Category: Press Releases

Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni dayandırmasına dair heç bir işarə yoxdur. ABŞ Prezidenti Donald Trampın nümayəndələrinin Moskvaya səfərləri də nəticə vermədi. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Trampın nümayəndələrinə hər dəfə təkrarladığı fikri bildirib: “Donbası almayana qədər müharibəni dayandırılmayacaq”. Ancaq Rusiyanın Donbasın tamamının işğalını həyata keçirməsi hazırki şərtlər altında mümkünsüz görünür. Rusiya cəbhədə verdiyi itkilərin yerini doldurmaqda çətinlik çəkir.

Bu arada, Rusiyanın Ukrayna ilə yanaşı NATO ölkələrindən birinə raket və dron hücumu həyata keçirəcəyinə dair müzakirələr genişlənib. Kreml belə bir addım atarsa, bu müharibənin daha geniş məkana yayılmasına səbəb olacaq. NATO ölkələri Rusiyanın nüvə silahından istifadə edə biləcəyi ehtimalını da hesablamağa çalışırlar. Finlandiya Prezidenti Aleksandr Stubb bir müddət əvvəl verdiyi açıqlamada, Çinin Finlyandiyaya Rusiyanın nüvə silahından istifadəsinin qarşısını alacağına dair zəmanət verdiyini bildirib. “Bu yay Çin xarici işlər naziri Van Yi ilə görüşdə Rusiyanın nüvə silahından istifadə məsələsini qaldırdım. O bildirdi ki, Çin buna heç vaxt icazə verməyəcəyik. Fikrimcə, bu, kifayət qədər yaxşı maneədir” – deyən Aleksandr Stubb Pekinin mövqeyindən razı qaldığına işarə edib.

Finlandiya Prezidentinin sözlərinə görə, Rusiya avropalıları gərginlik içində saxlamaqdan, onları nüvə eskalasiyası və ya NATO-ya birbaşa hücum ehtimalı barədə düşünməyə məcbur etməkdən faydalanır. Stubb Avropanın sakit və təmkinli qalmalı olduğunu vurğulayıb: “Rusiya istəyir ki, biz – avropalılar burada oturub Rusiyanın müharibəni genişləndirib-genişləndirməyəcəyini, nüvə silahından istifadə edib-etməyəcəyini və NATO-ya, yaxud Avropaya hücum edib-etməyəcəyini düşünək”.

Finlyandiya Prezidenti haqlıdır. Kreml Avropa İttifaqını və NATO-nu test etməyə çalışır. Rusiya-Ukrayna müharibəsi dövründə dronların Avropa ölkələrinin hava məkanına daxil olması halları az deyil. Rusiyanın Ukrayna-Polşa qatarını hədəf alması da Kremlin gələcək panlarından xəbər verir. Bu vəziyyət NATO ölkələri ilə yanaşı Rusiyanın tərəfdaşları olan Belarus və Çini də narahat etməmiş deyil. Ancaq Minsk və Pekin Kremlin qərarlarına təsir etmək gücünə malik deyillər. Bu baxımdan Çin xarici işlər nazirinin Filyandiya Prezidentinə “Rusiya nüvə silahından istifadə etməyəcək” açıqlamasından rahat olmağa dəyməz.

Husilər Səudiyyə Ərəbistanına hücumları genişləndiriblər, Məkkə ilə Mədinə kimi şəhərlərin hava məkanlarında dronlar uçuşur. Husilərin Səudiyyə Ərəbistanının enerji strukturlarını hədəf alacağı istisna deyil. Öz növbəsində Səudiyyə Ərəbistan husilərin mövqelərinə zərbələrini davam etdirir. Tərəflər bir-birlərinə qarşı quru əməliyyatlar keçirməyi də planşadıra bilərlər.

ABŞ, Pakistan və Türkiyə Səudiyyə Ərəbistanını hərbi texnika ilə təhciz edə bilsələr də, husilərlə savaşmağa hazır deyillər. Belə vəziyyətdə Səudiyyə ərəbistanı ancaq öz gücünə arxalanmalıdır. Bu arada, ABŞ Dövlət Departamenti Səudiyyə Ərəbistanı və bir sıra Yaxın Şərq ölkələrinə səfərlə bağlı xəbərdarlıq səviyyəsini artırıb.

Səudiyyə Ərəbistanı husilərlə mübarizə apararkən, Ər-Riyadın Çinlə bağlı qərarı  diqqət çəkib. Ər-Riyad mərkəzi banklar arasında birbaşa transsərhəd ödənişləri həyata keçirmək və dollardan asılılığı azaltmaq məqsədilə Çinin rəhbərliyi ilə yaradılan “mBridge” beynəlxalq ödəniş platforması layihəsindən çıxıb. Bu platformaya 2024-cü ildə qoşulan Səudiyyə Ərəbistanı layihədə cəmi iki il iştirak edib.

