Category: Press Releases

Ingilis tənqidçilər xəbərdarlıq edirlər ki, Çin super səfirliyi Londonu Pekin üçün “güc mərkəzi”nə çevirmək riski daşıyır. Londonda mübahisəli yeni Çin super səfirliyinin əleyhdarları, Ali Məhkəmənin onun planlaşdırma icazəsinə qarşı etirazının rədd edilməsindən sonra mübarizələrini davam etdirəcəklərinə söz veriblər. Bir neçə gün əvvəl verilən qərar vəkilləri apelyasiya şikayəti üçün icazə üçün ərizə hazırlamağa sövq edib.

Evləri London Qülləsinin yaxınlığındakı təklif olunan əraziyə yaxın olan yerli sakinlər öz məyusluqlarını bildiriblər. Bir sakin bildirib ki, qərar “qalanın bizim icmamıza aid olmaması faktını dəyişdirmir”. Təxminən 100 mülkdə ailələri və müəssisələri təmsil edən assosiasiya, Çin hökumətinin təhlükəsizlik öhdəliklərini görməzdən gəlməklə yanğın riski yaratmasından da narahat idi və diplomatik toxunulmazlıq səbəbindən bu öhdəliklərin icrasının mümkün olmayacağını bildirdi.

Hökumət və şura iddianı müdafiə edərək, sakinlərin narahatlıqlarını “vicdanla və diqqətlə nəzərə aldıqlarını” bildirdilər. Bu ayın əvvəlində Ali Məhkəmədə keçirilən dinləmədən sonra iki hakim RMCRA-nın etirazını rədd etdi. Çin Kommunist Partiyasının tənqidçiləri bildiriblər ki, Böyük Britaniya paytaxtının Pekin üçün “güc mərkəzi”nə çevrilməsinin qarşısını almaq üçün hüquqi mübarizə davam edəcək.

Çin üzrə Parlamentlərarası Alyansın icraçı direktoru Luke de Pulford deyib: “Pekin bu qərarın son qərar olduğunu düşünür. Bu, belə deyil. Əgər onlar bizim öz kapitalımızın ÇKP güc mərkəzinə çevrilməsinə icazə verməyimizi gözləyirlərsə, bu meqa-səfirliyə qarşı çıxanların gücünü tamamilə səhv qiymətləndiriblər.”

RMCRA-nın planlaşdırma qərarının qanunsuz olaraq qəbul edildiyi və təhlükəsizlik bəyanatının açıqlanmadığı, hökumətin planlaşdırma qaydalarına əməl etmədiyi və insan hüquqları məsələlərini müəyyən etmədiyi və qiymətləndirmədiyi iddiası hakimlər tərəfindən rədd edilib. Lord Hakim Dingemansla birlikdə oturan xanım Hakim Lieven cümə günü verilən qərarda hökumətin planlaşdırma icazəsi üçün müraciət edən Çin hökuməti olduğunu nəzərə aldığına “şübhə yoxdur” dedi. O, həmçinin bildirib ki, RMCRA planlaşdırma qərarı verilərkən mümkün terror partlayışının təsirini ətraflı şəkildə əks etdirən “partlayış qiymətləndirməsi”nin surətini almadığı üçün zərər görməyib. Hakim deyib: “Bu sənədlərin açıqlanmaması iddiaçıya qarşı heç bir ədalətsizlik yaratmayıb”. O, daha sonra deyib ki, “açıq-aşkar əlavə yanğın riski yoxdur”. Qərardan sonra müxaliflər ali məhkəmələrdə uğur qazanma ehtimalının daha yüksək olacağına inandıqlarını bildiriblər. Yerli sakinləri təmsil edən Leigh Day-in ortağı Ricardo Gama deyib: “Ümid edirik ki, Apelyasiya Məhkəməsi hakimlərindən ibarət heyət mübahisəli qərar qəbul etməyə hazır olan daha cəsarətli bir heyətimiz olacaq”. RMCRA-dan Deyv Leyk deyib: “Onların milyardlarla dolları ola bilər, amma biz uzun müddətdir ki, apelyasiya üçün icazə almağa çalışacağıq. Biz burada yaşayırıq. Bu, bizim evimizdir və möhürlü qərar qalanın bizim icmamıza aid olmadığı faktını dəyişdirmir. Əgər onlar bunun yolun sonu olduğunu düşünürlərsə, yanıldıqlarını anlayacaqlar. Biz mübarizə aparmağa davam edirik.”

