Category: Press Releases

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan bir neçə gün əvvəl suallara cavab verərkən, İranın Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın yaratdığı müdafiə ittifaqının hədəfi olmadığını bildirib. Fidan sözügedən siyahıya İsrailin daxil olub-olmaması ilə bağlı suala isə “bizə təhdid yaratmayan ölkələr hədəf deyil” cavabını verib. Pakistanın müdafiə naziri Xavaca Məhəmməd Asif isə İsrail mövzusunda bir qədər fərqli açıqlama verib. O müsəlman ölkələrini İsrailə qarşı birləşməyə çağırıb. Nazir Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə arasında imzalanan müdafiə sazişinin İslam dünyasının daha geniş əməkdaşlıq mexanizminin əsasını təşkil edə biləcəyini bildirib.

Pakistanın müdafiə naziri İsrail mövzusunu genişləndirərək bu ölkənin müsəlman ölkələri arasındakı fikir ayrılıqlarından istifadə etdiyini və dövlətləri bir-birinə qarşı qoymağa çalışdığını deyib. Onun sözlərinə görə, İslam dünyası ümumi təhlükələr qarşısında koordinasiyalı şəkildə hərəkət etməlidir. O, İsrailin yaranmasını şübhə altına alaraq bu ölkənin 1940-cı illərdə qanunsuz dövlət kimi qurulan Balfur Bəyannaməsinin məhsulu olduğunu vurğulayıb. İsraili “xərçəng dövləti” adlandıran Asif, Fələstin məsələsinin birdəfəlik həll olunmayana qədər İslam dünyasının İsrailə qarşı birləşməsi vacibliyini bildirib. Bu mənada Xavaca Məhəmməd Asif Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan ittifaqını İslam dünyasının birləşməsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirib.

Pakistanın müdafiə nazirinin İslam ölkələrinin yalnız ümumi hərbi və coğrafi təhdidlərə qarşı mövqelərini koordinasiya etməsinin deyil, həm də ikitərəfli fikir ayrılıqlarının həllinə çalışmasının mümkün olduğunu bildirib. Pakistanın müdafiə naziri bu cümlə ilə İsrail məsələsində müsəlman ölkələri arasında fikir ayrılığının olduğunu etiraf edib. Misal üçün Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri İranla qarşıdurma fonunda İsraillə hərbi əməkdaşlığı genişləndirib. Azərbaycan da hərbi və enerji sahəsində İsraillə əməkdaşlığını davam etdirir. Ona görə də İsraillə qarşılıqlı faydalılıq əsasında əməkdaşlıq edən müsəlman ölkələrinin üçlü ittifaqa qoşulması problematikdir. Üçlü ittifaqa Misirin qoşulacağına dair xəbərlər yayılsa da, Qahirə də qərar verməyə tələsmir. Çünki, Misir bir sıra hallarda İsraillə Fələstin arasında vasitəçilik rolunu oynayır. ABŞ və Avropa İttifaqı Misirin bu rolunu yüksək qiymətləndirir. ABŞ və Avropa İttifaqı məhz bunun əsasında Misirə maliyyə ayırır, ortaq layihələr həyata keçirirlər.

Azərbaycan İsrail Parlamentinin Türkiyə əleyhinə “erməni soyqırımı” qətnaməsinin qarşısını aldı. Ancaq İsrailin Türkiyənin maraqlarına zidd olan bir başqa fəaliyyəti də var. İsrail Müdafiə Nazirliyinin baş direktoru Amir Baramın avqustun 5-də ölkəsinin yeni təhlükəsizlik konsepsiyasını təqdim edib. Buna görə İsrail, Yunanıstan və Kipr (Yunan) Respublikası Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri üzərindən Hindistana uzanan tərəfdaşlıq oxu formalaşdırmalıdır. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin tərəfdaşlıq konsepsiyasına daxil edilməsi İranın bu ölkəyə hücumları fonunda İsraildən aldığı hərbi dəstəklə əlaqələndirilir. Yeni konsepsiya adı çəkilən ölkələr arasında müdafiə, texnologiya, maliyyə və qlobal logistika sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini nəzərdə tutub. Türkiyə və Misir əməkdaşlıq formatının kənarındadır. İsrailin məqsədi Hind-Sakit okeanını Yunanıstan və Kipr vasitəsilə Şərqi Aralıq dənizi ilə birləşdirməkdir.

İsrail Hindistanla strateji tərəfdaşlığı gücləndirib, iki ölkə hərbi sahədə əməkdaşlıq edir, müdafiə xarakterli ortaq layihələr reallaşdırırlar. Amir Baram İsrail-Hindistan hərbi tərəfdaşlığının müəlliflərindən sayılır. O bu ilin iyun ayında Hindistana səfəri zamanı hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi mövzularını müzakirə edib. Amir Baramın fikrincə, yeni çərçivə İsrailin ABŞ ilə ittifaqını əvəz etməməli, hərbi, iqtisadi, texnoloji və sənaye əməkdaşlığını birləşdirərək onu tamamlamalıdır. Müzakirələr ənənəvi silah köçürmələrindən kənara çıxaraq birgə inkişaf, texnologiya paylaşımı və uzunmüddətli strateji uyğunlaşma istiqamətində ikitərəfli müdafiə və sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsinə yönəlib. Stokholm Sülh Araşdırmaları İnstitutunun araşdırmasına görə, İsrailin 2021-2025-ci illərdə müdafiə xarakterli ixracının 29 faizi Hindistanın payına düşüb. Ümumilikdə İsrail 4 il ərzində müdafiə xarakterli ixracından 71 milyard dollar əldə edib.