Səudiyyə Ərəbistanının Çinin dollara alternativ sərhədlərarası ödəniş sistemi yaratmaq səylərinin bir hissəsi olan və Pekin tərəfindən idarə olunan rəqəmsal valyuta proqramından ayrılmasının səbəbi nədir?

Pekinin irəli sürdüyü platforma Amerika Birləşmiş Ştatlarının narahatlığına səbəb olub. Layihə iştirakçılarının “mBridge” platformasından istifadə edərək SWIFT kimi dolların hökmranlıq etdiyi ənənəvi ödəniş sistemlərindən yan keçməsinə şərait yaradıb. Yeni platforma mərkəzi banklar arasında öz rəqəmsal valyutaları vasitəsilə birbaşa əməliyyatlar aparmaq texnologiyasından istifadə etməyə imkan verir. Bu yanaşma valyuta mübadiləsi əməliyyatlarının vaxtını və xərclərini azaldır, həmçinin dolların vasitəçi valyuta rolunu zəiflədir. Yaxın Şərqdə ABŞ-ın uzunmüddətli müttəfiqləri olan Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri bu platformanın fəal iştirakçısına çevrilmişdilər. Vaşinqtonun təzyiqləri nəticəsində Səudiyyə Ərəbistanı bu platformadan ayrılmağa qərar verib. Səudiyyə Ərəbistanı rəsmiləri isə platformadan ayrılmalarını layihədə məhdud iştiraklarıyla izah ediblər. Halbuki, əsas amil layihənin ABŞ-ın maraqlarına zidd olmasıdır. ABŞ Prezidenti Donald Tramp BRICS ölkələrini dollara alternativlər axtaracaqları təqdirdə 100 faizlik gömrük rüsumları tətbiq etməklə hədələyib.

Avropa Komissiyasının Prezidenti Ursula fon der Lyayen sentyabrın 16-da Avropa Parlamentindəki çıxışı bir neçə hissədən ibarət olub.

Birincisi, Ursula fon der Lyayen Avropa İttifaqının Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı Avropa bazarı ilə birbaşa əlaqələndirməli olan Orta Dəhlizin inkişafına 12 milyard avroyadək dövlət və özəl investisiya cəlb edəcəklərini bildirdi. “Bu, bağlantı sahəsində yeni beynəlxalq layihə olacaq” deyən Avropa Komissiyasının Prezidentinin sözlərinə görə, bu layihəyə dövlət və özəl investisiyaların cəlb edilməsi üçün “Global Gateway” təşəbbüsündən faydalanacaqlar. Avropa İttifaqının Orta Dəhliz layihəsini dəstəkləməkdə məqsədi daşınma marşrutlarını şaxələndirmək və ticarət axınlarını bir neçə dəfə artırmaqdır.

İkincisi, Ursula fon der Lyayen Avropanın Rusiyanın enerji daşıyıcılarından asılılığının azalmasını uğur kimi qiymətləndirdi. O Avropanın alternativ enerji mənbələrini gücləndirməsinin əhəmiyyətli olduğunu vurğuladı.

Üçüncüsü, Ursula fon der Lyayen Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni dayandırmaq üçün Rusiyaya qarşı təzyiqin artırılması vacibliyini vurğuladı. Avropa Komissiyasının Prezidenti hesab edir ki, Rusiyaya qarşı sanksiyalar bəhrəsini verir. Müharibənin uzanmasının Avropaya yayılması ehtimalı var. Görünür, bu səbəbdən Ursula fon der Lyayen Rusiyaya təzyiqlərin artırılmasının tərəfdarıdır ki, bununla Kremli dayandırsınlar.

Dördüncüsü, Ursula fon der Lyayen Avropa ölkələrinin hərbi xərclərini artırmasına diqqəti çəkdi. Avropa ölkələrinin son 5 ildə hərbi xərcləri 80 faiz artıb. Avropa Komissiyasının Prezidenti Ukraynaya maliyyə dəstəyinin davam etdirilməsinin əhəmiyyətli olduğunu xatırlatdı. Avropa İttifaqı 2022-ci ildən Ukrannaya 221 milyard avro ayırıb.

Beşincisi, Avropa Komissiyasının Prezidenti Avropadan Çindən asılı olduğunu da etiraf etdi: “Avropa nadir torpaq elementlərinin ehtiyacını 90 faizini Çindən əldə edir”. Məsələ burasındadır ki, Çin nadir torpaq elementlərinin ölkə xaricinə daşınmasına məhdudiyyət qoyub. Bu qərar Avropa ölkələri üçün ciddi çətinliklər yaradıb. Avropa İttifaqı eyni zamanda öz sənayesini Çindən qorumağa çalışır. Avropa öz istehsalını qorumaq məqsədlə “Made in Europe” prinsipinə üstünlük verir. “Made in Europe” Avropa istehsalçılarını Çinin ucuz, dövlət tərəfindən subsidiyalaşdırılan məhsullarından qorumalıdır. Ursula fon der Lyayen layihənin Avropada istehsalı canlandırmaq, karbon emissiyalarını azaltmaq və Avropa İttifaqı sənayesinin xarici, xüsusilə subsidiyalaşdırılan Çin məhsullarından asılılığını zəiflətmək məqsədi daşıdığı qənaətindədir. Ancaq bu məsələylə bağlı Avropa İttifaqının iki aparıcı dövləti – Fransa ilə Almaniya arasında fikir ayrılığı mövcuddur.