Kölgə xarici işlər katibi Dame Priti Patel xəbərdarlıq etdi: “Böyük Britaniyanın milli təhlükəsizliyi yeni Çin super səfirlik casus mərkəzi tərəfindən təhlükəyə atılacaq.” O, əlavə edib: “Məhkəmənin qərarı yeni baş nazir Endi Börnhem üçün açıq bir sınaqdır. O, ölkəmizin maraqlarını birinci yerə qoyacaq, Pekinə qarşı çıxacaq, milli təhlükəsizliyimizi qoruyacaq və uğursuz Starmer illərinin mirası olan bu dəhşətli planı tərk edərək düzgün iş görəcəkmi?” Keçmiş Mühafizəkarlar Partiyasının lideri Ser İen Dunkan Smit yeni baş nazirlə Böyük Britaniyanın Çinə qarşı siyasəti barədə danışmaq niyyətində olduğunu bildirib. O, Vestminsterdə keçirilən mətbuat konfransında jurnalistlərə deyib: “Düşünürəm ki, Britaniyanın Çinlə iş görməyin çox çətin, çox təhlükəli və hər cür problemlə müşayiət olunduğunu anlaması vacibdir. “Mən onunla və bu yeni yenidən təşkil olunmuş Nazirlər Kabineti ilə danışacağam ki, onlar Çinə baş əyərkən ödədiyimiz qiymətin insan həyatında olduğunu başa düşsünlər. Milyonlarla insan ölür və bu gün Britaniyada transmilli repressiyalar yalnız bu səfirlik razılaşdırılarsa artacaq.” RMCRA-nın xəzinədarı Mark Nayqeyt jurnalistlərə bildirib ki, bu, “təslim olmaq üçün çox vacib olan bir döyüşdür” və əlavə edib: “Bu, sadəcə David Goliath döyüşü deyil. Bu, David və iki Goliath döyüşüdür.” MHCLG sözçüsü dedi: “Biz qərarı qəbul edirik. Dövlət katibinin yeni Çin səfirliyi üçün planlaşdırma icazəsini və siyahıya alınmış tikinti razılığını təsdiqləmək qərarına qarşı qaldırılan etiraz uğursuz oldu. İş hələ də məhkəmə prosesinin mövzusu ola biləcəyi üçün əlavə şərh vermək uyğun olmazdı.”

Kral Zərbxanası Sakinləri Assosiasiyası (RMCRA) əvvəllər səfirliyin terror hücumları və ya etirazların yatırılması üçün mərkəz nöqtəsinə çevrilə biləcəyini iddia edərək ciddi narahatlıqlarını dilə gətirib. Onlar həmçinin bunun Böyük Britaniya daxilində “sərt” Çin qanunlarını tətbiq etmək və müxalifləri hədəf almaq üçün istifadə edilə biləcəyindən qorxurlar.

Rusiya üzv olduğu təşkilatların Ukrayna müharibəsində onun işğalçı siyasətinə dəstək verməsinə çalışır. Ancaq Kreml buna nail ola bilmir. 2024 oktyabrda BRICS (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika Respublikası) təşkilatının Kazanda keçirilən sammitinin yekunlarına dair qəbul olunan bəyannamədə vurğulanırdı ki, bütün dövlətlər bütövlükdə və qarşılıqlı əlaqədə BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinə uyğun hərəkət etməlidirlər. BMT Nizamnaməsi isə Ukraynanın ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörməti diktə edir.

Sammit iştirakçıları Ukrayna münaqişəsinin dialoq və diplomatiya yolu ilə tezliklə tənzimlənməsinin tərəfdarları olduqlarını bəyan etmişdilər. “Ukrayna və onun ətrafındakı vəziyyətlə bağlı müvafiq forumlarda, o cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasında və Baş Assambleyasında qeyd olunan milli mövqeləri xatırlayırıq. Biz vurğulayırıq ki, bütün dövlətlər bütövlükdə və qarşılıqlı əlaqədə BMT Nizamnaməsinin məqsəd və prinsiplərinə uyğun hərəkət etməlidirlər. Münaqişənin dialoq və diplomatiya vasitəsilə, sülh yolu ilə həllini təmin etməyə xidmət edəcək vasitəçilik və xeyirxah işlərə dair müvafiq təklifləri məmnunluqla qeyd edirik”, – deyə bəyannamədə yazılırdı.

Kazan sammitindən bir il sonra Braziliyanın Rio-de-Janeyroda keçirilən sammitdə isə bir qədər fərqli bəyanat qəbul olundu. Sənəddə Ukraynanın Rusiya infrastrukturuna endirdiyi zərbələr pislənib, mülki itkilər qeyd edilib və bu cür hərəkətlərə ən sərt şəkildə qarşı çıxdığı bildirilib: “Biz gözləyirik ki, Ukrayna üzrə hazırkı səylər Ukrayna üzrə davamlı sülh nizamlanmasına gətirib çıxaracaq”. Rusiyanı sammitdə təmsil edən xarici işlər naziri Sergey Lavrov Braziliyada qəbul olunan bəyantdan məmnunluğu gizlətmirdi. Lavrovun sözlərinə görə, Rio-de-Janeyroda keçirilən BRICS sammitinin iştirakçıları Ukraynadakı münaqişənin əsas səbəblərini başa düşdüklərini nümayiş etdiriblər. O bəyannamədə və çıxışlarda sammitin bir çox iştirakçılarının Ukrayna böhranı ilə bağlı balanslı, obyektiv mövqelər ifadə etdiklərini söyləmişdi. Buna baxmayaraq, BRİCS üzvləri Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni dəstəkləməkdən çəkinirlər.