İsrail Hindistanla yanaşı son illərdə Yunanıstan və Kipr Respublikasıyla ittifaqı gücləndirib. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də işin içindədir. Hindistandan başlayaraq, Yaxın Şərq üzərindən Avropaya qədər uzanan yeni nəqliyyat dəhlizi olan İMEC İsrailin də iştirakını ehtiva edir. Bu Çinin “bir kəmər, bir yol” layihəsinə alternativdir. İMEC layihəsində rollar bu şəkildə bölüşdürülüb: İsrail və Hindistan texnologiyalara və hərbi yeniliklərə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri maliyyə və logistikaya, Yunanıstan və Kipr Respublikası isə Avropaya çıxışa cavabdehdirlər. Ancaq yeni layihənin reallığa çevrilməsi üçün Yaxın Şərqdə sabitliyin bərqərar olması vacibdir. Bölgədəki silahlı qruplar, o cümlədən Yəməndəki husilər nəqliyyat layihəsini əngəlləyəcək gücdədirlər. Digər tərəfdən İMEC layihəsinin işlək olması üçün Səudiyyə Ərəbistanın da prosesdə rol alması vacibdir. Səudiyyə Ərəbistanı isə hələ ki, İsraillə ortaq layihədə iştiraka hazır deyil.

Rusiya Ukraynaya qarşı işğalçı müharibə dönəmində hərbi-sənaye kompleksinin istehsalını genişləndirib. Rusiya hərbi sənaye kompleksinin məhsullarından həm Ukraynaya qarşı müharibədə istifadə edir, həm də ixracı genişləndirməyə çalışır. Misal üçün Rusiya 2025-ci ildə hərbi texnikanın ixracından 15 milyard dollar gəlir əldə edib. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin bununla bağlı ötən iln əvvəlində keçirdiyi iclasda 2016-ci ildə də hərbi texnikanın ixracının arıtırılmasını hədəf qoymuşdi.

Rusiya bir il əvvəl 30 ölkəyə hərbi məhsullar təradük edib. Bindan başqa Rusiya 14 ölkə ilə hərbi texnikanın birgə istehsalını və kooperasiyasını həyata keçirir. Rusiya hərbi texnikanın ixracının növbəti hədəfi kimi Afrika qitəsini seçib, Putin çıxışında eyni zamanda Müstəqil Dövlət Birliyi və Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına üzv dövlətlərlə də hərbi-texniki əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinin zəruriliyini qeyd edib.

Vladimir Putinin nikbin olmasına baxmayaraq, Rusiyanın hərbi texnikasından imtina edən və ya bu ölkədən idxalı azaldan ölkələrin sayı artıb. Misal üçün Azərbaycan və Ermənistan Rusiyadan əvvəlki illərlə müqayisədə hərbi texnika almır. Azərbaycan hərbi texniki sahədə Türkiyə, İsrail və Avropa dövlətləri ilə, Ermənistan isə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra hərbi texniki sahədə Rusiyanın yerinə Fransa və Hindistanla əməkdaşlığa üstünlük verir.

Bu arada, “Defense Security Asia” dərgisinin məlumatına görə, Hindistan Rusiyanın beşinci nəsil Su-57E qırıcı təyyarələrini almaqdan imtina edib. Bu haqda Hindistanın müdafiə naziri Racesh Kumar Singh açıqlama verib. Hindistan vaxtilə SSRİ ilə hərbi texniki sahədə əməkdaşlıq edib, sonrakı illərdə Rusiya ilə bu sahədə əməkdaşlığa davam edib. Hindistan hazırda Rusiyadan yeni hərbi təyyarələr almaq əvəzinə keçmiş illərdə Rusiyadan aldığı hərbi təyyarələrin moderləşdirilməsinə və özünün beşinci nəsil qırıcı təyyarə proqramını inkişaf etdirmək niyyətindədir. Halbuki, Moskva Hindistana yeni hərbi təyyarələrin alınmasınyla bərabər onların istehsalının qurulması imkanını təklif etmişdi. Ancaq Yeni Dehli bu təklifi qəbul etməyib. Hindistanın bu qərarının arxasında iqtisadi amillər dayanır. Hindistan Rusiyadan baha qiymətə təyyarələr almaqla yanaşı, onların Rusiyada xidmətinə də maliyyə ayırmaq məcburiyyətində idi. Hindistanın bunun əvəzinə yerli imkanları hesabına hərbi təyyarələrini modernləşdirəcək. Bu həm də iş yerlərinin itirilməməsinə səbəb olacaq.

Vaşinqton İranla müharibəni davam etdirdiyi, Qəzza ilə bağlı planın icrasına başladığı və Rusiya-Ukrayna müharibəsini bitirmək üçün yenidən vasitəçilik təşəbbüslərinə geri dönəcəyi dönəmdə Çini də diqqətdən kənar qoymayıb. ABŞ dövlət katibi Mark Rubio “Fox News” telekanalına son müsahibəsində bildirib ki, Vaşinqtonla Pekin arasında istənilən iqtisadi və ya hərbi qarşıdurma bütün dünya üçün böyük fəlakətlə nəticələnə bilər. Rubionun sözlərinə görə, yaranmış mürəkkəb vəziyyət diqqətlə idarə edilməli və ABŞ-nin milli maraqları qurban verilməməlidir.