Beləliklə, Ursula fon der Lyayenin Avropa Parlamentindəki çıxışından bir daha bəlli oldu ki, Brüsselin ciddi çağırışlarla üz-üzədir. Avropa həm müharibədən yayınmalı, eyni zamanda müdafiə qabiliyyətini gücləndirməli, həm Rusiyadan enerji asılılığını azaltmalı, həm də Avropa bazarını Çinin ucuz məhsullarından qorumalıdır.

Çin həmişə Hindistanla əlaqələrinə strateji yüksəklikdən və uzunmüddətli perspektivdən yanaşıb və onları bu əsasda inkişaf etdirib. Çin lideri Si Cinpin hər iki tərəfi “genişləndirilmiş BRICS” əməkdaşlığının yüksək keyfiyyətli inkişafını təşviq etmək, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq yolu ilə bir-birinin uğur qazanmasına kömək etmək, insanlararası mübadilələri genişləndirmək və maneələri dəf etmək üçün siyasi müdriklikdən istifadə etmək istiqamətində birgə işləməyə çağırıb. Si Cinpin həmçinin bildirib ki, iki ölkə dünyaya fayda gətirmək üçün açıqlıq və inklüzivliklə çoxtərəfli əməkdaşlığı təşviq etməlidir. Bu baxışlar iki qonşu üçün əməkdaşlığı dərinləşdirmək, fikir ayrılıqlarını həll etmək və qarşılıqlı etimadı möhkəmləndirmək üçün gələcəyə yönəlmiş və praqmatik bir yol təqdim edir.

Çin və Hindistan arasında da daxil olmaqla Asiya ölkələri arasında bölünmə yaratmaqla geosiyasi rəqabəti qızışdırmağa çalışan ölkələr ola bilər. Bu kontekstdə baş nazir Narendra Modinin Çin-Hindistan münasibətlərinin xarici geosiyasi gündəmlər tərəfindən manipulyasiyaya yer qoymadığı və Hindistanın Çinə rəqib olmaqdansa, tərəfdaş olmağa hazır olduğu barədə bəyanatı qarşılıqlı etimadı gücləndirməyə, narahatlıqları aradan qaldırmağa və ikitərəfli əməkdaşlıq üçün müsbət atmosferi qorumağa kömək edir.

İki ölkə ötən həftənin şənbə günü keçirilən görüşün rəhbərliyini konkret hərəkətlərə çevirməlidir. Mövcud fikir ayrılıqlarını dialoq və danışıqlar yolu ilə düzgün idarə edərkən, əməkdaşlıq üçün yeni potensialları fəal şəkildə araşdırmalı və uzunmüddətli mehriban qonşuluq birgəyaşayışı üçün müsbət enerji toplamalıdırlar.

Tərəflər bir-birinin iqtisadi və ticarət narahatlıqlarını tarazlaşdırmalı və həll etməli, həmçinin Si Cinpin dediyi kimi, ikitərəfli iqtisadi və ticarət əlaqələrinin sağlam və sabit inkişafına kömək etməlidirlər. Bunu etməklə və çoxtərəfli çərçivələr daxilində koordinasiyanı gücləndirməklə Çin və Hindistan özlərinə və ümumilikdə dünyaya daha çox inkişaf dividendləri gətirə bilərlər.

Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) Əfqanıstandakı vəziyyətdən narahatdır. KTMT baş katibi Talatbek Masadıkov bu haqda açıqlama verib. Buna cavab olaraq Əfqanıstan hökumətinin sözçüsü Zəbihullah Mücahid ölkəsinin qonşu ölkələr üçün təhlükə yaratmdığını və bu barədə verilən açıqlamalar əsasən əsassız olduğunu bildirib. Buna baxmayaraq, Əfqanıstanda Talibanın xaricində müxtəlif silah qrupların varlığı inkar olunmur.

Əfqanıstanda ən çox yatırımı və müxtəlif layihələr həyata keçirən ölkə Çindir. Taliban bu əməkdaşlıqda maraqlıdır. Ancaq Taliban çinli işçilərin təhlükəsizliyini təmin etməkdə çətinlik çəkir. Bir neçə gün əvvəl Əfqanıstanın şimalında Çin içşilərinə qarşı növbəti hücum həyata keçirilib. Çinli mütəxəssislər qızıl mədən layihələri üzərində Taliban rejimi ilə əməkdaşlıq edir. Bu isə  yerli sakinlər və nüfuzlu komandirlər arasında narazılığa səbəb olub. Taliban daxilində müxtəlif maraq qrupları arasında qızıl mədən gəlirləri uğrunda rəqabət Çin vətəndaşlarının təhlükəsizliyini təhdid edir. Çin Əfqanıstanın şimalında ictimai rəydə düşmənə çevrilib ki, bu da Pekinin regionda təsir imkanlarına mənfi təsir edir.

