Category: Press Releases

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın ünvanına söylədiyi “Siz Praqada Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdıqdan sonra Rusiya Qarabağda qala bilməzdi” fikirini hər dəfə təkrarlamaqla yanaşı Bişkəkdə bu cümləsinə əlavisini də edib. O Qarabağ ermənilərini nəzərdə tutaraq bunları deyib: “İnsanlar sadəcə gedəcəklər vəssalam. Halbuki Prezident Əliyev bu insanlara qarşı heç bir pis iş görməyəcəkdir. O, müasir, intellektual insandır, onların maraqlarını təmin etməyə 100 faiz çalışacaqdı, amma onlar yenə də orada qalmayacaqdılar. Belə də oldu”. Putin bu mövzuda danışarkən, ilk dəfə Ermənistanın hazırkı rəhbərliyinin qərarında müsbət məqamları da vurğulayıb: “Ermənistan hökumətinin qərarında müəyyən müsbət məqamlar da var, çünki bu vəziyyət hər şeyi tam şəkildə ortaya qoyur, səhifəni çevirib artıq heç bir münaqişə, heç nə olmadan irəli getmək, insanları yeni yaşayış yerlərində yerləşdirmək, infrastrukturu blokadadan çıxarmaq, iqtisadiyyatda yeni həyata başlamaq, sərhədləri investisiyalar üçün açmaq və sair mümkündür. Əslində, müsbət tərəflər də az deyil”. Nəhayət, Putin Paşinyanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıması qərarının zəruri olduğunu anlayıb.

Putin Paşinyanın manevr imkanlarını genişləndirəcək başqa açıqlama da verib. Rusiya Prezidenti Rusiyanın Ermənistandakı hərbi bazasını zorla orada saxlamayacağına bu ifadə ilə işarə edib: “Ermənistan Gümrüdəki Rusiya hərbi bazasını istəmirsə, Moskva “sabah belə” çıxmağa hazırdır”.

Beləliklə, Rusiya Prezidenti Moskvanın Ermənistana hərbi mövcudluğunu zorla qəbul etdirmək niyyəti olmdığını fikirini də ilk dəfə səsləndirib. Ancaq Putin bu haqda danışarkən, zəruri əlavəsini də unutmayıb: “Rusiya bazasının qalması ilə bağlı qərar Ermənistan tərəfinin və ölkə vətəndaşlarının mövqeyini nəzərə almalıdır”. Görünür, Putin hərbi baza mövzusunda da Ermənistanda referendum keçirilməsinə tərəfdardır. Əlbəttə, Nikol Paşinyan Ermənistanda mövcud vəziyyətdə bu mövzuda referendum keçirərsə, əks nəticə ilə üzləşə bilər. Ermənilərin əksəriyyəti parlament seçkisində Nikol Paşinyana səs versələr də, Rusiyanın hərbi bazasının varlığı mövzusunda fərqli qərar verə bilərlər. Buna baxmayaraq, Ermənistan Azərbaycanla sülh sazişi imzaladıqdan, o cümlədən Türkiyə ilə sərhədin açılmasına nail oduqdan sonra Nikol Paşinyan Rusiyanın hərbi bazasının varlığı mövzusunda referendum keçirərək müsbət nəticəyə ümid edə bilər. Bu həm Ermənistanın, həm də ümumilikdə Cənubi Qafqazın xeyrinə olar.

Vladimir Putin Bişkəkdə Ermənistanla bağlı yeni fikirlər söyləsə də, Ukrayna ilə müharibə mövzusunda fərqli heç nə demədi. Halbuki, Qazaxıstan Prezidenti Kasım Comərt Tokayevdən sonra Hindistanın baş naziri Narendra Modi də media qarşısında Putinə söylədi ki, müharibəni bitirmək lazımdır. Modi Putinə elə belə də söylədi: “Bizə müharibənin sonu lazımdır, sonsuz müharibə yox… Müharibənin davam etdiyi hər gün bəşəriyyəti bir addım geriyə atır, sülhə doğru atılan hər addım isə real ümid verir. Biz sonsuz müharibədən hərbi əməliyyatların dayandırılmasına keçməliyik. Hindistan Qandinin, Buddanın ölkəsidir və bizim mesajımız bütün problemləri dinc yolla həll etməkdir”.

Vladimir Putin Narendra Modinin bu sözlərinə bir qədər əsəbi şəkildə “biz də məhz bu yolla hərəkət edirik” dedi. Ancaq Putinin məhz bu “yolla” hərəkət etdiyinə dair işarə yoxdur.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İrana qarşı yeni müharibənin əvəzinə bu ölkənin iqtisadi çöküşünü təmin etmək istəyir. Ağ Ev bu məqsədlə İrana qarşı yeni sanksiyalar paketi qəbul edib. ABŞ eyni zamanda hərbi gəmiləri vasitəsilə Hörmüz boğazının girişinə və çıxışa nəzarəti gücləndirib. Pentaqondan yayımlanan açıqlamaya görə, ABŞ hərbi gəmiləri Hörmaz boğazını minalardan təmizləyiblər. Bundan başqa ABŞ-ın Hörmüz boğazından neft və sıxılmış qaz daşıyan tankerlərin təhlükəsizliyini təmin etdiyi bildirilib. Halbuki, SEPAH generalları bu məlumatları təkzib ediblər.