Rubio Pekinlə dialoqa baxmayaraq, ölkəsinin milli və təhlükəsizlik maraqlarından geri çəkilməyəcəyinə də işarə edib. Onun “biz bu prosesləri tənzimləməliyik, ancaq dövlət maraqlarımızdan da əl çəkə bilmərik. Xarici siyasətin ən çətin işi də elə budur” cümləsi də bundan xəbər verir. Rubio bunu deyərkən Tayvanı xatırladıb. Rubio Vaşinqtonun təzyiq və ya məcburiyyət yolu ilə Tayvan ətrafındakı status-kvonu dəyişdirmək üzrə hər hansı cəhdə qarşı çıxdığını bildirib. “Biz hazırkı status-kvoda heç bir dəyişikliyi dəstəkləmirik. Məcburiyyət və təzyiq vasitəsilə status-kvonun hər hansı formada dəyişdirilməsinin əleyhinə olardıq” – deyən dövlət katibi Vaşinqtonun ikitərəfli görüşlər zamanı bu mövqeyi Çin tərəfinə aydın şəkildə çatdırdığını xatırladıb.

Rubionun ikibaşlı açıqlaması Pekini rahatlatmaz. Çünki, Rubio bir tərəfdən Pekinlə normal münasibətlərə çalışdığını, digər tərəfdən Vaşinqtonun Tayvan məsələsində qəti mövqeyindən geri çəkilmədiyini bildirib. Halbuki, Pekinin qərarı qətidir: “Tayvan Çinə aiddir və birləşmə prosesinə heç bir dövlət, o cümlədən ABŞ mane olmamalıdır”. Pekin Vaşinqtonun dünyadakı resurslar uğrunda sərt mübarizəsindən də şikayətçidir. Süni intellekt sahəsi iki ölkə arasında kəskin rəqabət meydanına çevrilib. Çin özünü dünyaya geniş şəkildə təqdim edilməli olduğunu söyləyən aşağı qiymətli, açıq mənbəli süni intellekt texnologiyasının çempionu kimi təqdim edir.  Mövcud durum Ağ Ev administrasiyasını ciddi narahat edir. Tramp administrasiyası hesab edir ki, Çin süni intellekt modellərini tənzimləmək yolunu seçib. Pekin isə əksinə, ABŞ-ı “süni intellekt hegemonluğunda” günahlandırır. Digər tərəfdən Çin hakimiyyəti süni intellekt sistemlərinin sərt senzura filtrlərini aşa biləcəyindən narahatdır. Çinin süni intellekt sahəsində ABŞ-la rəqabət aparmaq üçün qlobal bir təşkilat yaratması qərarı Pekinin Vaşinqtonu qabaqlamaq istəyindən irəli gəlir. Çinin rəhbərliyi ilə ötən ay qurulan Ümumdünya Süni İntellekt Əməkdaşlıq Təşkilatına (WAICO) 29 ölkə qoşulub. Təsis müqaviləsi Şanxayda keçirilən mərasimdə imzalanıb. Çin süni untellekt sahəsində ətrafına daha çox tərəfdaş toplamaqla Vaşinqtonun “Süni intellekt Fəaliyyət Planı” ilə rəqabətə hazırlaşır.

Ingilis tənqidçilər xəbərdarlıq edirlər ki, Çin super səfirliyi Londonu Pekin üçün “güc mərkəzi”nə çevirmək riski daşıyır. Londonda mübahisəli yeni Çin super səfirliyinin əleyhdarları, Ali Məhkəmənin onun planlaşdırma icazəsinə qarşı etirazının rədd edilməsindən sonra mübarizələrini davam etdirəcəklərinə söz veriblər. Bir neçə gün əvvəl verilən qərar vəkilləri apelyasiya şikayəti üçün icazə üçün ərizə hazırlamağa sövq edib.

Evləri London Qülləsinin yaxınlığındakı təklif olunan əraziyə yaxın olan yerli sakinlər öz məyusluqlarını bildiriblər. Bir sakin bildirib ki, qərar “qalanın bizim icmamıza aid olmaması faktını dəyişdirmir”. Təxminən 100 mülkdə ailələri və müəssisələri təmsil edən assosiasiya, Çin hökumətinin təhlükəsizlik öhdəliklərini görməzdən gəlməklə yanğın riski yaratmasından da narahat idi və diplomatik toxunulmazlıq səbəbindən bu öhdəliklərin icrasının mümkün olmayacağını bildirdi.

Hökumət və şura iddianı müdafiə edərək, sakinlərin narahatlıqlarını “vicdanla və diqqətlə nəzərə aldıqlarını” bildirdilər. Bu ayın əvvəlində Ali Məhkəmədə keçirilən dinləmədən sonra iki hakim RMCRA-nın etirazını rədd etdi. Çin Kommunist Partiyasının tənqidçiləri bildiriblər ki, Böyük Britaniya paytaxtının Pekin üçün “güc mərkəzi”nə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün hüquqi mübarizə davam edəcək.