Çin işçilərinə hücum edənlər qumbaraatanlar da daxil olmaqla yüngül və ağır silahlardan istifadə ediblər.  Çin şirkətinin təhlükəsizlik işçiləri ilə qızğın döyüş qeydə alınıb. Hücum nəticəsində çinli işçilər arasında ölən və yaralanlar var. Çin şirkətinə hücum edənlər həmin bölgədə qızıl hasilatının dayandırılmasını tələb ediblər. Problem ondadır ki, Taliban ölkənin tamamına nəzarət edə bilmir. Taliban Çinlə hansısa layihənin icrasıyla bağlı saziş imzalasa da, çalışmalara başlanacaq  bölgəyə nəzarət edə bilmir. Əfqanıstanın şimalında Çin vətəndaşlarına hüzum edənlər məhz Taliban əleyhinə müqavimət hərəkatının üzvləri olublar. Əslində Çinin Əfqanıstanda qızıl emalı mədənlərində istehsala başlamaları insanların sosial durumunu normallaşdırmalıdır. Ancaq məsələ ondadır ki, Taliban əldə olunan gəlirləri Əfqanıstanın müxtəlif bölgələrinin rifah halının yüksəlməsinə xərcləmir. Bu da həmin bölgələrdə yaşayan insanların və silahlı qrupların narazılığna səbəb olur. Onlar hesab edirlər ki, yaşadıqların bölgənin sərvətləri talan edilir. Əfqanıstanın şimalında müxtəlif milltələrin nümayəndələri yaşayırlar. Ölkənin şimalında fəaliyyət göstərən müxtəlif silahlı qruplar bu hisslərdən istifadə etməyə çalışırlar. Çinlilər isə əsasən Talibanın puştun fraksiyalarının liderləri ilə tərəfdaşlıq edirlər. Qızıl mədənlərinə hücum nəticəsində Çin şirkətlərin bəzi layihələrini dayandırmaq məcburiyyətində qalıblar. Çin Əfqanıstanın şimalında qızıl mədənlərindən çalışmaları davam etdirmək istəyirsə, yerli əhali və yerli silahlı qrupların liderləriylə təmas qurmalı və bölgənin sosial problemlərinin həllində rol oynamalıdır. Ancaq bu halda Taliban narazı qalacaq. Pekin isə Talibanla münasibətləri gərginləşdirmək istəmir. Talibanın içində də bir-biri ilə rəqabət aparan liderlər var. Bunun özü də Çin şirkətlərinə Əfqanıstanda çalışmalarını davam etmək üçün problemlər yaradır.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın ünvanına söylədiyi “Siz Praqada Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdıqdan sonra Rusiya Qarabağda qala bilməzdi” fikirini hər dəfə təkrarlamaqla yanaşı Bişkəkdə bu cümləsinə əlavisini də edib. O Qarabağ ermənilərini nəzərdə tutaraq bunları deyib: “İnsanlar sadəcə gedəcəklər vəssalam. Halbuki Prezident Əliyev bu insanlara qarşı heç bir pis iş görməyəcəkdir. O, müasir, intellektual insandır, onların maraqlarını təmin etməyə 100 faiz çalışacaqdı, amma onlar yenə də orada qalmayacaqdılar. Belə də oldu”. Putin bu mövzuda danışarkən, ilk dəfə Ermənistanın hazırkı rəhbərliyinin qərarında müsbət məqamları da vurğulayıb: “Ermənistan hökumətinin qərarında müəyyən müsbət məqamlar da var, çünki bu vəziyyət hər şeyi tam şəkildə ortaya qoyur, səhifəni çevirib artıq heç bir münaqişə, heç nə olmadan irəli getmək, insanları yeni yaşayış yerlərində yerləşdirmək, infrastrukturu blokadadan çıxarmaq, iqtisadiyyatda yeni həyata başlamaq, sərhədləri investisiyalar üçün açmaq və sair mümkündür. Əslində, müsbət tərəflər də az deyil”. Nəhayət, Putin Paşinyanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması qərarının zəruri olduğunu anlayıb.

Putin Paşinyanın manevr imkanlarını genişləndirəcək başqa açıqlama da verib. Rusiya Prezidenti Rusiyanın Ermənistandakı hərbi bazasını zorla orada saxlamayacağına bu ifadə ilə işarə edib: “Ermənistan Gümrüdəki Rusiya hərbi bazasını istəmirsə, Moskva “sabah belə” çıxmağa hazırdır”.