Donald Tramp İranla yanaşı bu ölkə ilə müxtəlif formalarda əməkdaşlıq edən ölkə və şirkətləri cəzalandıracaqlarını da açıqlayıb. Siyahıda ilk sırada Çin gəlir. Donald Tramp İranla əməkdaşlıq edən Çin banklarına qarşı sanksiyaların tətbiq oluna biləcəyinə işarə edib. Tramp jurnalistin mövzuyla bağlı sualına cavab olaraq İranla əməkdaşlıq edən Çin şirkət və banklarının sanksiyalardan kənarda qalmayacağını vurğulayıb.

Çin rəsmiləri Trampın açıqlamasına sərt reaksiya veriblər. Pekin İranla əməkdaşlığıa davam edəcəyini bildirib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Lin Jian Pekində keçirilən brifinqdə ABŞ-ın yeni sanksiyalarına münasibət bildirərək Çinin birtərəfli sanksiyalara qarşı olduğunu deyib. Onun sözlərinə görə, bu cür addımlar münaqişələrin daha da genişlənməsi riskini artırır. Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü ölkəsinin tərəflər arasında gərginliyin danışıqlar yolu ilə həllinə tərəfdar olduğu fikrini təkrarlayıb. Pekin Trampın hədəsi qarşısında geri çəkilərsə, bu Çinin nüfuzunə zərbə vuracaq. Çin İran neftinin əsas alıcılarından biridir. Pekin Tehranla enerji və ticarət əlaqələrindən imtina etməyəcək.

Tramp avqustun 20-də verdiyi açıqlamada, İrana qarşı beynəlxalq təcrid məqsədi daşıyan genişmiqyaslı iqtisadi kampaniyanın başladığını elan etmişdi. O, həmçinin söyləmişdi ki, maliyyə qurumlarına, şirkətlərinə, hava limanlarına və ya dövlət qurumlarına İranı dəstəkləməyə icazə verən ölkələr ciddi iqtisadi nəticələrlə üzləşəcəklər.

Vaşinqtonun hədəsinə Tehran da hədə ilə cavab verib. İran Xarici İşlər Nazirliyinin yayımladığı bəyanatda bütün müstəqil ölkələrin ABŞ-nin İrana qarşı iqtisadi müharibəsində iştirakdan imtina etməsi və istənilən sanksiyanı rədd etməsi gərəkliyi vurğulanıb. SEPAH komandanlığının hədəsi daha sərtdir. İran generalları ABŞ-ın sanksiyasina riayət edən ölkələri hədəf seçəcəklərini açıqlayıblar.

Vaşinqtonun və Tehranın hədələrinin Azərbaycana aidiyyatı varmı? Azərbaycan bütün qonşularıyla olduğu kimi İranla da ticarət əlaqələrinin davamında maraqlıdır. İki ölkə arasında mhdud həcmdə enerji mübadiləsi var. Bununla yanaşı Azərbaycan İranda heç bir layihəni maliyyələşdirmir. Odur ki, ABŞ-ın Azərbaycana qarşı sanksiya tətbiq etməyə heç bir əsası yoxdur. Digər tərəfdən Azərbaycan Ağ Evin hədəsi qarşılığında İranla ticarət əlaqlərindən də imtina etməyəcək. Bu baxımdan SEPAH komandanlığının hədəsinin də Azərbaycana aidiyyatı yoxdur.

Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan avqustun 7-də Məkkədə keçirilən üçtərəfli sammit zamanı birgə müdafiə sazişi imzalayıb. Saziş tərəflərin kollektiv təhlükəsizliyi gücləndirməsini, müdafiə sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirməsini, eləcə də regionda və ondan kənarda sülh və sabitliyin təşviqini nəzərdə tutur. Hazırda sazişin yeni üzvlərlə genişləndirilməsi istiqamətində danışıqlar başlayıb. Türkiyə Misirin üzvlüyünə üstünlük verir. Ancaq Səudiyyə Ərəbistanının Misirlə bağlı tərəddüdləri var.

Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan Azərbaycanın strtateji müttəfiqləri və tərəfdaşlarıdır. Buna baxmayaraq, Azərbaycanın bu sazişə qoşulması barədə müzakirələr getmir. Çünki, saziş anti-İsrail mahiyyəti də daşıyır. Azərbaycan isə sazişə qoşulmaqla İsraillə münasibətlərinə zərər vurmaq istəmir. Azərbaycan Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı Pakistanla hərbi sahədə əməkdaşlıqda ikitərəfli əlaqələrə üstünlük verir.