BRİCS-in növbəti sammiti hazırda təşkilata sədrlik edən Hindistanda sentyabrın 12-13-də keçiriləcək. Hazırda Hindistan sammitdə müzakirə olunacaq mövzuları hazırlayır. Sammitin dəqiq proqramını formalaşdırmaq üçün nazirlər və mütəxəssislər səviyyəsində müxtəlif görüşlər keçirilir. Hindistanln paytaxtı Yeni Dehlidə keçiriləcək sammitə təşkilat üzvləri ilə yanaşı BRİCS-lə əməkdaşlıq edən dövlətlərin də dəvət olunacağı planlaşdırılır. Hindistan qonşu Banqladeşin təşkilata üzvlüyünü dəstəkləməyə qərar verib. Bu məqsədlə Banqladeşin baş naziri Tariq Rəhman sammitə dəvət olunub. Bu fevral ayında keçirilən seçkilərdən sonra Banqladeş liderinin olduqdan Hindistana ilk səfəri və baş nazir Narendra Modi ilə ilk görüşü olacaq. Məsələ burasındadır ki, Banqladeşdə 2024-cü ildə etiraz aksiyaları nəticəsində istefa verən baş nazir Şeyx Hasina Hindistanda sığınacaq tapmışdı. Bu iki ölkə arasında münasibətləri gərginləşdirmişdi. Bu səbəbdən Banqladeşin yeni baş nazirinin Hindistana səfəri və Yeni Dehlinin qonşusunun BRİCS üzvlüyünə dəstəyi iki ölkə arasındakı münasibətləri normallaşdırmaq məqsədi daşıyır.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp son açıqlamalarının birində deyib ki, Rusiya və Çin liderləri İrana silah və hərbi texnika verməyəcəklərini ona vəd ediblər. Bu vədin yerinə yetiriləcəyi problematikdir. Çünki, Rusiya və Çin İranın ABŞ qarşısında məğlub olmasını istəmirlər və bunun baş verməməsi üçün Tehrana gizli dəstəklərini davam etdirirlər. Şübhələr var ki, İranın Körfəz ölkələrindəki ABŞ hərbi bazalarına endirdiyi zərbələr Rusiya və Çindən ötürülən kəşfiyyat məlumatları əsasında mümkün olub.

Qazaxıstanda iyulun 24-də keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı Xarici İşlər Nazirləri Şurasının iclasında iştirak edən İranın xarici işlər naziri Seyid Abbas Əraqçi çinli həmkarı Vanq Yi ilə görüşüb. İranın xarici işlər naziri mövcud vəziyyətlə bağlı çinli həmkarına geniş məlumat verib. Onun sözlərinə görə, Hörmüz boğazında və regionda mövcud qeyri-sabitlik ABŞ-ın öhdəliklərini yerinə yetirməməsindən qaynaqlanır. Halbuki, SEPAH Hörmüz boğazındakı tankerlərə atəş açdıqdan sonra müharibə yenidən alovlanıb. İran və Çin xarici işlər nazirləri eyni zamanda ikitərəfli münasibətləri, regional və beynəlxalq mövzuları müzakirə ediblər. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı daha çox təhlükəsizlik məsələlərinə diqqət yetirdiyindən təşkilatın toplantısında bu mövzu ətrafında daha çox fikir mübadiləsi aparılır. İran təşkilat vasitəsilə həm tərəfdaşlarını məlumatlandırır, həm də dəstək almağa ümid edir.

Abbas Əraqçi Van Yi ilə görüşündə bölgədə yenidən sülhün bərqərar olması üçün ABŞ-ın 14 bəndlik razılaşmanı yerinə yetirilməsi vacibliyini söyləyib. Tehran hesab edir ki, Vaşinqton razlaşmanın şərtlərini pozduğuna görə, müharibə yenidən alovlanıb. Abbas Əraqçi onu da etiraf edib ki, ABŞ-ın raket zərbələri nəticəsində İranda həyati əhəmiyyətli infrastruktur obyektlərinə böyük zərər dəyib. Van Yi iranlı həmkarını dinlədikdən sonra bölgədə sülh və sabitliyin bərpasının vacib olduğunu bildirib. O Çinin sülhə nail olmaq üçün hər cür yardım göstərməyə hazır olduğunu vurğulayıb. Bu ümumi sözlərdir. Van Yi ABŞ-ın ünvanına kəskin fikirlər söyləməyib. Buna baxmayaraq, Pekin bölgədə qüvvələr nisbətinin ABŞ-ın xeyrinə dəyişməməsi üçün əlindən gələni edəcək.

Bu arada, “The Economist” nəşrində Rusiya ilə Çinin hərbə əməkdaşlığı barədə məqaləsi diqqəti çəkib. Nəşrin Avropa kəşfiyyatının gizli hesabatlarına istinadən yayımladığı məqalədə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibədə əldə etdiyi “təcrübəni” Çin hərbi komandanlığı ilə bölüşdüyü yazılıb. Məqalədə Çin hərbçilərinin Rusiyanın Volqoqrad şəhəri yaxınlığındakı hərbi poliqonlardan birində xüsusi hazırlıq keçdiyi də yazılıb. Görünür, Çin hərbi komandanlığı Rusiya-Ukrayna müharibəsinin gedişini yerindəcə tədqiq etməyə üstünlük verib. Çin ordu komandanlığının eyni zamanda Ukrayna ordusunun daha güclü rəqibə qarşı müqavimət gücünü necə artırmasını analiz etməsinə də ehtiyac var. Aydındır ki, bu zaman Çin komandanlığın nümayəndələrini Ukraynaya göndərməyəcək. Ancaq Ukraynanın müdafiə qabiliyyətini kənardan öyrənə bilərlər. Bütün bunlar Çinə ona görə lazımdır ki, Tayvan adasını nəzarətə götürmək istəsə üzləşə biləcəyi təhlükləri indidən tədqiq etmək istəyir.

“The Insider” nəşri “Der Spiegel” və “Le Monde” ilə birgə apardığı araşdırmaya əsasən Rusiya və Çin ABŞ-yə məxsus “Starlink” peyk rabitəsi sisteminə qarşı birgə fəaliyyət planı hazırlayıb. Əldə olunan sənədlərə əsasən, plan hüquqi və diplomatik tədbirlərlə yanaşı, peyklərin orbitdə fiziki məhv edilməsini nəzərdə tutur.