Beləliklə, Rusiya Prezidenti Moskvanın Ermənistana hərbi mövcudluğunu zorla qəbul etdirmək niyyəti olmdığını fikirini də ilk dəfə səsləndirib. Ancaq Putin bu haqda danışarkən, zəruri əlavəsini də unutmayıb: “Rusiya bazasının qalması ilə bağlı qərar Ermənistan tərəfinin və ölkə vətəndaşlarının mövqeyini nəzərə almalıdır”. Görünür, Putin hərbi baza mövzusunda da Ermənistanda referendum keçirilməsinə tərəfdardır. Əlbəttə, Nikol Paşinyan Ermənistanda mövcud vəziyyətdə bu mövzuda referendum keçirərsə, əks nəticə ilə üzləşə bilər. Ermənilərin əksəriyyəti parlament seçkisində Nikol Paşinyana səs versələr də, Rusiyanın hərbi bazasının varlığı mövzusunda fərqli qərar verə bilərlər. Buna baxmayaraq, Ermənistan Azərbaycanla sülh sazişi imzaladıqdan, o cümlədən Türkiyə ilə sərhədin açılmasına nail oduqdan sonra Nikol Paşinyan Rusiyanın hərbi bazasının varlığı mövzusunda referendum keçirərək müsbət nəticəyə ümid edə bilər. Bu həm Ermənistanın, həm də ümumilikdə Cənubi Qafqazın xeyrinə olar.

Vladimir Putin Bişkəkdə Ermənistanla bağlı yeni fikirlər söyləsə də, Ukrayna ilə müharibə mövzusunda fərqli heç nə demədi. Halbuki, Qazaxıstan Prezidenti Kasım Comərt Tokayevdən sonra Hindistanın baş naziri Narendra Modi də media qarşısında Putinə söylədi ki, müharibəni bitirmək lazımdır. Modi Putinə elə belə də söylədi: “Bizə müharibənin sonu lazımdır, sonsuz müharibə yox… Müharibənin davam etdiyi hər gün bəşəriyyəti bir addım geriyə atır, sülhə doğru atılan hər addım isə real ümid verir. Biz sonsuz müharibədən hərbi əməliyyatların dayandırılmasına keçməliyik. Hindistan Qandinin, Buddanın ölkəsidir və bizim mesajımız bütün problemləri dinc yolla həll etməkdir”.

Vladimir Putin Narendra Modinin bu sözlərinə bir qədər əsəbi şəkildə “biz də məhz bu yolla hərəkət edirik” dedi. Ancaq Putinin məhz bu “yolla” hərəkət etdiyinə dair işarə yoxdur.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İrana qarşı yeni müharibənin əvəzinə bu ölkənin iqtisadi çöküşünü təmin etmək istəyir. Ağ Ev bu məqsədlə İrana qarşı yeni sanksiyalar paketi qəbul edib. ABŞ eyni zamanda hərbi gəmiləri vasitəsilə Hörmüz boğazının girişinə və çıxışa nəzarəti gücləndirib. Pentaqondan yayımlanan açıqlamaya görə, ABŞ hərbi gəmiləri Hörmaz boğazını minalardan təmizləyiblər. Bundan başqa ABŞ-ın Hörmüz boğazından neft və sıxılmış qaz daşıyan tankerlərin təhlükəsizliyini təmin etdiyi bildirilib. Halbuki, SEPAH generalları bu məlumatları təkzib ediblər.

Donald Tramp İranla yanaşı bu ölkə ilə müxtəlif formalarda əməkdaşlıq edən ölkə və şirkətləri cəzalandıracaqlarını da açıqlayıb. Siyahıda ilk sırada Çin gəlir. Donald Tramp İranla əməkdaşlıq edən Çin banklarına qarşı sanksiyaların tətbiq oluna biləcəyinə işarə edib. Tramp jurnalistin mövzuyla bağlı sualına cavab olaraq İranla əməkdaşlıq edən Çin şirkət və banklarının sanksiyalardan kənarda qalmayacağını vurğulayıb.

Çin rəsmiləri Trampın açıqlamasına sərt reaksiya veriblər. Pekin İranla əməkdaşlığıa davam edəcəyini bildirib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Lin Jian Pekində keçirilən brifinqdə ABŞ-ın yeni sanksiyalarına münasibət bildirərək Çinin birtərəfli sanksiyalara qarşı olduğunu deyib. Onun sözlərinə görə, bu cür addımlar münaqişələrin daha da genişlənməsi riskini artırır. Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü ölkəsinin tərəflər arasında gərginliyin danışıqlar yolu ilə həllinə tərəfdar olduğu fikrini təkrarlayıb. Pekin Trampın hədəsi qarşısında geri çəkilərsə, bu Çinin nüfuzunə zərbə vuracaq. Çin İran neftinin əsas alıcılarından biridir. Pekin Tehranla enerji və ticarət əlaqələrindən imtina etməyəcək.

Tramp avqustun 20-də verdiyi açıqlamada, İrana qarşı beynəlxalq təcrid məqsədi daşıyan genişmiqyaslı iqtisadi kampaniyanın başladığını elan etmişdi. O, həmçinin söyləmişdi ki, maliyyə qurumlarına, şirkətlərinə, hava limanlarına və ya dövlət qurumlarına İranı dəstəkləməyə icazə verən ölkələr ciddi iqtisadi nəticələrlə üzləşəcəklər.