Bu arada, Banqladeşin xarici işlər üzrə dövlət naziri Humayun Kabir ölkəsinin Məkkə paktına qoşulmaq istədiyini bildirib. Dövlət naziri vurğulayıb ki, Banqladeş İslam ölkələri arasında formalaşan istənilən təhlükəsizlik formatına maraq göstərir. Banqladeş müdafiə paktına qoşulmaqla müdafiə qabiliyyətini artırmağı planlaşdırır. Bundan başqa Banqladeş pakt vasitəsilə üzv ölkələrin hərbi texnologiyalarından faydalanmağı planlaşdırır. Banqladeş əsasən Türkiyənin müdafiə səneyasinin məhsullarına maraq göstərir.

Banqladeşin inkişaf modeli şaxələndirilmiş xarici əlaqələrdən asılıdır. İxrac bazarları, idxal olunan yanacaq və sənaye məhsulları, pul köçürmə dəhlizləri, inkişaf maliyyəsi, infrastruktur investisiyaları və texnologiya tərəfdaşlıqları fərqli strateji baxışlara malik ölkələr arasında yayılmışdır. Bu şəbəkədə etimadı qorumaq davamlı böyümə üçün vacibdir. Bu baxımdan Banqladeşin Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanla hərbi ittifaqı seçməsi Dəkkənin geosiyasi mövqeyində ciddi dəyişiklik kimi qəbul olunacaq. Misal üçün Banqladeşin müdafiə paktına qoşulması Dəkkənin Hindistanla münasibətlərinə təsir edə bilər. Yeni Dehli Banqladeşin müdafiə paktına qoşulmaası istəyindən narahatdır. Yeni Dehlidə hesab edirlər ki, Dəkkə xarici və təhlükəsizlik siyasətində “strateji muxtariyyət” modelinə üstünlük verməlidir. Bu  əsas tərəfdaşlarla sıx münasibətlər saxlamaq, müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində selektiv əməkdaşlıq etmək və siyasət çevikliyi azalda biləcək öhdəliklərdən çəkinməyi diktə edir. İki il əvvəl Banqladeşdəki küçə etirazlarından sonra istefa verən keçmiş baş nazir Şeyx Həsinə Hindistanda sığınacaq tapmışdı. Bu iki ölkə arasında münasibətlərdə müəyyən gərginlik yaratsa da, sonra tərəflər dialoq yoluyla gərginliyi azaltmışdılar. Ancaq Banqladeşin Pakistanında üzv olduğu müdafiə paktına qoşulma istəyir Dəkkə-Yeni Dehli münasibətlərində yeni suallar yaradacaq.

Qazaxıstanda nüvə silahlarıyla bağlı 3 mühüm hadisənin ildönümüylə bağlı xarici diplomatlarla fikir mübadiləsi aparılıb. Birincisi, avqustun 29-da Qazaxıstanın Semipalatinsk poliqonunun bağlanmasının 35 ili tamam olacaq. Keçmiş SSRİ dövründə Semipalatinsk poliqonunda 1949-cu ildən 1989-cu ilədək 500-dən çox nüvə sınağı keçirilib. Qazaxıstan müstəqillik qazandıqdan sonra 1991-ci ildə poliqonun fəaliyyətinə son qoyub. Bu sınaqlar bölgədə ekoloji problemlərə səbəb olub. Qazaxıstanda hələ SSRİ dövründə bu poliqonun bağlanmasıyla bağlı hərəkat fəaliyyət göstərib. 1991-ci ildə bağlanmış poliqonun bazasında Milli Nüvə Mərkəzi yaradılıb.

İkincisi, 20 il əvvəl, 2006-cı ildə Semipalatinsk şəhərində Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Tacikistan və Türkmənistanın nümayəndələrinin nüvə silahından azad zona haqqında müqavilə imzalayıblar. Astana bu müqaviləyə də xüsusi əhəmiyyət verir. Sənəddə deyilir ki, bu müqaviləni imzalayan dövlətlər Mərkəzi Asiyada nüvə silahı və onun komponentlərinin, həmçinin nüvə partladıcı qurğularının istehsalı, alınması və yerləşdirilməsinə qadağa qoyulması ilə bağlı öz üzərlərinə öhdəlik götürürlər. Bununla belə, müqavilədə nüvə enerjisinin dinc məqsədlər üçün istifadə olunmasına icazə verilir. Müqavilə 2009-cu ilin martında qüvvəyə minib.