Çin üzrə Parlamentlərarası Alyansın icraçı direktoru Luke de Pulford deyib: “Pekin bu qərarın son qərar olduğunu düşünür. Bu, belə deyil. Əgər onlar bizim öz kapitalımızın ÇKP güc mərkəzinə çevrilməsinə icazə verməyimizi gözləyirlərsə, bu meqa-səfirliyə qarşı çıxanların gücünü tamamilə səhv qiymətləndiriblər.”

RMCRA-nın planlaşdırma qərarının qanunsuz olaraq qəbul edildiyi və təhlükəsizlik bəyanatının açıqlanmadığı, hökumətin planlaşdırma qaydalarına əməl etmədiyi və insan hüquqları məsələlərini müəyyən etmədiyi və qiymətləndirmədiyi iddiası hakimlər tərəfindən rədd edilib. Lord Hakim Dingemansla birlikdə oturan xanım Hakim Lieven cümə günü verilən qərarda hökumətin planlaşdırma icazəsi üçün müraciət edən Çin hökuməti olduğunu nəzərə aldığına “şübhə yoxdur” dedi. O, həmçinin bildirib ki, RMCRA planlaşdırma qərarı verilərkən mümkün terror partlayışının təsirini ətraflı şəkildə əks etdirən “partlayış qiymətləndirməsi”nin surətini almadığı üçün zərər görməyib. Hakim deyib: “Bu sənədlərin açıqlanmaması iddiaçıya qarşı heç bir ədalətsizlik yaratmayıb”. O, daha sonra deyib ki, “açıq-aşkar əlavə yanğın riski yoxdur”. Qərardan sonra müxaliflər ali məhkəmələrdə uğur qazanma ehtimalının daha yüksək olacağına inandıqlarını bildiriblər. Yerli sakinləri təmsil edən Leigh Day-in ortağı Ricardo Gama deyib: “Ümid edirik ki, Apelyasiya Məhkəməsi hakimlərindən ibarət heyət mübahisəli qərar qəbul etməyə hazır olan daha cəsarətli bir heyətimiz olacaq”. RMCRA-dan Deyv Leyk deyib: “Onların milyardlarla dolları ola bilər, amma biz uzun müddətdir ki, apelyasiya üçün icazə almağa çalışacağıq. Biz burada yaşayırıq. Bu, bizim evimizdir və möhürlü qərar qalanın bizim icmamıza aid olmadığı faktını dəyişdirmir. Əgər onlar bunun yolun sonu olduğunu düşünürlərsə, yanıldıqlarını anlayacaqlar. Biz mübarizə aparmağa davam edirik.”

Kölgə xarici işlər katibi Dame Priti Patel xəbərdarlıq etdi: “Böyük Britaniyanın milli təhlükəsizliyi yeni Çin super səfirlik casus mərkəzi tərəfindən təhlükəyə atılacaq.” O, əlavə edib: “Məhkəmənin qərarı yeni baş nazir Endi Börnhem üçün açıq bir sınaqdır. O, ölkəmizin maraqlarını birinci yerə qoyacaq, Pekinə qarşı çıxacaq, milli təhlükəsizliyimizi qoruyacaq və uğursuz Starmer illərinin mirası olan bu dəhşətli planı tərk edərək düzgün iş görəcəkmi?” Keçmiş Mühafizəkarlar Partiyasının lideri Ser İen Dunkan Smit yeni baş nazirlə Böyük Britaniyanın Çinə qarşı siyasəti barədə danışmaq niyyətində olduğunu bildirib. O, Vestminsterdə keçirilən mətbuat konfransında jurnalistlərə deyib: “Düşünürəm ki, Britaniyanın Çinlə iş görməyin çox çətin, çox təhlükəli və hər cür problemlə müşayiət olunduğunu anlaması vacibdir. “Mən onunla və bu yeni yenidən təşkil olunmuş Nazirlər Kabineti ilə danışacağam ki, onlar Çinə baş əyərkən ödədiyimiz qiymətin insan həyatında olduğunu başa düşsünlər. Milyonlarla insan ölür və bu gün Britaniyada transmilli repressiyalar yalnız bu səfirlik razılaşdırılarsa artacaq.” RMCRA-nın xəzinədarı Mark Nayqeyt jurnalistlərə bildirib ki, bu, “təslim olmaq üçün çox vacib olan bir döyüşdür” və əlavə edib: “Bu, sadəcə David Goliath döyüşü deyil. Bu, David və iki Goliath döyüşüdür.” MHCLG sözçüsü dedi: “Biz qərarı qəbul edirik. Dövlət katibinin yeni Çin səfirliyi üçün planlaşdırma icazəsini və siyahıya alınmış tikinti razılığını təsdiqləmək qərarına qarşı qaldırılan etiraz uğursuz oldu. İş hələ də məhkəmə prosesinin mövzusu ola biləcəyi üçün əlavə şərh vermək uyğun olmazdı.”

Kral Zərbxanası Sakinləri Assosiasiyası (RMCRA) əvvəllər səfirliyin terror hücumları və ya etirazların yatırılması üçün mərkəz nöqtəsinə çevrilə biləcəyini iddia edərək ciddi narahatlıqlarını dilə gətirib. Onlar həmçinin bunun Böyük Britaniya daxilində “sərt” Çin qanunlarını tətbiq etmək və müxalifləri hədəf almaq üçün istifadə edilə biləcəyindən qorxurlar.