2023-cü ilin noyabrında Çinin Quançjou şəhərində üçüncü Çin-Rusiya Hərbi-Texniki Əməkdaşlıq Forumu keçirilib. Jurnaslitlər məhz bu forumda tərəflərin ABŞ-yə məxsus “Starlink” peyk rabitəsinə qarşı mübarizə barədə qərara gəldiyi qənaətindədirlər. Tərəflər arasında müzakirələr eyni ildə Moskvada da davam edib. Jurnalistlərin əldə etdiyi sənədlərdə peyklərin məhv edilməsi imkanları geniş müzakirə olunub. Rusiya ilə Çin arasında hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi bununla kifayətlənməyib. Tərəflər hava müdafiə sistemlərinin inteqrasiyasına razılaşıblar. Bu o deməkdir ki, Rusiya və Çin onlara məxsus hava müdafiə sistemləri barədə bir-birlərini məlumatlandırmalı və texnoloji cəhətdən daha təkmilini birgə istehsal etməyi planlaşdırıblar.

Keçmiş SSRİ müttəfiq saydığı ölkələrə hərbi texnika satsa da, heç bir halda həmin texnikanın istehsal sirlərini hər hansı dövlətlə bölüşməyib. Rusiya da uzun illər bu siyasətə sadiq qalıb. Rusiya S-300 və S-400 hava müdafiə sistemlərini müxtəlif ölkələrə satsa da, bu sistemin hazırlanması mexanizmini bölüşməyib. Digər tərəfdən keçmiş SSRİ və Rusiya Çinlə əməkdaşlıq etsələr də, bu dövlətlə hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi məsələsində ehtiyatla davranıblar. Rusiyanın hazırki Prezidenti Vladimir Putin isə Pekinlə daha çox yaxınlaşmağa qərar verib. Rusiyanın Ukraynaya qarşı illərdir apardığı işğalçı müharibə bu dövləti Pekindən asılı vəziyyətə salıb. Görünür, bu səbəbdən Moskva SSRİ-dən qalma və daha sonra təkmilləşdirilən hava müdafiə sistemlərinin istehsal sirlərini Pekinlə bölüşməyə qərar verib. Çin bu sirlərə yiyənlədikdən sonra texnoloji cəhətdən daha modern hava müdafiə sistemləri istehsal edəcək.

“Starlink” peyk rabitəsi sisteminə qarşı birgə mübarizə isə Pekinə Vaşinqtonla münasibətlərdə əlavə problemlər yaradacaq. “Starlink” sistemindən daha çox Rusiya rahatsızdır. Çünki, Ukrayna ordusu bu sistemdən istifadə edir. “Starlink” peyk rabitəsi sisteminin sahibi İlon Maskın Çinlə əməkdaşlığı var. Buna baxmayaraq, Maskın rəhbəri olduğu peyk rabitə sisteminin varlığı Pekini ciddi narahat edir. Moskva ilə Pekinin əməkdaşlığının bir istiqaməti “Starlink” rabitəsini sıradan çıxarmağa hesablanıb. Ancaq buna nail olmaq çətindir. Çünki, İlon Mask da yerində saymır, onun rabitə sistemini neytrallaşdırmağa çalışan sistemə qarşı müqavimət imkanlarını artıracaq.

Hindistanın baş naziri Narendra Modi Avstraliyaya səfəri zamanı bu ölkə ilə mühüm razılaşma əldə edib. Avstraliya və Hindistan nüvə enerjisi sənayesində istifadə üçün Avstraliya uranının Hindistana ixracı ilə bağlı razılığa gəliblər. Bundan başqa tərəflər bərpa olunan enerji mənbələri, vacib minerallar və yaşıl hidrogen sahələrində əməkdaşlığı dərinləşdirmək barədə razılığa gəliblər.

Hindistan uzun müddətdir ki, 2047-ci ilə qədər 100 gigavatt nüvə enerjisi tutumu hədəfinə çatmaq üçün Avstraliyanın uran ehtiyatlarına diqqət yetirir, Avstraliya isə əsas tərəfdaşı olan Çindən asılılığından kənara çıxaraq ticarəti şaxələndirməyə çalışır.

“Avstraliya və Hindistan yaxın tərəfdaşlar və daha da yaxın dostlardır”, Avstraliyanın Baş naziri Entoni Albanese cümə axşamı Melburnda səfərdə olan Hindistan Baş naziri Narendra Modi ilə müqaviləni yekunlaşdırdıqdan sonra jurnalistlərə bildirib.

“Bu razılaşma, Avstraliyanın Hindistana uran ixracını asanlaşdırır və qeyri-qaz yanacaq gücünün payını artırmağa kömək edir və Avstraliya resurs sektoru üçün əlavə bazar təmin edir.”