Üçüncüsü, sentyabrın 24-də nüvə sınaqlarının qadağan olunması tarixindən 30 il keçəcək. Bu artıq qlobal hadisə əhəmiyyəti daşıyır. BMT Baş Assambleyası Nüvə Sınaqlarının Qadağan Edilməsi Müqaviləsini 1996-ci ildə qəbul edib. Qazaxıstan həmin müqaviləni elə həmin ilin sentyabrında imzalayıb, parlamenti isə 2002-ci ilin may ayında ratifikasiya edib. Buna baxmayaraq, bəzi ölkələr müqaviləni hələ də ratifikasiya etməyiblər. Rusiya Ukraynaya qarşı müharibə fonunda Qərb ölkələrini ara-sıra nüvə sınaqlarını bərpa edə biləcəyi ilə hədələyir. Çin müqaviləyə imza atsa da, ratifikasiya etməyib. Əksinə, Çin nüvə arsenalını artırmaq siyasətini davam etdirir və Vaşinqtonun nüvə silahlarının azaldılması barədə sazişə qoşulması təklifini qəbul etmir. Pekinin nüvə arsenalını artırması siyasəti ABŞ-la yanaşı Çinə qonşu olan ölkələri, o cümlədən Qazaxıstanı narahat edir. Təsadüfi deyil ki, Qazaxıstanın xarici işlər nazirinin müavini Erjan Aşikbayev bir neçə gün əvvəl Çinin Astanadakı səfiri Xan Çunlinlə görüşündə tərksilah və nüvə silahlarının tərksilah və yayılmama mövzusunu müzakirə edib.

Qlobal Cənubdakı milyardlarla insan üçün əsas məqsəd xəstələri maliyyə çətinliklərinə salmadan əlçatan, əlverişli və dayanıqlı səhiyyə xidmətidir. BRICS bu problemləri bir gecədə həll edə bilməz, lakin müxtəlif təcrübə və resurslarını birləşdirmək universal səhiyyə əhatə dairəsi üçün daha güclü bir təməl və gələcək qlobal səhiyyə böhranlarına daha sürətli cavab verə bilər.

Bəyannamədə ruhi sağlamlıq, vərəmə nəzarət, pandemiyaya hazırlıq, ənənəvi tibb və nüvə tibb daxil olmaqla doqquz prioritet sahə müəyyən edilmişdir. Orada ölkələrin bilik, texnologiya və təcrübə paylaşmaqla səhiyyə sistemlərini gücləndirə biləcəkləri vurğulanır. Səhiyyə problemləri getdikcə daha çox sərhədləri aşır, pandemiyalardan və xroniki xəstəliklərdən ruhi sağlamlıq narahatlıqlarına və müalicəyə qeyri-bərabər çıxışa qədər.

Bu fonda BRICS ölkələri Qlobal Cənubda daha güclü əməkdaşlıq, ortaq təcrübə və daha dayanıqlı səhiyyə sistemləri axtarırlar. Öhdəlik 22-24 iyul tarixlərində Hindistanın Çandiqarh şəhərində keçirilən 16-cı BRICS Səhiyyə Nazirləri Görüşündə gücləndirilmişdir. 70-dən çox nümayəndə və tərəfdaş təşkilat daha dərin səhiyyə əməkdaşlığını və universal səhiyyə əhatə dairəsi (UHC) istiqamətində səylərin yenilənməsini nəzərdə tutan bəyannaməni təsdiqlədi.

Bəyannamədə ruhi sağlamlıq, vərəmə nəzarət, pandemiyaya hazırlıq, ənənəvi tibb və nüvə tibb daxil olmaqla doqquz prioritet sahə müəyyən edilmişdir. Orada ölkələrin bilik, texnologiya və təcrübə mübadiləsi aparmaqla səhiyyə sistemlərini gücləndirə biləcəyi vurğulanır. Hindistanın Səhiyyə və Ailə Rifahı naziri Caqat Prakaş Nadda ictimai səhiyyə sistemlərini gücləndirmək, rəqəmsal səhiyyəni sürətləndirmək və tibbi xidmətlərə çıxışı genişləndirmək üçün daha geniş kollektiv fəaliyyətə çağırdı. Hindistan həmçinin səhiyyə sahəsindəki nailiyyətlərini, xüsusən də dünyanın ən böyük dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən tibbi sığorta proqramlarından biri olan Ayuşman Bharatı vurğuladı. O, uyğun benefisiarlara ürək cərrahiyyəsi, neyrocərrahiyyə, xərçəng müalicəsi və orqan transplantasiyası da daxil olmaqla qabaqcıl müalicələrə çıxış imkanı verir. Milli Kənd Sağlamlığı Missiyası və hökumət tərəfindən dəstəklənən sığorta proqramları da daxil olmaqla digər Hindistan təşəbbüsləri iqtisadi cəhətdən əlverişsiz icmalar üçün ilkin səhiyyə və xəstəxana xidmətlərinin genişləndirilməsinə kömək etmişdir.

BRICS üzvləri fərqli səhiyyə modelləri və təcrübələri gətirirlər. Braziliya Vahid Səhiyyə Sistemi sakinlərə və qonaqlara pulsuz səhiyyə xidməti göstərir. Rusiya geniş ictimai şəbəkə tərəfindən dəstəklənən dövlət tərəfindən dəstəklənən icbari tibbi sığorta sistemini idarə edir. Çin hökumət tərəfindən dəstəklənən sığorta sxemləri vasitəsilə demək olar ki, universal əsas tibbi sığortaya nail olub. Cənubi  Afrika Respublikası öz Milli Tibbi Sığorta sistemini həyata keçirir, baxmayaraq ki, tətbiq maliyyələşdirmə məhdudiyyətləri, səhiyyə işçilərinin çatışmazlığı, infrastruktur boşluqları, hüquqi mübahisələr və özəl səhiyyə sektorunun bəzi hissələrinin narahatlıqları kimi çətinliklərlə üzləşir.