Rusiya üzv olduğu təşkilatların Ukrayna müharibəsində onun işğalçı siyasətinə dəstək verməsinə çalışır. Ancaq Kreml buna nail ola bilmir. 2024 oktyabrda BRICS (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika Respublikası) təşkilatının Kazanda keçirilən sammitinin yekunlarına dair qəbul olunan bəyannamədə vurğulanırdı ki, bütün dövlətlər bütövlükdə və qarşılıqlı əlaqədə BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinə uyğun hərəkət etməlidirlər. BMT Nizamnaməsi isə Ukraynanın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörməti diktə edir.

Sammit iştirakçıları Ukrayna münaqişəsinin dialoq və diplomatiya yolu ilə tezliklə tənzimlənməsinin tərəfdarları olduqlarını bəyan etmişdilər. “Ukrayna və onun ətrafındakı vəziyyətlə bağlı müvafiq forumlarda, o cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasında və Baş Assambleyasında qeyd olunan milli mövqeləri xatırlayırıq. Biz vurğulayırıq ki, bütün dövlətlər bütövlükdə və qarşılıqlı əlaqədə BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinə uyğun hərəkət etməlidirlər. Münaqişənin dialoq və diplomatiya vasitəsilə, sülh yolu ilə həllini təmin etməyə xidmət edəcək vasitəçilik və xeyirxah işlərə dair müvafiq təklifləri məmnunluqla qeyd edirik”, – deyə bəyannamədə yazılırdı.

Kazan sammitindən bir il sonra Braziliyanın Rio-de-Janeyroda keçirilən sammitdə isə bir qədər fərqli bəyanat qəbul olundu. Sənəddə Ukraynanın Rusiya infrastrukturuna endirdiyi zərbələr pislənib, mülki itkilər qeyd edilib və bu cür hərəkətlərə ən sərt şəkildə qarşı çıxdığı bildirilib: “Biz gözləyirik ki, Ukrayna üzrə hazırkı səylər Ukrayna üzrə davamlı sülh nizamlanmasına gətirib çıxaracaq”. Rusiyanı sammitdə təmsil edən xarici işlər naziri Sergey Lavrov Braziliyada qəbul olunan bəyantdan məmnunluğu gizlətmirdi. Lavrovun sözlərinə görə, Rio-de-Janeyroda keçirilən BRICS sammitinin iştirakçıları Ukraynadakı münaqişənin əsas səbəblərini başa düşdüklərini nümayiş etdiriblər. O bəyannamədə və çıxışlarda sammitin bir çox iştirakçılarının Ukrayna böhranı ilə bağlı balanslı, obyektiv mövqelər ifadə etdiklərini söyləmişdi. Buna baxmayaraq, BRİCS üzvləri Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni dəstəkləməkdən çəkinirlər.

BRİCS-in növbəti sammiti hazırda təşkilata sədrlik edən Hindistanda sentyabrın 12-13-də keçiriləcək. Hazırda Hindistan sammitdə müzakirə olunacaq mövzuları hazırlayır. Sammitin dəqiq proqramını formalaşdırmaq üçün nazirlər və mütəxəssislər səviyyəsində müxtəlif görüşlər keçirilir. Hindistanln paytaxtı Yeni Dehlidə keçiriləcək sammitə təşkilat üzvləri ilə yanaşı BRİCS-lə əməkdaşlıq edən dövlətlərin də dəvət olunacağı planlaşdırılır. Hindistan qonşu Banqladeşin təşkilata üzvlüyünü dəstəkləməyə qərar verib. Bu məqsədlə Banqladeşin baş naziri Tariq Rəhman sammitə dəvət olunub. Bu fevral ayında keçirilən seçkilərdən sonra Banqladeş liderinin olduqdan Hindistana ilk səfəri və baş nazir Narendra Modi ilə ilk görüşü olacaq. Məsələ burasındadır ki, Banqladeşdə 2024-cü ildə etiraz aksiyaları nəticəsində istefa verən baş nazir Şeyx Hasina Hindistanda sığınacaq tapmışdı. Bu iki ölkə arasında münasibətləri gərginləşdirmişdi. Bu səbəbdən Banqladeşin yeni baş nazirinin Hindistana səfəri və Yeni Dehlinin qonşusunun BRİCS üzvlüyünə dəstəyi iki ölkə arasındakı münasibətləri normallaşdırmaq məqsədi daşıyır.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp son açıqlamalarının birində deyib ki, Rusiya və Çin liderləri İrana silah və hərbi texnika verməyəcəklərini ona vəd ediblər. Bu vədin yerinə yetiriləcəyi problematikdir. Çünki, Rusiya və Çin İranın ABŞ qarşısında məğlub olmasını istəmirlər və bunun baş verməməsi üçün Tehrana gizli dəstəklərini davam etdirirlər. Şübhələr var ki, İranın Körfəz ölkələrindəki ABŞ hərbi bazalarına endirdiyi zərbələr Rusiya və Çindən ötürülən kəşfiyyat məlumatları əsasında mümkün olub.