Vaşinqtonun hədəsinə Tehran da hədə ilə cavab verib. İran Xarici İşlər Nazirliyinin yayımladığı bəyanatda bütün müstəqil ölkələrin ABŞ-nin İrana qarşı iqtisadi müharibəsində iştirakdan imtina etməsi və istənilən sanksiyanı rədd etməsi gərəkliyi vurğulanıb. SEPAH komandanlığının hədəsi daha sərtdir. İran generalları ABŞ-ın sanksiyasina riayət edən ölkələri hədəf seçəcəklərini açıqlayıblar.

Vaşinqtonun və Tehranın hədələrinin Azərbaycana aidiyyatı varmı? Azərbaycan bütün qonşularıyla olduğu kimi İranla da ticarət əlaqələrinin davamında maraqlıdır. İki ölkə arasında mhdud həcmdə enerji mübadiləsi var. Bununla yanaşı Azərbaycan İranda heç bir layihəni maliyyələşdirmir. Odur ki, ABŞ-ın Azərbaycana qarşı sanksiya tətbiq etməyə heç bir əsası yoxdur. Digər tərəfdən Azərbaycan Ağ Evin hədəsi qarşılığında İranla ticarət əlaqlərindən də imtina etməyəcək. Bu baxımdan SEPAH komandanlığının hədəsinin də Azərbaycana aidiyyatı yoxdur.

Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan avqustun 7-də Məkkədə keçirilən üçtərəfli sammit zamanı birgə müdafiə sazişi imzalayıb. Saziş tərəflərin kollektiv təhlükəsizliyi gücləndirməsini, müdafiə sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirməsini, eləcə də regionda və ondan kənarda sülh və sabitliyin təşviqini nəzərdə tutur. Hazırda sazişin yeni üzvlərlə genişləndirilməsi istiqamətində danışıqlar başlayıb. Türkiyə Misirin üzvlüyünə üstünlük verir. Ancaq Səudiyyə Ərəbistanının Misirlə bağlı tərəddüdləri var.

Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan Azərbaycanın strtateji müttəfiqləri və tərəfdaşlarıdır. Buna baxmayaraq, Azərbaycanın bu sazişə qoşulması barədə müzakirələr getmir. Çünki, saziş anti-İsrail mahiyyəti də daşıyır. Azərbaycan isə sazişə qoşulmaqla İsraillə münasibətlərinə zərər vurmaq istəmir. Azərbaycan Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı Pakistanla hərbi sahədə əməkdaşlıqda ikitərəfli əlaqələrə üstünlük verir.

Bu arada, Banqladeşin xarici işlər üzrə dövlət naziri Humayun Kabir ölkəsinin Məkkə paktına qoşulmaq istədiyini bildirib. Dövlət naziri vurğulayıb ki, Banqladeş İslam ölkələri arasında formalaşan istənilən təhlükəsizlik formatına maraq göstərir. Banqladeş müdafiə paktına qoşulmaqla müdafiə qabiliyyətini artırmağı planlaşdırır. Bundan başqa Banqladeş pakt vasitəsilə üzv ölkələrin hərbi texnologiyalarından faydalanmağı planlaşdırır. Banqladeş əsasən Türkiyənin müdafiə səneyasinin məhsullarına maraq göstərir.

Banqladeşin inkişaf modeli şaxələndirilmiş xarici əlaqələrdən asılıdır. İxrac bazarları, idxal olunan yanacaq və sənaye məhsulları, pul köçürmə dəhlizləri, inkişaf maliyyəsi, infrastruktur investisiyaları və texnologiya tərəfdaşlıqları fərqli strateji baxışlara malik ölkələr arasında yayılmışdır. Bu şəbəkədə etimadı qorumaq davamlı böyümə üçün vacibdir. Bu baxımdan Banqladeşin Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanla hərbi ittifaqı seçməsi Dəkkənin geosiyasi mövqeyində ciddi dəyişiklik kimi qəbul olunacaq. Misal üçün Banqladeşin müdafiə paktına qoşulması Dəkkənin Hindistanla münasibətlərinə təsir edə bilər. Yeni Dehli Banqladeşin müdafiə paktına qoşulmaası istəyindən narahatdır. Yeni Dehlidə hesab edirlər ki, Dəkkə xarici və təhlükəsizlik siyasətində “strateji muxtariyyət” modelinə üstünlük verməlidir. Bu  əsas tərəfdaşlarla sıx münasibətlər saxlamaq, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində selektiv əməkdaşlıq etmək və siyasət çevikliyi azalda biləcək öhdəliklərdən çəkinməyi diktə edir. İki il əvvəl Banqladeşdəki küçə etirazlarından sonra istefa verən keçmiş baş nazir Şeyx Həsinə Hindistanda sığınacaq tapmışdı. Bu iki ölkə arasında münasibətlərdə müəyyən gərginlik yaratsa da, sonra tərəflər dialoq yoluyla gərginliyi azaltmışdılar. Ancaq Banqladeşin Pakistanında üzv olduğu müdafiə paktına qoşulma istəyir Dəkkə-Yeni Dehli münasibətlərində yeni suallar yaradacaq.

