıxıb. ABŞ Prezidenti Donald Tramp BMT-nin ümumiyyətlə lazımsız təşkilat hesab edir. ABŞ keçmiş illərdə hansısa dövlətə qarşı hərbi əməliyyat barədə qərar verəndə, BMT-nin rəyi ilə hesablaşmırdı. Bunun sadə səbəbi var. BMT Təhlükəsizlik Şurasının iki daimi üzvü olan Rusiya və Çin ABŞ-ın istənilən təşəbbüsünə qarşı veto hüququndan istifadə edirlər. Buna görə də, Vaşinqton BMT ilə hesablaşmır.

Pekin beynəlxalq problemlərin BMT müstəvisində müzakirəsinin və həllinin tərəfdarı kimi çıxış etsə də, “The Wall Street Journal”ın məlumatına əsasən, Çin də beynəlxalq təşkilata ödənişlərin həyata keçirilməsində gecikmələrə yol verir. Halbuki, Pekin Vaşinqtondan fərqli olaraq özünü BMT-nin əsas müdafiəçilərindən biri kimi təqdim edir.

BMT rəhbərliyi vəziyyətdən çıxış yolu tapmaq üçün Vaşinqton və Pekinlə danışıqları intensivləşdirib. Həll yolu tapılmasa, BMT-də büdcə kəsiri dərinləşəcək. BMT bu halda həm işçilərini, həm də proqramlarını ixtisar etmək məcburiyyətində qalacaq. Maaşlar BMT xərclərinin təxminən 70 faizini təşkil edir. ABŞ və Çin BMT-yə gərəkən maliyyəni ayırmasa, o biri dövlətlərin ianələrinin böyük əhəmiyyəti olmayacaq. Digər tərəfdən başqa ölkələr də ABŞ və Çin kimi BMT-yə ianə ödəməkdən imtina edə bilərlər.

Pekinin BMT-dən narazılığı Qərb ölkələrinin Çindəki insan hüquqları mövzusunu gündəmdə saxlamağa çalışmasıyla da bağlıdır. Misal üçün Donald Trampın Pekinə səfərinə baxmayaraq, dövlət katibi Marko Rubio Çini tənqid edərək, bu ölkənin ölkənin 1989-cu ildə Pekinin Tiananmen Meydanında demokratiya tərəfdarı etirazçılara qarşı hərbi əməliyyatların senzura edilməsi və xatirələrini silməyə çalışdığını iddia edib. Rubio beynəlxalq aləmin 4 iyun tarixini Çin Kommunist Partiyası rəhbərliyinin verdiyi əmr əsasında ordunun Tiananmen Meydanı və ətrafında minlərlə dinc nümayişçiyə hücum əmrini verməsinin 37 illiyini qeyd etdiyini vurğulayıb. O, əlavə edib ki, həyatını itirən çinli tələbələr, işçilər və digər mülki şəxslər fundamental hüquqlarından istifadə etmək və demokratik islahatlar və korrupsiyaya görə məsuliyyət tələb etmək üçün toplaşmışdılar. Trampın özü insan haqları mövzusuna maraq göstərməsə də, onun administrasiyasının üzvləri rəqibləri ilə mübarizədə insan haqları mövzusunu diqqətdə saxlayır və bunu BMT kimi beynəlxalq təşkilatlarda müzakirəsini təşkil etməyə çalışırlar.

Avropa İttifaqının xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi, Avropa Komissiyasının vitse-prezidenti Kaya Kallas Pakistana səfər edib. O İslamabadda Pakistanın xarici işlər naziri İshaq Darla birgə “Avropa İttifaqı – Pakistan Strateji Dialoqunun” 8-ci toplantısında iştirak edib. Toplantıda İran ətrafındakı gərgin vəziyyət, regional və qlobal təhlükəsizlik məsələləri müzakirə edilib. Pakistanın baş naziri Şahbaz Şərif Kaya Kallasla görüşdə ölkəsinin Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığı genişləndirmək öhdəliyini bir daha təsdiqləyib. Kaya Kallasın Pakistana və daha əvvəl Hindistana səfərləri göstərir ki, Brüsselin əsas diqqəti Rusiya-Ukrayna müharibəsinin bitməsinə yönəlsə də, Avropa İttifaqı Asiya qitəsindəki maraqlarını da unutmayıb.

İshaq Dar avropalı həmkarıyla görüşdən sonra keçirilən mətbuat konfransında bildirib ki, tərəflərin qlobal təhlükəsizlik çağırışlarına dair müxtəlif aspektləri nəzərdən keçiriblər. Bu o deməkdir ki, Avropa İttifaqı ilə Pakistanın baxışlarının üst-üstə düşən tərəfləri ilə yanaşı baxışlarının fərqli tərəfləri də var. Avropa İttifaqı Pakistanın ABŞ-la İran arasındakı vasitəçilik səylərini müsbət qiymətləndirir. Doğrudur, İran ətrafında gərginlik azalmayıb, ancaq ən azı müharibə yoxdur və tərəflər Pakistan üzərindən bir-birlərinə ötürdükləri təklifləri müzakirə edirlər. Brüsseli eyni zamanda Pakistan-Əfqanıstan gərginliyi narahat edir. Pakistanla Əfqanıstan arasında sərhəd müəyyənləşmədiyinə görə iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında tez-tez toqquşmalar baş verir. Bundan başqa İslamabad Taliban rejimini Əfqanıstan ərazisində Pakistana hücumlar təşkil edən terrorçu təşkilatlara şərait yaratmaqda iddia edir və qonşu ölkənin ərazilərinə zərbələr endirir. Taliban İslamabadın iddialarını rədd edir. Bu arada, Pakistan və İrandan Əfqanıstana köçürülən milyonlarla əfqanın vəziyyəti ağır olaraq qalır. Əfqanların bir hissəsinin Avropaya qeyri-leqal miqrant axını Brüsseli ciddi narahat edir. Avropa İttifaqı bunun qarşısını almağa çalışsa da, Əfqanıstana məcburən qayıdanlar ağır şəraitdə həyatlarını davam etdirirlərsə, onların bir hissəsi müxtəlif yollarla Avropaya köçməyin yollarını arayırlar.