Qazaxıstanda iyulun 24-də keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı Xarici İşlər Nazirləri Şurasının iclasında iştirak edən İranın xarici işlər naziri Seyid Abbas Əraqçi çinli həmkarı Vanq Yi ilə görüşüb. İranın xarici işlər naziri mövcud vəziyyətlə bağlı çinli həmkarına geniş məlumat verib. Onun sözlərinə görə, Hörmüz boğazında və regionda mövcud qeyri-sabitlik ABŞ-ın öhdəliklərini yerinə yetirməməsindən qaynaqlanır. Halbuki, SEPAH Hörmüz boğazındakı tankerlərə atəş açdıqdan sonra müharibə yenidən alovlanıb. İran və Çin xarici işlər nazirləri eyni zamanda ikitərəfli münasibətləri, regional və beynəlxalq mövzuları müzakirə ediblər. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı daha çox təhlükəsizlik məsələlərinə diqqət yetirdiyindən təşkilatın toplantısında bu mövzu ətrafında daha çox fikir mübadiləsi aparılır. İran təşkilat vasitəsilə həm tərəfdaşlarını məlumatlandırır, həm də dəstək almağa ümid edir.

Abbas Əraqçi Van Yi ilə görüşündə bölgədə yenidən sülhün bərqərar olması üçün ABŞ-ın 14 bəndlik razılaşmanı yerinə yetirilməsi vacibliyini söyləyib. Tehran hesab edir ki, Vaşinqton razlaşmanın şərtlərini pozduğuna görə, müharibə yenidən alovlanıb. Abbas Əraqçi onu da etiraf edib ki, ABŞ-ın raket zərbələri nəticəsində İranda həyati əhəmiyyətli infrastruktur obyektlərinə böyük zərər dəyib. Van Yi iranlı həmkarını dinlədikdən sonra bölgədə sülh və sabitliyin bərpasının vacib olduğunu bildirib. O Çinin sülhə nail olmaq üçün hər cür yardım göstərməyə hazır olduğunu vurğulayıb. Bu ümumi sözlərdir. Van Yi ABŞ-ın ünvanına kəskin fikirlər söyləməyib. Buna baxmayaraq, Pekin bölgədə qüvvələr nisbətinin ABŞ-ın xeyrinə dəyişməməsi üçün əlindən gələni edəcək.

Bu arada, “The Economist” nəşrində Rusiya ilə Çinin hərbə əməkdaşlığı barədə məqaləsi diqqəti çəkib. Nəşrin Avropa kəşfiyyatının gizli hesabatlarına istinadən yayımladığı məqalədə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibədə əldə etdiyi “təcrübəni” Çin hərbi komandanlığı ilə bölüşdüyü yazılıb. Məqalədə Çin hərbçilərinin Rusiyanın Volqoqrad şəhəri yaxınlığındakı hərbi poliqonlardan birində xüsusi hazırlıq keçdiyi də yazılıb. Görünür, Çin hərbi komandanlığı Rusiya-Ukrayna müharibəsinin gedişini yerindəcə tədqiq etməyə üstünlük verib. Çin ordu komandanlığının eyni zamanda Ukrayna ordusunun daha güclü rəqibə qarşı müqavimət gücünü necə artırmasını analiz etməsinə də ehtiyac var. Aydındır ki, bu zaman Çin komandanlığın nümayəndələrini Ukraynaya göndərməyəcək. Ancaq Ukraynanın müdafiə qabiliyyətini kənardan öyrənə bilərlər. Bütün bunlar Çinə ona görə lazımdır ki, Tayvan adasını nəzarətə götürmək istəsə üzləşə biləcəyi təhlükləri indidən tədqiq etmək istəyir.

“The Insider” nəşri “Der Spiegel” və “Le Monde” ilə birgə apardığı araşdırmaya əsasən Rusiya və Çin ABŞ-yə məxsus “Starlink” peyk rabitəsi sisteminə qarşı birgə fəaliyyət planı hazırlayıb. Əldə olunan sənədlərə əsasən, plan hüquqi və diplomatik tədbirlərlə yanaşı, peyklərin orbitdə fiziki məhv edilməsini nəzərdə tutur.

2023-cü ilin noyabrında Çinin Quançjou şəhərində üçüncü Çin-Rusiya Hərbi-Texniki Əməkdaşlıq Forumu keçirilib. Jurnaslitlər məhz bu forumda tərəflərin ABŞ-yə məxsus “Starlink” peyk rabitəsinə qarşı mübarizə barədə qərara gəldiyi qənaətindədirlər. Tərəflər arasında müzakirələr eyni ildə Moskvada da davam edib. Jurnalistlərin əldə etdiyi sənədlərdə peyklərin məhv edilməsi imkanları geniş müzakirə olunub. Rusiya ilə Çin arasında hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi bununla kifayətlənməyib. Tərəflər hava müdafiə sistemlərinin inteqrasiyasına razılaşıblar. Bu o deməkdir ki, Rusiya və Çin onlara məxsus hava müdafiə sistemləri barədə bir-birlərini məlumatlandırmalı və texnoloji cəhətdən daha təkmilini birgə istehsal etməyi planlaşdırıblar.