BRICS təcrübəsi göstərir ki, universal səhiyyəyə nail olmaq siyasət elanlarından daha çox şey tələb edir. Bu, davamlı siyasi öhdəliklərdən, investisiyalardan, bacarıqlı səhiyyə mütəxəssislərindən, müasir infrastrukturdan və xidmət göstərilməyən icmalara çata bilən effektiv sistemlərdən asılıdır. Yeni bəyannamədə rəqəmsal səhiyyə, tibbi tədqiqatlar, xəstəliklərə nəzarət, ənənəvi tibb və pandemiyaya hazırlıq xüsusi vurğulanır. Teletibb, səhiyyə məlumatları və rəqəmsal qeydlər kimi sahələrdə əməkdaşlıq səhiyyə xidmətlərinin daha səmərəli olmasını təmin edərkən əlçatanlığı artıra bilər.

COVID-19-un qlobal təcrübəsindən sonra pandemiyaya hazırlıq əsas prioritet olaraq qalır, vərəm və ruhi sağlamlıq sahəsində əməkdaşlıq isə həm uzunmüddətli, həm də yeni yaranan səhiyyə problemlərini həll etmək ehtiyacını əks etdirir. Dünya Bankı qeyd edib ki, səhiyyə sistemində islahatlar ilkin Brics ölkələrinin siyasət gündəliyində önəmli yer tutsa da, səhiyyə xərcləri nisbətən azdır. Qlobal Cənubda milyardlarla insan üçün əsas məqsəd xəstələri maliyyə çətinliklərinə sürükləmədən əlçatan, əlverişli və davamlı səhiyyə xidmətidir. BRICS bu problemləri bir gecədə həll edə bilməz, lakin müxtəlif təcrübə və resurslarını birləşdirmək universal səhiyyə əhatə dairəsi üçün daha güclü təməl və gələcək qlobal səhiyyə böhranlarına daha sürətli cavab verə bilər.

İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunun ABŞ-ın Qəzzada münaqişənin nizamlanması ilə bağlı sülh planını rədd etməsi onunla Ağ Ev sahibi Donald Tramp arasında münasibətlərdə gərginlik yaradıb. Netahyahu Vaşinqtonun planını o halda icra etməyə hazırdır ki, HƏMAS tamamilə tərksilah olunsun. Netanyahu bu baş verməyənə qədər İsrail hərbçilərinin anklavdan çıxmayacağını bəyan edib. Netanyahunun bu israrı Vaşonqtonu çətin vəziyyətə salıb. Tramp administrasiyası 15 bənddən ibarət sülh planını hazırlanmasına xeyli vaxt sərf edib və İsrailin sənədi rədd etməsi Vaşinqtonun əziyyətinin üstündığən xətt çəkməsi anlamına gəlir. Hazırda İsrail və ABŞ rəsmiləri ilə danışıqlar davam edir. Buna baxmayaraq, Netahyahu mövqeyinin qəti olduğunu və heç bir halda Fələstin dövləti ideyasını qəbul etməyəcəyini bildirib.

Benyamin Netanyahunu Vaşinqtonun planını rədd etməsi onu çətin vəziyyətə salıb. ABŞ İsrailin əsas strateji müttəfiqidir və Vaşinqtonun narazılığı İsrail üçün çətin geosiyasi vəziyyət yarada bilər. Misal üçün İsrail Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan üçlü ittifaqının elanını özü üçün təhdid kimi qəbul edib. Həqiqətən, bu üç dövlət İsrailini siyasətini qəbul etməyərək Fələstin dövlətinin formalaşdırılmasını dəstəkləyirlər. Vaşinqton üçlü ittifaqın formalaşdırılmasına reaksiya bildirmədi. ABŞ-ın üçlü ittifaqda yer alan hər dövlətlə əməkdaşlığı mövcuddur. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, üçlü ittifaq ABŞ-ın bölgədəki əsas düşməni İranı ram etməyə çalışacaq. Ancaq üçlü ittifaq İranla yanaşı İsrailin siyasətini də qəbul etmir. Bunu üçlü ittifaq elan edildikdən sonra Pakistan rəsmiləri açıq etiraf ediblər. Pakistanın müdafiə naziri müsəlman ölkələri üçlü ittifaqa daxil olmağa və İsrailə qarşı mübarizəni gücləndirməyə çağırıb.