Qazaxıstanda nüvə silahlarıyla bağlı 3 mühüm hadisənin ildönümüylə bağlı xarici diplomatlarla fikir mübadiləsi aparılıb. Birincisi, avqustun 29-da Qazaxıstanın Semipalatinsk poliqonunun bağlanmasının 35 ili tamam olacaq. Keçmiş SSRİ dövründə Semipalatinsk poliqonunda 1949-cu ildən 1989-cu ilədək 500-dən çox nüvə sınağı keçirilib. Qazaxıstan müstəqillik qazandıqdan sonra 1991-ci ildə poliqonun fəaliyyətinə son qoyub. Bu sınaqlar bölgədə ekoloji problemlərə səbəb olub. Qazaxıstanda hələ SSRİ dövründə bu poliqonun bağlanmasıyla bağlı hərəkat fəaliyyət göstərib. 1991-ci ildə bağlanmış poliqonun bazasında Milli Nüvə Mərkəzi yaradılıb.

İkincisi, 20 il əvvəl, 2006-cı ildə Semipalatinsk şəhərində Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistanın nümayəndələrinin nüvə silahından azad zona haqqında müqavilə imzalayıblar. Astana bu müqaviləyə də xüsusi əhəmiyyət verir. Sənəddə deyilir ki, bu müqaviləni imzalayan dövlətlər Mərkəzi Asiyada nüvə silahı və onun komponentlərinin, həmçinin nüvə partladıcı qurğularının istehsalı, alınması və yerləşdirilməsinə qadağa qoyulması ilə bağlı öz üzərlərinə öhdəlik götürürlər. Bununla belə, müqavilədə nüvə enerjisinin dinc məqsədlər üçün istifadə olunmasına icazə verilir. Müqavilə 2009-cu ilin martında qüvvəyə minib.

Üçüncüsü, sentyabrın 24-də nüvə sınaqlarının qadağan olunması tarixindən 30 il keçəcək. Bu artıq qlobal hadisə əhəmiyyəti daşıyır. BMT Baş Assambleyası Nüvə Sınaqlarının Qadağan Edilməsi Müqaviləsini 1996-ci ildə qəbul edib. Qazaxıstan həmin müqaviləni elə həmin ilin sentyabrında imzalayıb, parlamenti isə 2002-ci ilin may ayında ratifikasiya edib. Buna baxmayaraq, bəzi ölkələr müqaviləni hələ də ratifikasiya etməyiblər. Rusiya Ukraynaya qarşı müharibə fonunda Qərb ölkələrini ara-sıra nüvə sınaqlarını bərpa edə biləcəyi ilə hədələyir. Çin müqaviləyə imza atsa da, ratifikasiya etməyib. Əksinə, Çin nüvə arsenalını artırmaq siyasətini davam etdirir və Vaşinqtonun nüvə silahlarının azaldılması barədə sazişə qoşulması təklifini qəbul etmir. Pekinin nüvə arsenalını artırması siyasəti ABŞ-la yanaşı Çinə qonşu olan ölkələri, o cümlədən Qazaxıstanı narahat edir. Təsadüfi deyil ki, Qazaxıstanın xarici işlər nazirinin müavini Erjan Aşikbayev bir neçə gün əvvəl Çinin Astanadakı səfiri Xan Çunlinlə görüşündə tərksilah və nüvə silahlarının tərksilah və yayılmama mövzusunu müzakirə edib.

Qlobal Cənubdakı milyardlarla insan üçün əsas məqsəd xəstələri maliyyə çətinliklərinə salmadan əlçatan, əlverişli və dayanıqlı səhiyyə xidmətidir. BRICS bu problemləri bir gecədə həll edə bilməz, lakin müxtəlif təcrübə və resurslarını birləşdirmək universal səhiyyə əhatə dairəsi üçün daha güclü bir təməl və gələcək qlobal səhiyyə böhranlarına daha sürətli cavab verə bilər.

Bəyannamədə ruhi sağlamlıq, vərəmə nəzarət, pandemiyaya hazırlıq, ənənəvi tibb və nüvə tibb daxil olmaqla doqquz prioritet sahə müəyyən edilmişdir. Orada ölkələrin bilik, texnologiya və təcrübə paylaşmaqla səhiyyə sistemlərini gücləndirə biləcəkləri vurğulanır. Səhiyyə problemləri getdikcə daha çox sərhədləri aşır, pandemiyalardan və xroniki xəstəliklərdən ruhi sağlamlıq narahatlıqlarına və müalicəyə qeyri-bərabər çıxışa qədər.