Keçmiş SSRİ müttəfiq saydığı ölkələrə hərbi texnika satsa da, heç bir halda həmin texnikanın istehsal sirlərini hər hansı dövlətlə bölüşməyib. Rusiya da uzun illər bu siyasətə sadiq qalıb. Rusiya S-300 və S-400 hava müdafiə sistemlərini müxtəlif ölkələrə satsa da, bu sistemin hazırlanması mexanizmini bölüşməyib. Digər tərəfdən keçmiş SSRİ və Rusiya Çinlə əməkdaşlıq etsələr də, bu dövlətlə hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi məsələsində ehtiyatla davranıblar. Rusiyanın hazırki Prezidenti Vladimir Putin isə Pekinlə daha çox yaxınlaşmağa qərar verib. Rusiyanın Ukraynaya qarşı illərdir apardığı işğalçı müharibə bu dövləti Pekindən asılı vəziyyətə salıb. Görünür, bu səbəbdən Moskva SSRİ-dən qalma və daha sonra təkmilləşdirilən hava müdafiə sistemlərinin istehsal sirlərini Pekinlə bölüşməyə qərar verib. Çin bu sirlərə yiyənlədikdən sonra texnoloji cəhətdən daha modern hava müdafiə sistemləri istehsal edəcək.

“Starlink” peyk rabitəsi sisteminə qarşı birgə mübarizə isə Pekinə Vaşinqtonla münasibətlərdə əlavə problemlər yaradacaq. “Starlink” sistemindən daha çox Rusiya rahatsızdır. Çünki, Ukrayna ordusu bu sistemdən istifadə edir. “Starlink” peyk rabitəsi sisteminin sahibi İlon Maskın Çinlə əməkdaşlığı var. Buna baxmayaraq, Maskın rəhbəri olduğu peyk rabitə sisteminin varlığı Pekini ciddi narahat edir. Moskva ilə Pekinin əməkdaşlığının bir istiqaməti “Starlink” rabitəsini sıradan çıxarmağa hesablanıb. Ancaq buna nail olmaq çətindir. Çünki, İlon Mask da yerində saymır, onun rabitə sistemini neytrallaşdırmağa çalışan sistemə qarşı müqavimət imkanlarını artıracaq.

Hindistanın baş naziri Narendra Modi Avstraliyaya səfəri zamanı bu ölkə ilə mühüm razılaşma əldə edib. Avstraliya və Hindistan nüvə enerjisi sənayesində istifadə üçün Avstraliya uranının Hindistana ixracı ilə bağlı razılığa gəliblər. Bundan başqa tərəflər bərpa olunan enerji mənbələri, vacib minerallar və yaşıl hidrogen sahələrində əməkdaşlığı dərinləşdirmək barədə razılığa gəliblər.

Hindistan uzun müddətdir ki, 2047-ci ilə qədər 100 gigavatt nüvə enerjisi tutumu hədəfinə çatmaq üçün Avstraliyanın uran ehtiyatlarına diqqət yetirir, Avstraliya isə əsas tərəfdaşı olan Çindən asılılığından kənara çıxaraq ticarəti şaxələndirməyə çalışır.

“Avstraliya və Hindistan yaxın tərəfdaşlar və daha da yaxın dostlardır”, Avstraliyanın Baş naziri Entoni Albanese cümə axşamı Melburnda səfərdə olan Hindistan Baş naziri Narendra Modi ilə müqaviləni yekunlaşdırdıqdan sonra jurnalistlərə bildirib.

“Bu razılaşma, Avstraliyanın Hindistana uran ixracını asanlaşdırır və qeyri-qaz yanacaq gücünün payını artırmağa kömək edir və Avstraliya resurs sektoru üçün əlavə bazar təmin edir.”

İxracın həcmi, dəyəri və ya vaxtı barədə heç bir məlumat dərhal verilməyib. Yeni razılaşma nüvə yanacağının yalnız dinc məqsədlər, məsələn, enerji istehsalı üçün istifadə olunmasını təmin edir. Modi Hindistanın Avstraliya ilə münasibətlərinin hər iki ölkə üçün bir neçə sahədə əməkdaşlıq etmək üçün “tarixi imkanlar” təqdim etdiyini söylədi. Modi bildirib ki, Avstraliyanın texnologiyası, kapitalı və resursları Hindistanın enerji keçidini sürətləndirməyə kömək edə bilər. O, həmçinin aşağı karbonlu alüminium layihələrində mümkün əməkdaşlığın işarəsini verdi. “Bu sahədə əməkdaşlıq etmək üçün tarixi imkanlarımız var”, Modi Avstraliyanın biznes icmasını Hindistanın yol, liman, dəmir yolu və şəhər infrastruktur layihələrinə uzunmüddətli investisiya qoymağa çağırarkən dedi. “Hindistan sizin fondlarınız üçün təhlükəsiz, sabit və davamlı böyümə seçimi təqdim edir”, o dedi.

Avstraliyanın ən böyük pensiya fondu olan ⁠AustralianSuper Hindistanın Milli İnvestisiya və İnfrastruktur Fonduna əlavə 500 milyon Avstraliya dolları (347 milyon dollar) sərmayə qoyacağını bildirdi.

Hər iki ölkə 2014-cü ildə nüvə əməkdaşlığı müqaviləsi bağlasa da, uran ixracı Hindistanın nüvə silahları proqramına düşə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən məhdudlaşdırılıb.

Modi ilə işgüzar tədbirdə görüşdükdən sonra Albanese Hindistan liderini Avstraliya və Hindistan arasında “canlı körpü” adlandırdı və Modinin vizyonunun Avstraliyanın Hindistanla iqtisadi əlaqələrinin yol xəritəsini yenidən formalaşdırmağa kömək etdiyini söylədi.