İsrail bu mürəkkəb vəziyyətdə azsaylı tərəfdaşlarla dialoqu genişləndirməyə çalışır. İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahunun bir müddət əvvəl Hindistanın baş naziri Narendra Modi ilə telefon danışığı buna sübutdur. Telefon danışığı zamanı Hindistan və İsrail arasında xüsusi strateji tərəfdaşlığın müxtəlif istiqamətlər üzrə inkişafı müzakirə edilib. Modi bildirib ki, telefon danışığı zamanı iki ölkə arasında xüsusi strateji tərəfdaşlığın müxtəlif aspektlərinin inkişafının müzakirəsiylə yanaşı Yaxın Şərqdəki cari vəziyyət barədə də fikir mübadiləsi aparıblar. Tərəflər əlaqələri davam etdirmək barədə razılığa gəliblər. Maraqlıdır ki, Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan üçlü ittifaqının elanı Netanyahunun Modi ilə telefon danışığı gününə təsadüf edib.

Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan bir neçə gün əvvəl suallara cavab verərkən, İranın Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanın yaratdığı müdafiə ittifaqının hədəfi olmadığını bildirib. Fidan sözügedən siyahıya İsrailin daxil olub-olmaması ilə bağlı suala isə “bizə təhdid yaratmayan ölkələr hədəf deyil” cavabını verib. Pakistanın müdafiə naziri Xavaca Məhəmməd Asif isə İsrail mövzusunda bir qədər fərqli açıqlama verib. O müsəlman ölkələrini İsrailə qarşı birləşməyə çağırıb. Nazir Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə arasında imzalanan müdafiə sazişinin İslam dünyasının daha geniş əməkdaşlıq mexanizminin əsasını təşkil edə biləcəyini bildirib.

Pakistanın müdafiə naziri İsrail mövzusunu genişləndirərək bu ölkənin müsəlman ölkələri arasındakı fikir ayrılıqlarından istifadə etdiyini və dövlətləri bir-birinə qarşı qoymağa çalışdığını deyib. Onun sözlərinə görə, İslam dünyası ümumi təhlükələr qarşısında koordinasiyalı şəkildə hərəkət etməlidir. O, İsrailin yaranmasını şübhə altına alaraq bu ölkənin 1940-cı illərdə qanunsuz dövlət kimi qurulan Balfur Bəyannaməsinin məhsulu olduğunu vurğulayıb. İsraili “xərçəng dövləti” adlandıran Asif, Fələstin məsələsinin birdəfəlik həll olunmayana qədər İslam dünyasının İsrailə qarşı birləşməsi vacibliyini bildirib. Bu mənada Xavaca Məhəmməd Asif Türkiyə-Səudiyyə Ərəbistanı-Pakistan ittifaqını İslam dünyasının birləşməsinin başlanğıcı kimi qiymətləndirib.

Pakistanın müdafiə nazirinin İslam ölkələrinin yalnız ümumi hərbi və coğrafi təhdidlərə qarşı mövqelərini koordinasiya etməsinin deyil, həm də ikitərəfli fikir ayrılıqlarının həllinə çalışmasının mümkün olduğunu bildirib. Pakistanın müdafiə naziri bu cümlə ilə İsrail məsələsində müsəlman ölkələri arasında fikir ayrılığının olduğunu etiraf edib. Misal üçün Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri İranla qarşıdurma fonunda İsraillə hərbi əməkdaşlığı genişləndirib. Azərbaycan da hərbi və enerji sahəsində İsraillə əməkdaşlığını davam etdirir. Ona görə də İsraillə qarşılıqlı faydalılıq əsasında əməkdaşlıq edən müsəlman ölkələrinin üçlü ittifaqa qoşulması problematikdir. Üçlü ittifaqa Misirin qoşulacağına dair xəbərlər yayılsa da, Qahirə də qərar verməyə tələsmir. Çünki, Misir bir sıra hallarda İsraillə Fələstin arasında vasitəçilik rolunu oynayır. ABŞ və Avropa İttifaqı Misirin bu rolunu yüksək qiymətləndirir. ABŞ və Avropa İttifaqı məhz bunun əsasında Misirə maliyyə ayırır, ortaq layihələr həyata keçirirlər.

Azərbaycan İsrail Parlamentinin Türkiyə əleyhinə “erməni soyqırımı” qətnaməsinin qarşısını aldı. Ancaq İsrailin Türkiyənin maraqlarına zidd olan bir başqa fəaliyyəti də var. İsrail Müdafiə Nazirliyinin baş direktoru Amir Baramın avqustun 5-də ölkəsinin yeni təhlükəsizlik konsepsiyasını təqdim edib. Buna görə İsrail, Yunanıstan və Kipr (Yunan) Respublikası Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri üzərindən Hindistana uzanan tərəfdaşlıq oxu formalaşdırmalıdır. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin tərəfdaşlıq konsepsiyasına daxil edilməsi İranın bu ölkəyə hücumları fonunda İsraildən aldığı hərbi dəstəklə əlaqələndirilir. Yeni konsepsiya adı çəkilən ölkələr arasında müdafiə, texnologiya, maliyyə və qlobal logistika sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini nəzərdə tutub. Türkiyə və Misir əməkdaşlıq formatının kənarındadır. İsrailin məqsədi Hind-Sakit okeanını Yunanıstan və Kipr vasitəsilə Şərqi Aralıq dənizi ilə birləşdirməkdir.