İxracın həcmi, dəyəri və ya vaxtı barədə heç bir məlumat dərhal verilməyib. Yeni razılaşma nüvə yanacağının yalnız dinc məqsədlər, məsələn, enerji istehsalı üçün istifadə olunmasını təmin edir. Modi Hindistanın Avstraliya ilə münasibətlərinin hər iki ölkə üçün bir neçə sahədə əməkdaşlıq etmək üçün “tarixi imkanlar” təqdim etdiyini söylədi. Modi bildirib ki, Avstraliyanın texnologiyası, kapitalı və resursları Hindistanın enerji keçidini sürətləndirməyə kömək edə bilər. O, həmçinin aşağı karbonlu alüminium layihələrində mümkün əməkdaşlığın işarəsini verdi. “Bu sahədə əməkdaşlıq etmək üçün tarixi imkanlarımız var”, Modi Avstraliyanın biznes icmasını Hindistanın yol, liman, dəmir yolu və şəhər infrastruktur layihələrinə uzunmüddətli investisiya qoymağa çağırarkən dedi. “Hindistan sizin fondlarınız üçün təhlükəsiz, sabit və davamlı böyümə seçimi təqdim edir”, o dedi.

Avstraliyanın ən böyük pensiya fondu olan ⁠AustralianSuper Hindistanın Milli İnvestisiya və İnfrastruktur Fonduna əlavə 500 milyon Avstraliya dolları (347 milyon dollar) sərmayə qoyacağını bildirdi.

Hər iki ölkə 2014-cü ildə nüvə əməkdaşlığı müqaviləsi bağlasa da, uran ixracı Hindistanın nüvə silahları proqramına düşə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar səbəbindən məhdudlaşdırılıb.

Modi ilə işgüzar tədbirdə görüşdükdən sonra Albanese Hindistan liderini Avstraliya və Hindistan arasında “canlı körpü” adlandırdı və Modinin vizyonunun Avstraliyanın Hindistanla iqtisadi əlaqələrinin yol xəritəsini yenidən formalaşdırmağa kömək etdiyini söylədi.

Hindistan Çin, Yaponiya, ABŞ və Cənubi Koreyadan sonra Avstraliyanın beşinci ən böyük ticarət tərəfdaşıdır, Avstraliyada isə 28 milyon əhalidən təxminən 1 milyon insan hind əcdadlarını iddia edir.

Modinin daha sonra minlərlə əcnəbi hindli qarşısında çıxış edəcəyi Melburndakı qapalı arenanın qarşısında çoxlu polis var idi. Təxminən iyirmi dörd ifrat sağçı etirazçıdan ibarət qrup immiqrasiya əleyhinə şüarlar səsləndirdi və hindlilərin Avstraliyadan qovulmasını tələb edən plakatlar tutdu, baxmayaraq ki, onların sayı Hindistan bayraqlarını dalğalandıran və nağara çalan insanlardan xeyli az idi.

Hindistan lideri xarici səfərləri zamanı genişmiqyaslı tədbirlər təşkil edib və Böyük Britaniya, ABŞ və digər ölkələrdə, o cümlədən böyük hindistanlı əhalisi olan ölkələrdə stadionlarda çıxış edib. Üç il əvvəl son səfəri zamanı minlərlə tərəfdar Sidneyin ən böyük qapalı stadionlarından birində toplaşıb.

Modi İndoneziyaya səfər etdikdən sonra Avstraliyaya gəlib. O, BrahMos kruiz raket sistemi də daxil olmaqla, kənd təsərrüfatı və müdafiə sahələrində bir sıra müqavilələr imzalayıb. O, cümə günü günortadan sonra Hindistana qayıtmazdan əvvəl Yeni Zelandiyaya yola düşəcək.

Rusiya və Çin son bir neçə ildə Yaponiyanın müdafiə siyasətinin əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalmasından narahatdırlar. Moskva və Pekin Yaponiyanın İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı pasifist konstitusiyasının tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərdən tədricən uzaqlaşdığını və yenidən militarizmə doğru getdiyini iddia edirlər. Buna nümunə kimi  ABŞ-ın “Tayfun” raket sistemlərinin Yaponiya ərazisində yerləşdirilməsi göstərilib. Moskva bunu Yaponiyanın Rusiyanın Vladivostok şəhərini təhdid kimi qiymətləndirib.

Yaponiyanın Rusiyadakı səfirliyi açıqlama yayaraq, raket sistemləri ilə bağlı narahatlığın əsassız olduğunu bildirib. Açıqlamada, raket sistemlərinin yerləşdirilməsinin yalnız Yaponiyanın öz müdafiə qabiliyyətlərini gücləndirməyə yönəldiyi, hər hansı ölkəyə qarşı yönəlmədiyi və buna görə də, Rusiyanın narahatlıqları əsassız olduğu vurğulanıb.

Həqiqətən Tokio son illərdə hərbi büdcəsini artırıb və ABŞ-dan müxtəlif növ raket sistemləri alıb. Bunun səbəbi Yaponiyaya qonşu plan Rusiya və Çinin siyasətidir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi Yaponiya sahillərindən uzaq məsafədə olsa da, Tokio Kremlin təcavüzkar siyasətini başqa istiqamətlərdə də həyata keçirə biləcəyini ehtimal etmək məcburiyyətindədir. Tokio digər tərəfdən Çinin bölgədə artan hərbi gücü və Rusiya ilə Yaponiya sahillərinə yaxın sularda tez-tez keçirdiyi birgə təlimlərdən narahatdır. Bu vəziyyət Yaponiyaya hərbi gücünü artırmaqdan başqa alternativ qoymayıb. Misal üçün Tokio 2026 maliyyə ili üçün ucqar adaları müdaxilədən qorumaq üçün okean gəmiləri donanmasını inkişaf etdirmək üçün 618 milyon dollar ayırıb.