Kaya Kallasın İslamabadda müzakirə etdiyi digər mövzu Pakistan-Hindistan münasibətləri olub. İki ölkə arasındakı münasibətlərdəki qeyri-müəyyənlik Brüsseli ciddi narahat edir. Brüsselin İslamabadla yanaşı Yeni Dehli ilə də sıx tərəfdaşlığı mövcuddur, bu ilin yanvar ayında Avropa İttifaqı ilə Hindistan arasında uzun illər davam edən danışıqlardan sonra ticarət sazişi imzalanıb. Bu saziş tərəflər üçün geniş iqtisadi imkanlar yaradıb. Bundan başqa Brüssellə Yeni Dehli hərbi-texniki sahədə də əməkdaşlığı dərinləşdirməyi qərarlaşdırıblar. Ona görə də Pakistanla Hindistan arasında gərginlik artanda, toqquşmalar qeydə alınanda bu vəziyyət Avropa İttifqının da maraqlarına toxunur. Avropa İttifaqının Hindistanla tərəfdaşlığını gücləndirməsi Çinin bölgədə artan rolunu nisbətən tarazlaşdırmaq məqsədi də daşıyır. Kaya Kallas İslamabaddakı görüşlərində Pakistanla Hindistan arasında münasibətlərin mövcud durumu haqqında fikir mübadiləsi aparsa da, Brüsselin bu məsələyə təsir etmək imkanları azdır. Buna baxmayaraq, Brüssel İslamabadla Yeni Dehli arasında dialoqun dərinləşdirilməsinə çalışır.

İran ətrafında qeyri-müəyyənllik davam edir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp və bu ölkənin digər rəsmiləri danışıqların davam etdiyini söyləyir, o biri tərəfdən də danışıqların müsbət nəticələrinə ümid etmədiklərinə dair eyhamlar vururlar.

Bu arada, İrandakı rejim yeni müharibəyə hazırlıqlarını davam etdirir. Çünki, Tehran Vaşinqtonla danışıqlarda gezəştə getməyəcəyinə görə, növbəti qarşıdurmaya hazırlaşmaq məcburiyyətindədir. Bu səbəbdən İran hərbi potensialını yenidən gücləndirməyə çalışır. Tehranın ümidi Pekinədir. 2026-cı ildə qlobal səhnə gərginliyin kəskin şəkildə artmasına şahidlik edir və ABŞ, müttəfiqləri və Çin mürəkkəb geosiyasi qarşıdurmanın mərkəzində yer alır. Vaşinqontda hesab edirlər ki, Çin Tehrana qabaqcıl hava hücumundan müdafiə sistemləri çatdırmağa hazırlaşa bilər ki, bu da Yaxın Şərqdə güc balansını yenidən formalaşdıra və qlobal ticarət və diplomatiyada ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.

Təxminən qırx gün davam edən gərgin müharibədən sonra İranın hava hücumundan müdafiə infrastrukturu ciddi şəkildə zəifləyib. ABŞ və İsrail münaqişənin əvvəlində hava üstünlüyünü təmin etdilər və bu da İranı növbəti hücumlara qarşı həssas etdi. Atəşkəs müqaviləsi müvəqqəti yardım təklif etsə də, Tehrana xarici yardım axtarmaq üçün bir pəncərə açdı. Qərb analitikləri hesab edirlər ki, İran bu fasilədən müdafiə qabiliyyətlərini bərpa edə biləcək qabaqcıl sistemlər təmin etmək üçün xarici tərəfdaşlara güvənərək arsenalını doldurmaq üçün istifadə edir. Hesabatlarda Pekinin daşına bilən hava hücumundan müdafiə sistemlərinin mənşəyini gizlətmək üçün üçüncü ölkələr vasitəsilə İrana ötürülməsinə cəhd edə biləcəyi göstərilib. Bu cür gizli əməliyyatlar təsdiqlənərsə, vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə gərginləşməsinə səbəb olacaq. Vaşinqton Pekinin bu məsələylə bağlı xəbərdar edib. ABŞ-ın Çinlə münasibətləri hazırda sabit qalsa da, Pekinin İranı silahlandırmaq üçün hər hansı bir addımı dinamikanı kökündən dəyişdirəcək. Genişmiqyaslı tariflərin tətbiqi mövcud ticarət atəşkəsini poza bilər və dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı arasında iqtisadi düşmənçiliyi yenidən alovlandıra bilər.

Çin münaqişədə hər hansı bir tərəfə silah tədarük etməsi iddialarını qətiyyətlə rədd edib. Ancaq Vaşonqtonun şübhələri azalmayıb. Çin birbaşa qarşdırmaualardan yayınsa da, rəqiblərinin təsir güclərini azatlmaq üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə edir. Çinin İranın yenidən silahlanmasında iştirakının potensial nəticələri dərindir. ABŞ-Çin ticarət əlaqələrində pozulma qlobal bazarlarda əks-səda yaradacaq, təchizat zəncirlərini pozacaq və dünya iqtisadiyyatını qeyri-sabitləşdirəcək. Tariflərin tətbiqi təkcə ikitərəfli ticarətə təsir göstərməyəcək, həm də investorların inamını sarsıdacaq, maliyyə bazarlarında dəyişkənliyə səbəb olacaq.