İsrail Hindistanla strateji tərəfdaşlığı gücləndirib, iki ölkə hərbi sahədə əməkdaşlıq edir, müdafiə xarakterli ortaq layihələr reallaşdırırlar. Amir Baram İsrail-Hindistan hərbi tərəfdaşlığının müəlliflərindən sayılır. O bu ilin iyun ayında Hindistana səfəri zamanı hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi mövzularını müzakirə edib. Amir Baramın fikrincə, yeni çərçivə İsrailin ABŞ ilə ittifaqını əvəz etməməli, hərbi, iqtisadi, texnoloji və sənaye əməkdaşlığını birləşdirərək onu tamamlamalıdır. Müzakirələr ənənəvi silah köçürmələrindən kənara çıxaraq birgə inkişaf, texnologiya paylaşımı və uzunmüddətli strateji uyğunlaşma istiqamətində ikitərəfli müdafiə və sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsinə yönəlib. Stokholm Sülh Araşdırmaları İnstitutunun araşdırmasına görə, İsrailin 2021-2025-ci illərdə müdafiə xarakterli ixracının 29 faizi Hindistanın payına düşüb. Ümumilikdə İsrail 4 il ərzində müdafiə xarakterli ixracından 71 milyard dollar əldə edib.

İsrail Hindistanla yanaşı son illərdə Yunanıstan və Kipr Respublikasıyla ittifaqı gücləndirib. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri də işin içindədir. Hindistandan başlayaraq, Yaxın Şərq üzərindən Avropaya qədər uzanan yeni nəqliyyat dəhlizi olan İMEC İsrailin də iştirakını ehtiva edir. Bu Çinin “bir kəmər, bir yol” layihəsinə alternativdir. İMEC layihəsində rollar bu şəkildə bölüşdürülüb: İsrail və Hindistan texnologiyalara və hərbi yeniliklərə, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri maliyyə və logistikaya, Yunanıstan və Kipr Respublikası isə Avropaya çıxışa cavabdehdirlər. Ancaq yeni layihənin reallığa çevrilməsi üçün Yaxın Şərqdə sabitliyin bərqərar olması vacibdir. Bölgədəki silahlı qruplar, o cümlədən Yəməndəki husilər nəqliyyat layihəsini əngəlləyəcək gücdədirlər. Digər tərəfdən İMEC layihəsinin işlək olması üçün Səudiyyə Ərəbistanın da prosesdə rol alması vacibdir. Səudiyyə Ərəbistanı isə hələ ki, İsraillə ortaq layihədə iştiraka hazır deyil.

Rusiya Ukraynaya qarşı işğalçı müharibə dönəmində hərbi-sənaye kompleksinin istehsalını genişləndirib. Rusiya hərbi sənaye kompleksinin məhsullarından həm Ukraynaya qarşı müharibədə istifadə edir, həm də ixracı genişləndirməyə çalışır. Misal üçün Rusiya 2025-ci ildə hərbi texnikanın ixracından 15 milyard dollar gəlir əldə edib. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin bununla bağlı ötən iln əvvəlində keçirdiyi iclasda 2016-ci ildə də hərbi texnikanın ixracının arıtırılmasını hədəf qoymuşdi.

Rusiya bir il əvvəl 30 ölkəyə hərbi məhsullar təradük edib. Bindan başqa Rusiya 14 ölkə ilə hərbi texnikanın birgə istehsalını və kooperasiyasını həyata keçirir. Rusiya hərbi texnikanın ixracının növbəti hədəfi kimi Afrika qitəsini seçib, Putin çıxışında eyni zamanda Müstəqil Dövlət Birliyi və Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına üzv dövlətlərlə də hərbi-texniki əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinin zəruriliyini qeyd edib.

Vladimir Putinin nikbin olmasına baxmayaraq, Rusiyanın hərbi texnikasından imtina edən və ya bu ölkədən idxalı azaldan ölkələrin sayı artıb. Misal üçün Azərbaycan və Ermənistan Rusiyadan əvvəlki illərlə müqayisədə hərbi texnika almır. Azərbaycan hərbi texniki sahədə Türkiyə, İsrail və Avropa dövlətləri ilə, Ermənistan isə İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra hərbi texniki sahədə Rusiyanın yerinə Fransa və Hindistanla əməkdaşlığa üstünlük verir.