Yaponiyanın Hindistanla hərbi əməkdaşlığını gücləndirməsi də bölgədəki vəziyyətlə bağlıdır. Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçinin Hindistana 3 günlük səfəri zamanı əməkdaşlığın müxtəlif sahələri ilə yanaşı iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlığın genişlənməsi mövzuları da müzakirə olunub. Misal üçün iki ölkə dəniz rabitəsi üçün ilk dəfə birgə hazırlanmış müdafiə sistemiylə bağlı razılığa gəliblər.

Bu arada, Yaponiya Ukrayna ilə dron istehsalı layihəsinə də başlamaq üzrədir. Yaponiya Ukrayna ilə dron sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməklə yanaşı Kiyevin döyüş təcrübəsini öyrənir. Tokio Ukraynanın çoxlu sayda ucuz dron istehsalı təcrübəsindən faydalanmaq istəyir. Yaponiya hazırda ildə təxminən min dron istehsal edir. Tokio hesab edir ki, bu həm azdır, həm də bahalı istehsaldır. Ona görə də Yaponiyanın dron istehsalçıları Ukraynanın müdafiə şirkətlərinin təcrübəsini öyrənmək qərarına gəliblər. Dronlar Yaponiya üçün yalnız hərbi məqsədlər üçün deyil, həm də fəlakətlərin aradan qaldırılması, logistika, sahil nəzarəti, sualtı yoxlamalar və təhlükəli mühitlərdə əməliyyatlar üçün dronlar istehsal etməsi üçün əhəmiyyətlidir.

Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçi Hindistana üç günlük səfər edib. Bu Sanae Takaiçi Hindistana ilk rəsmi səfəridir. Sanae Takaiçi hindli həmkarı Narendra Modi ilə birlikdə 16-cı Hindistan-Yaponiya illik zirvə toplantısında iştirak edib. Tərəflər ikitərəfli əməkdaşlığı gücləndirmək, eləcə də qarşılıqlı maraq doğuran regional və qlobal məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparıblar. İki ölkə arasında ümumilikdə nə az, nə çox 120 sənədin imzalanması nəzərdə tutulub. Müqavilələr süni intellekt, vacib minerallar, enerji və müdafiə sahələrində əməkdaşlığı ehtiva edir. Yaponiya investisiyaları artmaqda davam edərək, 2025 və 2026 maliyyə ili ərzində ikitərəfli ticarət təxminən 27,5 milyard dollara çatıb. Bununla Yaponiya Hindistanın ən böyük xarici investorlarından və inkişaf tərəfdaşlarından biri olaraq qalır.

Yaponiya və bu ölkənin şirkətləri Hindistana 12.4 milyard dollar yatırım qoymağı planlaşdırırlar. Hindistan-Yaponiya Bioqaz Təşəbbüsü çərçivəsində Hindistanda  bioqaz və üzvi gübrə zavodları qurulacaq. Bu layihə Hindistanın enerji balansını şaxələndirmək, kənd yerlərində enerjiyə çıxışı yaxşılaşdırmaq və idxal olunan qazıntı yanacaqlarından asılılığı azaltmaq səylərini dəstəkləyir.

Beləliklə, Tokio Yeni Dehli ilə tərəfdaşlığı gücləndirməyə qərar verib. Bunu Sanae Takaiçinin mətbuat konfransında “Narendra Modi ilə birgə iki ölkə arasındakı tərəfdaşlığı daha üst səviyyəyə qaldıracağıq” sözləri də xəbər verir. Yeni Dehlidəki müzakirələrdə süni intellekt sahəsində əməkdaşlığın gücləndirilməsinin vurğulanması təsadüfi deyil. Dünyada aparıcı olan bu sahə üzrə əməkdaşlığa can atan dövlətlərin sayı artıb. Sanae Takaiçi və Narendra Modi mətbuat konfransında süni intellektin iqtisadiyyatın tamamlayıcı gücü olduğunu  vurğulayıblar. Yaponiya Hindistana qabaqcıl istehsal, dəqiq mühəndislik və sənaye texnologiyaları gətirir, Hindistan isə Yaponiuaya proqram təminatlı sənaye, bacarıqlı texnologiya ilə çalışan işçi qüvvə və sürətlə genişlənən rəqəmsal iqtisadiyyat təklif edir.

Tərəflər iki ölkə arasında hərbi əməkdaşlığı da gücləndirməyə qərar veriblər. Bu ilin sonuna qədər iki ölkənin müdafiə və xarici işlər nazirləri 2+2 formatında görüş keçirəcəklər. Hind və Sakit Okean bölgəsində gərginlik hiss olunur. Çinin artan hərbi gücü və dənizlərdə Rusiya ilə birgə hərbi təlimləri Tokionu narahat edir. Ona görə də Yaponiya bölgədəki tərəfdaşlarıyla hərbi əməkdaşlığa da üstünlük veriməyə başlayıb. İki ölkə arasında müdafiə əlaqələri son on ildə birgə hərbi təlimlər, dəniz əməkdaşlığı və müdafiə texnologiyaları mübadiləsi vasitəsilə davamlı olaraq güclənib. Çinin hərbi və iqtisadi təsiri genişləndikcə, Hindistan və Yaponiya əməkdaşlığı genişləndirməkdə davam edəcəklər.