Bu fonda BRICS ölkələri Qlobal Cənubda daha güclü əməkdaşlıq, ortaq təcrübə və daha dayanıqlı səhiyyə sistemləri axtarırlar. Öhdəlik 22-24 iyul tarixlərində Hindistanın Çandiqarh şəhərində keçirilən 16-cı BRICS Səhiyyə Nazirləri Görüşündə gücləndirilmişdir. 70-dən çox nümayəndə və tərəfdaş təşkilat daha dərin səhiyyə əməkdaşlığını və universal səhiyyə əhatə dairəsi (UHC) istiqamətində səylərin yenilənməsini nəzərdə tutan bəyannaməni təsdiqlədi.

Bəyannamədə ruhi sağlamlıq, vərəmə nəzarət, pandemiyaya hazırlıq, ənənəvi tibb və nüvə tibb daxil olmaqla doqquz prioritet sahə müəyyən edilmişdir. Orada ölkələrin bilik, texnologiya və təcrübə mübadiləsi aparmaqla səhiyyə sistemlərini gücləndirə biləcəyi vurğulanır. Hindistanın Səhiyyə və Ailə Rifahı naziri Caqat Prakaş Nadda ictimai səhiyyə sistemlərini gücləndirmək, rəqəmsal səhiyyəni sürətləndirmək və tibbi xidmətlərə çıxışı genişləndirmək üçün daha geniş kollektiv fəaliyyətə çağırdı. Hindistan həmçinin səhiyyə sahəsindəki nailiyyətlərini, xüsusən də dünyanın ən böyük dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən tibbi sığorta proqramlarından biri olan Ayuşman Bharatı vurğuladı. O, uyğun benefisiarlara ürək cərrahiyyəsi, neyrocərrahiyyə, xərçəng müalicəsi və orqan transplantasiyası da daxil olmaqla qabaqcıl müalicələrə çıxış imkanı verir. Milli Kənd Sağlamlığı Missiyası və hökumət tərəfindən dəstəklənən sığorta proqramları da daxil olmaqla digər Hindistan təşəbbüsləri iqtisadi cəhətdən əlverişsiz icmalar üçün ilkin səhiyyə və xəstəxana xidmətlərinin genişləndirilməsinə kömək etmişdir.

BRICS üzvləri fərqli səhiyyə modelləri və təcrübələri gətirirlər. Braziliya Vahid Səhiyyə Sistemi sakinlərə və qonaqlara pulsuz səhiyyə xidməti göstərir. Rusiya geniş ictimai şəbəkə tərəfindən dəstəklənən dövlət tərəfindən dəstəklənən icbari tibbi sığorta sistemini idarə edir. Çin hökumət tərəfindən dəstəklənən sığorta sxemləri vasitəsilə demək olar ki, universal əsas tibbi sığortaya nail olub. Cənubi  Afrika Respublikası öz Milli Tibbi Sığorta sistemini həyata keçirir, baxmayaraq ki, tətbiq maliyyələşdirmə məhdudiyyətləri, səhiyyə işçilərinin çatışmazlığı, infrastruktur boşluqları, hüquqi mübahisələr və özəl səhiyyə sektorunun bəzi hissələrinin narahatlıqları kimi çətinliklərlə üzləşir.

BRICS təcrübəsi göstərir ki, universal səhiyyəyə nail olmaq siyasət elanlarından daha çox şey tələb edir. Bu, davamlı siyasi öhdəliklərdən, investisiyalardan, bacarıqlı səhiyyə mütəxəssislərindən, müasir infrastrukturdan və xidmət göstərilməyən icmalara çata bilən effektiv sistemlərdən asılıdır. Yeni bəyannamədə rəqəmsal səhiyyə, tibbi tədqiqatlar, xəstəliklərə nəzarət, ənənəvi tibb və pandemiyaya hazırlıq xüsusi vurğulanır. Teletibb, səhiyyə məlumatları və rəqəmsal qeydlər kimi sahələrdə əməkdaşlıq səhiyyə xidmətlərinin daha səmərəli olmasını təmin edərkən əlçatanlığı artıra bilər.

COVID-19-un qlobal təcrübəsindən sonra pandemiyaya hazırlıq əsas prioritet olaraq qalır, vərəm və ruhi sağlamlıq sahəsində əməkdaşlıq isə həm uzunmüddətli, həm də yeni yaranan səhiyyə problemlərini həll etmək ehtiyacını əks etdirir. Dünya Bankı qeyd edib ki, səhiyyə sistemində islahatlar ilkin Brics ölkələrinin siyasət gündəliyində önəmli yer tutsa da, səhiyyə xərcləri nisbətən azdır. Qlobal Cənubda milyardlarla insan üçün əsas məqsəd xəstələri maliyyə çətinliklərinə sürükləmədən əlçatan, əlverişli və davamlı səhiyyə xidmətidir. BRICS bu problemləri bir gecədə həll edə bilməz, lakin müxtəlif təcrübə və resurslarını birləşdirmək universal səhiyyə əhatə dairəsi üçün daha güclü təməl və gələcək qlobal səhiyyə böhranlarına daha sürətli cavab verə bilər.