Hindistan Çin, Yaponiya, ABŞ və Cənubi Koreyadan sonra Avstraliyanın beşinci ən böyük ticarət tərəfdaşıdır, Avstraliyada isə 28 milyon əhalidən təxminən 1 milyon insan hind əcdadlarını iddia edir.

Modinin daha sonra minlərlə əcnəbi hindli qarşısında çıxış edəcəyi Melburndakı qapalı arenanın qarşısında çoxlu polis var idi. Təxminən iyirmi dörd ifrat sağçı etirazçıdan ibarət qrup immiqrasiya əleyhinə şüarlar səsləndirdi və hindlilərin Avstraliyadan qovulmasını tələb edən plakatlar tutdu, baxmayaraq ki, onların sayı Hindistan bayraqlarını dalğalandıran və nağara çalan insanlardan xeyli az idi.

Hindistan lideri xarici səfərləri zamanı genişmiqyaslı tədbirlər təşkil edib və Böyük Britaniya, ABŞ və digər ölkələrdə, o cümlədən böyük hindistanlı əhalisi olan ölkələrdə stadionlarda çıxış edib. Üç il əvvəl son səfəri zamanı minlərlə tərəfdar Sidneyin ən böyük qapalı stadionlarından birində toplaşıb.

Modi İndoneziyaya səfər etdikdən sonra Avstraliyaya gəlib. O, BrahMos kruiz raket sistemi də daxil olmaqla, kənd təsərrüfatı və müdafiə sahələrində bir sıra müqavilələr imzalayıb. O, cümə günü günortadan sonra Hindistana qayıtmazdan əvvəl Yeni Zelandiyaya yola düşəcək.

Rusiya və Çin son bir neçə ildə Yaponiyanın müdafiə siyasətinin əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalmasından narahatdırlar. Moskva və Pekin Yaponiyanın İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı pasifist konstitusiyasının tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərdən tədricən uzaqlaşdığını və yenidən militarizmə doğru getdiyini iddia edirlər. Buna nümunə kimi  ABŞ-ın “Tayfun” raket sistemlərinin Yaponiya ərazisində yerləşdirilməsi göstərilib. Moskva bunu Yaponiyanın Rusiyanın Vladivostok şəhərini təhdid kimi qiymətləndirib.

Yaponiyanın Rusiyadakı səfirliyi açıqlama yayaraq, raket sistemləri ilə bağlı narahatlığın əsassız olduğunu bildirib. Açıqlamada, raket sistemlərinin yerləşdirilməsinin yalnız Yaponiyanın öz müdafiə qabiliyyətlərini gücləndirməyə yönəldiyi, hər hansı ölkəyə qarşı yönəlmədiyi və buna görə də, Rusiyanın narahatlıqları əsassız olduğu vurğulanıb.

Həqiqətən Tokio son illərdə hərbi büdcəsini artırıb və ABŞ-dan müxtəlif növ raket sistemləri alıb. Bunun səbəbi Yaponiyaya qonşu plan Rusiya və Çinin siyasətidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi Yaponiya sahillərindən uzaq məsafədə olsa da, Tokio Kremlin təcavüzkar siyasətini başqa istiqamətlərdə də həyata keçirə biləcəyini ehtimal etmək məcburiyyətindədir. Tokio digər tərəfdən Çinin bölgədə artan hərbi gücü və Rusiya ilə Yaponiya sahillərinə yaxın sularda tez-tez keçirdiyi birgə təlimlərdən narahatdır. Bu vəziyyət Yaponiyaya hərbi gücünü artırmaqdan başqa alternativ qoymayıb. Misal üçün Tokio 2026 maliyyə ili üçün ucqar adaları müdaxilədən qorumaq üçün okean gəmiləri donanmasını inkişaf etdirmək üçün 618 milyon dollar ayırıb.

Yaponiyanın Hindistanla hərbi əməkdaşlığını gücləndirməsi də bölgədəki vəziyyətlə bağlıdır. Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçinin Hindistana 3 günlük səfəri zamanı əməkdaşlığın müxtəlif sahələri ilə yanaşı iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi mövzuları da müzakirə olunub. Misal üçün iki ölkə dəniz rabitəsi üçün ilk dəfə birgə hazırlanmış müdafiə sistemiylə bağlı razılığa gəliblər.

Bu arada, Yaponiya Ukrayna ilə dron istehsalı layihəsinə də başlamaq üzrədir. Yaponiya Ukrayna ilə dron sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməklə yanaşı Kiyevin döyüş təcrübəsini öyrənir. Tokio Ukraynanın çoxlu sayda ucuz dron istehsalı təcrübəsindən faydalanmaq istəyir. Yaponiya hazırda ildə təxminən min dron istehsal edir. Tokio hesab edir ki, bu həm azdır, həm də bahalı istehsaldır. Ona görə də Yaponiyanın dron istehsalçıları Ukraynanın müdafiə şirkətlərinin təcrübəsini öyrənmək qərarına gəliblər. Dronlar Yaponiya üçün yalnız hərbi məqsədlər üçün deyil, həm də fəlakətlərin aradan qaldırılması, logistika, sahil nəzarəti, sualtı yoxlamalar və təhlükəli mühitlərdə əməliyyatlar üçün dronlar istehsal etməsi üçün əhəmiyyətlidir.