Kreml Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni davam etdirdikcə, Rusiyada iqtisadi tənəzzül davam edəcək. Ukraynanın Rusiyanın neft emalı zavodlarına endirdiyi raket və dron zərbələri nəticəsində bu ölkədə yanacaq qıtlığı hökm sürür, yanacaqdoldurma məntəqələrində uzun növbələr yaranıb və bu vəziyyət qonşu dövlətin ümumi iqtisadi vəziyyətinə mənfi təsir edir. Rusiyada iflyasiya dərinləşib, ərzaq qiymətləri qalxıb. Çünki, artan yanacaq qiymətləri daşımaların qiymətinə, bu isə avtomatik olaraq digər məhsulların qiymətinə təsir edib. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin qısa açıqlamasında ölkədə yanacaq çatışmazlığının yarandığını etiraf edərək, hökumətin vəziyyətin sabitləşdirilməsi istiqamətində tədbirlər gördüyünü bildirib. Ancaq vəziyyət müsbətə doğru dəyişməyib. Belə vəziyyətdə neft ölkəsi olan Rusiya müxtəlif dövlətlərə müraciət etmək məcburiyyətində qalıb.

“Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Rusiya Ukraynanın enerji infrastrukturuna endirdiyi zərbələr nəticəsində yaranan yanacaq qıtlığını aradan qaldırmaq üçün Hindistandan benzin idxalına başlayıb. Xəbərdə Hindistandan Rusiyaya artıq ümumilikdə 60 min ton benzin göndərildiyi bildirilib. Digər tərəfdən hazırda hər birinin yükü 30-40 min ton olan iki tanker Rusiyaya doğru hərəkət edir. Maraqlıdır ki, Hindistan Hörmüz boğazında yaranan gərgin vəziyyətə görə Rusiyadan neft idxalını artırıb. “Röyters” agentliyinin məlumatına əsasən, Moskva yaxın aylarda Hindistan, Belarus və digər ölkələrdən hər ay 400 min tona qədər benzin idxal etməyi planlaşdırır. Belarus iyun ayında Rusiyaya dəmir yolu ilə benzin tədarükünü artıq üç dəfə artırıb.

Rusiya hokuməti Qazaxıstana da müraciət edib. Qazaxıstan hökuməti bu məsələylə bağlı qərar verməyə tələsmir. Qazaxıstan Energetika Nazirliyindən bildirilib ki, neft məhsullarının tədarükü sahəsində beynəlxalq sazişlərin və kommersiya müqavilələrinin bağlanması yalnız sərbəst resurs potensialı mövcud olduğu təqdirdə mümkündür. Açıqlamada həm də o vurğulanıb ki, Astana üçün mütləq prioritet ölkənin daxili bazarının tam və fasiləsiz təminatıdır: “Qonşu dövlətlərə ixrac tədarükü yalnız Qazaxıstanın öz vətəndaşlarının və iqtisadiyyatının tələbatının ödənilməsi üçün heç bir risk yaranmadığı təqdirdə həyata keçirilə bilər”. Astana bütün riskləri hesablamaq məcburiyyətindədir.

Rusiya və Çinin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gəmilərinin Yapon dənizində birgə hərbi təlimləri Tokionun narahatlığına səbəb olub. Rusiya və Çin hər ilin bu vaxtı Yapon dənizində birgə hərbi təlimlər keçirir və bu təlimlər hər dəfəsində Yaponiyanın narahatlığına səbəb olur. Çünki, təlimlər Yapon sahillərinə yaxın ərazilərdə keçirilir.

Rusiya və Çinin hərbi gəmiləri ilə yanaşı iki ölkənin hərbi təyyarələri də təlimlərdə iştirak edib. Yaponiya bu səbəbdən qırıcı təyyarələrini havaya qaldırmaq məcburiyyətində qalıb. Rusiya və Çinin hərbi təyyarələri Yaponiyanın Sikoku adasına yaxınlaşıblar. Rusiya-Çin birgə hərbi təlimləri Yaponiya ilə yanaşı Cənubi Koreyanı da narahat edib. Rusiya və Çinin hərbi təyyarələri hərbi təlimlər zamanı Cənubi Koreyanın da hava sahəsinə yaxınlaşıblar. Cənubi Koreya Rusiya və Çinə rəsmi etirazını bildirib. Rusiya və Çinin Müdafiə Nazirlikləri birgə hərbi təlimlərin üçüncü dövlətlərə qarşı yönəlmədiyini söyləsələr də, hərbi gəmilərin və hərbi təyyarələrin bölgə ölkələrinin sərhədlərinə yaxınlaşdıqlarına görə, bu, gərginliyin artmasına səbəb olub.

Ukraynaya qarşı işğalçı müharibə aparan Rusiyanın Asiya və Sakit Okean bölgəsində Çinlə birgə hərbi təlimlər keçirməsinin birinci səbəbi Pekinlə hərbi tərəfdaşlığı gücləndirmək, ikinci səbəbi ABŞ-ın bölgədəki müttəfiqlərini qorxutmaqdır.

Pentaqon Rusiya və Çin birgə hərbi təlimlərini diqqətlə izləyir. ABŞ bu təlimlərdən ehtiyatlanan ölkələrin müdafiəsini gücləndirməkdədir. ABŞ bugünlərdə Filippinə dəniz dronları verib. Bu isə Pekinin narahatlığına səbəb olub. Çünki, Çinlə Filippin arasındakı münasibətlərdə problemlər var. İki ölkənin hərbi gəmiləri Cənubi Çin dənizində bir-birinə yaxın məsafələrdə üzürlər və bunun nəticəsində gərginlik yaranır. “Bloomberg” agentliyinin yaydığı məlumata görə, ABŞ Filippinə hərbi dəstəyini artırmaqda davam edəcək. Penqaton bu dəstəyin bölgədə sabitliyə xidmət etdiyini bəyan edib. Bu o deməkdir ki, ABŞ-Filippin hərbi müttəfiqliyi Çini bölgədəki hərbi planladırdan çəkindirməlidir.