Bu arada, “Defense Security Asia” dərgisinin məlumatına görə, Hindistan Rusiyanın beşinci nəsil Su-57E qırıcı təyyarələrini almaqdan imtina edib. Bu haqda Hindistanın müdafiə naziri Racesh Kumar Singh açıqlama verib. Hindistan vaxtilə SSRİ ilə hərbi texniki sahədə əməkdaşlıq edib, sonrakı illərdə Rusiya ilə bu sahədə əməkdaşlığa davam edib. Hindistan hazırda Rusiyadan yeni hərbi təyyarələr almaq əvəzinə keçmiş illərdə Rusiyadan aldığı hərbi təyyarələrin moderləşdirilməsinə və özünün beşinci nəsil qırıcı təyyarə proqramını inkişaf etdirmək niyyətindədir. Halbuki, Moskva Hindistana yeni hərbi təyyarələrin alınmasınyla bərabər onların istehsalının qurulması imkanını təklif etmişdi. Ancaq Yeni Dehli bu təklifi qəbul etməyib. Hindistanın bu qərarının arxasında iqtisadi amillər dayanır. Hindistan Rusiyadan baha qiymətə təyyarələr almaqla yanaşı, onların Rusiyada xidmətinə də maliyyə ayırmaq məcburiyyətində idi. Hindistanın bunun əvəzinə yerli imkanları hesabına hərbi təyyarələrini modernləşdirəcək. Bu həm də iş yerlərinin itirilməməsinə səbəb olacaq.

Vaşinqton İranla müharibəni davam etdirdiyi, Qəzza ilə bağlı planın icrasına başladığı və Rusiya-Ukrayna müharibəsini bitirmək üçün yenidən vasitəçilik təşəbbüslərinə geri dönəcəyi dönəmdə Çini də diqqətdən kənar qoymayıb. ABŞ dövlət katibi Mark Rubio “Fox News” telekanalına son müsahibəsində bildirib ki, Vaşinqtonla Pekin arasında istənilən iqtisadi və ya hərbi qarşıdurma bütün dünya üçün böyük fəlakətlə nəticələnə bilər. Rubionun sözlərinə görə, yaranmış mürəkkəb vəziyyət diqqətlə idarə edilməli və ABŞ-nin milli maraqları qurban verilməməlidir.

Rubio Pekinlə dialoqa baxmayaraq, ölkəsinin milli və təhlükəsizlik maraqlarından geri çəkilməyəcəyinə də işarə edib. Onun “biz bu prosesləri tənzimləməliyik, ancaq dövlət maraqlarımızdan da əl çəkə bilmərik. Xarici siyasətin ən çətin işi də elə budur” cümləsi də bundan xəbər verir. Rubio bunu deyərkən Tayvanı xatırladıb. Rubio Vaşinqtonun təzyiq və ya məcburiyyət yolu ilə Tayvan ətrafındakı status-kvonu dəyişdirmək üzrə hər hansı cəhdə qarşı çıxdığını bildirib. “Biz hazırkı status-kvoda heç bir dəyişikliyi dəstəkləmirik. Məcburiyyət və təzyiq vasitəsilə status-kvonun hər hansı formada dəyişdirilməsinin əleyhinə olardıq” – deyən dövlət katibi Vaşinqtonun ikitərəfli görüşlər zamanı bu mövqeyi Çin tərəfinə aydın şəkildə çatdırdığını xatırladıb.

Rubionun ikibaşlı açıqlaması Pekini rahatlatmaz. Çünki, Rubio bir tərəfdən Pekinlə normal münasibətlərə çalışdığını, digər tərəfdən Vaşinqtonun Tayvan məsələsində qəti mövqeyindən geri çəkilmədiyini bildirib. Halbuki, Pekinin qərarı qətidir: “Tayvan Çinə aiddir və birləşmə prosesinə heç bir dövlət, o cümlədən ABŞ mane olmamalıdır”. Pekin Vaşinqtonun dünyadakı resurslar uğrunda sərt mübarizəsindən də şikayətçidir. Süni intellekt sahəsi iki ölkə arasında kəskin rəqabət meydanına çevrilib. Çin özünü dünyaya geniş şəkildə təqdim edilməli olduğunu söyləyən aşağı qiymətli, açıq mənbəli süni intellekt texnologiyasının çempionu kimi təqdim edir.  Mövcud durum Ağ Ev administrasiyasını ciddi narahat edir. Tramp administrasiyası hesab edir ki, Çin süni intellekt modellərini tənzimləmək yolunu seçib. Pekin isə əksinə, ABŞ-ı “süni intellekt hegemonluğunda” günahlandırır. Digər tərəfdən Çin hakimiyyəti süni intellekt sistemlərinin sərt senzura filtrlərini aşa biləcəyindən narahatdır. Çinin süni intellekt sahəsində ABŞ-la rəqabət aparmaq üçün qlobal bir təşkilat yaratması qərarı Pekinin Vaşinqtonu qabaqlamaq istəyindən irəli gəlir. Çinin rəhbərliyi ilə ötən ay qurulan Ümumdünya Süni İntellekt Əməkdaşlıq Təşkilatına (WAICO) 29 ölkə qoşulub. Təsis müqaviləsi Şanxayda keçirilən mərasimdə imzalanıb. Çin süni untellekt sahəsində ətrafına daha çox tərəfdaş toplamaqla Vaşinqtonun “Süni intellekt Fəaliyyət Planı” ilə rəqabətə hazırlaşır.