Buna baxmayaraq, Tayvanla bağlı vəziyyəti gərginliyini qoruyur. Pekin Tayvanı Çinə birləşdirmək planlarından imtina etməyib. Mövcud vəziyyət bölgə ölkələri və ABŞ-la yanaşı Avropa İttifaqını da narahat edir. Brüssel bölgədəki qeyri-müəyyənlikdən ehtiyat edir. Avropa rəsmiləri ABŞ və Çin liderləri arasında yaxınlaşmanın çəkindirməni zəiflədə biləcəyindən və Pekinin Tayvana qarşı mövqeyini gücləndirə biləcəyindən narahatdırlar. Bəzi avropalı siyasətçilər Trampın ABŞ-Çin münasibətlərini sabitləşdirmək səylərinin bir hissəsi olaraq Si Cinpinlə daha geniş danışıqlar apara biləcəyindən qorxurlar. Brüsseldəki narahatlıq diplomatik əlaqələrin özündən daha çox onun potensial nəticələri ilə bağlıdır. Avropa ABŞ-Çin münasibətlərində mərkəzi rol oynamasa da, köhnə qitənin istehsal sektoru və təchizat zəncirləri zərər görə bilər. Tayvanla bağlı münaqişə baş verərsə, Avropa ən böyük iqtisadi şoklarından biri ilə üzləşəcək. Avropa Birliyi üçün Tayvan Hind-Sakit Okean regionunda uzaq təhlükəsizlik problemindən daha çox məna kəsb edəcək. “Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, ABŞ və Çin arasında Tayvan uğrunda müharibə Avropa İttifaqına yalnız ilk il ərzində təxminən 2 trilyon dollar iqtisadi itkiyə səbəb olacaq. Tayvan Avropa istehsalını dəstəkləyən təchizat zəncirlərinin mərkəzində yerləşir, Almaniyanın ixrac yönümlü sənaye modeli isə Şərqi Asiya istehsal şəbəkələri ilə dərin inteqrasiya olunmuş olaraq qalır. Tayvan boğazındakı bir pozuntu logistika, sənaye girişləri və texnologiya təchizat zəncirlərində əks-səda verəcək və Avropa istehsalı üçün dərhal nəticələrə səbəb olacaq.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə gərginlik enerji daşıyıcılarının qiymətlərinə təsir etməklə yanaşı, bir sıra ölkəni qənaət rejiminə keçməyə vadar edib. Misal üçün Qazaxıstan üçüncü ölkələrdən yanacaq idxalına rüsumları bir il müddətinə ləğv etməyi planlaşdırır. Bu barədə ölkənin ticarət və inteqrasiya nazirinin müavini Janel Kuşukova məlumat verib. O, bunun ilk növbədə Çinlə bağlı olduğunu və Astananın Rusiyadakı vəziyyətə görə bu addımı atdığını söyləyib.

Qazaxıstanda müəyyən növ neft məhsullarının avtomobil yolu ilə ixracına qadağa qoyulub. Həmin məhsullar dəmir yolu ilə də ixrac edilə bilməz. Qazaxıstanın baş naziri Oljas Bektenov ixrac səbəbindən yanacaq çatışmazlığının qarşısını almaq üçün sərhəd nəzarətinin daha sərtləşdirilməsini tələb edib.

Bu arada, dünyanın nə böyük neft alıcısı ölkəsi olan Çin neftdən asılılığı azaltmaq istəyir. Bunun səbəbi regional müharibələrdir. Pekin Yaxın Şərq böhranının Asiya ölkələrinin enerji strategiyalarının zəif cəhətlərini üzə çıxardığı qənaətindədir. Hörmüz boğazından neft və qaz tədarükündən yüksək asılılıq Asiya-Sakit okean ölkələrində yanacaq qiymətlərinin sürətlə artmasına səbəb olub. “Reuters” agentliyinin məlumatına əsasən Asiya ölkəsinin beş illik inkişaf planında neftdən asılılığını azaltmaq hədəfi var. Çin 2030-cu ilə qədər elektrik enerjisinin 50 faizini alternativ mənbələrdən əldə etməyi hədəfləyir. Çin hakimiyyəti İranda uzun sürən müharibənin yaratdığı yanacaq böhranından sonra enerji keçidini sürətləndirməyə çalışır. Həmin vaxta qədər neft də daxil olmaqla ənənəvi xammalın payının azalacağı gözlənilir. Çində kömür istifadəsi 2030-cu ildə pik həddə çatacaq, bundan sonra onun payı tədricən azalacaq.

Beləliklə, iqtisadi artım səbəbindən enerjiyə böyük tələbatları olan Çin və Hindistan da daxil olmaqla Asiya ölkələri enerji keçidini sürətləndirməyi planlaşdırırlar. Bu ölkələr günəş və külək enerjisinin payını artırmaqla optimal enerji strategiyası formalaşdıracaqlar. Bu günün reallığıdır. Çin İrandakı müharibədən əvvəl də dünyanın ən böyük neft ehtiyatını yaratmışdı. Ancaq böhran uzandıqca ehtiyatlar da tükənməyə başlayıb.