Рубрика: Анализы

Avropa İttifaqı liderləri Belçikanın Flandriya bölgəsindəki Alden-Bizen qəsrində qeyri-rəsmi müzakirələrə başlayıblar. Liderlərin görüşünün məqsədi Avropanın gələcəyini, üzv ölkələrin rəqabət qabiliyyətini və beynəlxalq aləmdəki problemləri müzakirə etməkdir.

Aydındır ki, əsas mövzu təhlükəsizliklə bağlıdır. Rusiya-Ukrayna müharibəsinin davamı Avropaya təhdid olaraq qalır. Bu səbəbdən Avropa İttifaqı əvvəlkitək Ukraynaya maliyyə dəstəyini davam etdirəcək. Buna baxmayaraq, Avropa İttifaqının Rusiyaya təzyiqləri və sanksiyalar müharibənin dayandırılmasına səbəb olmayıb. Belə vəziyyətdə Avropa İttifaqı ölkələrinin hərbi büdcələrinin artırılması və ordularının gücləndirilməsinin məqsədəuyğunluğu da diqqət mərkəzindədir. Avropa dövlətlərin artıq təhlükəsizlik məsələsində Amerika Birləşmiş Ştatlarına arxayın ola bilməzlər. Ancaq təhlükəsizliyin artırılması üçün Avropa dövlətlərin hərbi büdcələrini artırması başlıca şərtdir. Hələ ki, bu istiqamətdə ciddi irəliləyiş yoxdur. Avropa dövlətlərinin bir qismi sosial xərcləri azaldaraq hərbi xərcləri artırmağa həvəsli deyillər.

Maraqlıdır ki, Belçkiadakı görüşdə İtaliyanın sabiq hökumət başçıları Enriko Letta və Mario Draqi də daxil olmaqla müxtəlif dövlətlərdən dəvət olunmuş ekspertlər iştirak edirlər. Görünür, dəyişən dünyada Avropanın da dəyişməsinə, ətrafda baş verən hadisələrə daha çevik reaksiyasına ehtiyac var. Rusiya Avropa üçün əsas təhdid olaraq qalır. Eyni zamanda Çinin artan iqtisadi gücü də Avropa İttifaqını narahat edən digər mövzudur. Avropa İttifaqı daxili bazarı Çin məhsullarından qorumağa çalışır. Buna baxmayaraq, yeni texnologiyaların tətbiqi sahəsində Avropa İttifaqı ABŞ və Çindən geri qalır. Bu geriliyi ortadan qaldırmaq üçün Avropa İttifaqının süni intellekt və informasiya texnologiyalarının inkişafına daha çox yatırım ayırması şərtdir.

Avropa İttifaqının əsas problemi üzv ölkələr arasında fikir ixtilaflarıdır. Üzv dövlətlərin konseptual məsələlərlə bağlı mövqeləri heç də həmişə üst-üstə düşmür. Bu da Avropada qərarlarən ləngliyinə səbəb olur.

Исследовательский центр "Атлас"

Yaponiyada parlament seçkilərində baş nazir Sanae Takaiçinin rəhbərlik etdiyi hakim blok qələbə əldə edib. Hakim Liberal Demokrat Partiyası (LDP) parlamentdə 224 mandat, koalisiya tərəfdaşı olan “Yaponiyanın Yenilənməsi Cəmiyyəti” Partiyası isə 23 mandat qazanıb. Takaiçi seçki nəticələri açıqlandıqdan sonra seçki kampaniyası zamanı verdiyi vədlərin yerinə yetiriləcəyini bildirib. Bu ilk növbədə Yaponiya iqtisadiyyatının üzləşdiyi problemlərin həlliylə bağlıdır.

Sanae Takaiçini ilk təbrik edən müttəfiqi ABŞ Prezidenti Donald Tramp olub. Ağ Ev sahibi sosial media hesabında paylaşım edərək Sanae Takaiçi və onun koalisiyasını çox vacib seçkilərdə böyük qələbə münasibətilə təbrik edib. Tramp qələbə qazanan Liberal Demokrat Partiyasının İkinci Dünya Müharibəsindən bəri ilk dəfə tarixi üçdə iki səs çoxluğuna malik olduğunu xatırladıb.

Sanae Takaiçi növbəti mərhələdə Yaponiyanın təhlükəsizlik sahəsində üzləşdiyi problemlərin həlli ilə məşğul olacaq. Bunlardan ən başlıçası bölgədə hərbi gücünü artıran Çinlə münasibətlərdir. Çinin patrul gəmiləri tez-tez Şərqi-Çin dənizində yerləşən mübahisəli Senkaku adaları zonasına yaxınlaşırlar. Həmin adalar Yaponiyaya məxsus olsa da, Çinin də həmin ərazilərə iddiası var. Bundan başqa Çinlə Rusiyanın bölgədə keçirdiyi birgə hərbi təlimlər Tokionu ciddi narahat edir. Sanae Takaiçinin bir müddət əvvəl Tayvan barədə açıqlaması Pekində narahatlıq doğurmuşdu. Takaiçi Çinin Tayvana hücum edəcəyi təqdirdə Yaponiyanın müdaxilə edəcəyini bildirmişdi. Bu açıqlamadan sonra Çin Yaponiyadan dəniz məhsullarının idxalını, vətəndaşlarının Yaponiyaya turist səfərlərini, o cümlədən Yaponiyaya vacib mineralların ixracını məhdudlaşdırmışdı.

Yaponiyanın Rusiya ilə münasibətlərində də gərginlik var. Tokio Qərbin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanskiyalara qoşulub. Bundan başqa Yaponiya ilə Rusiya arasında sülh sazişinin bu vaxta qədər imzalanmaması ikitərəfli münasibətlərdə əlavə gərginlik mənbəyidir. Buna baxmayaraq, Sanae Takaiçi Rusiya ilə münasibətləri mürəkkəb qiymətləndirsə də, Tokionun Moskva ilə sülh müqaviləsi imzalamağa ümidini itirmədiyini vurğulayıb. Halbuki, Moskva Yaponiyanın iddia etdiyi Kuril adalarını güzəştə getmək fikrində deyil. Adalar Yaponiyaya qaytarılmadan isə iki ölkə arasında sülh sazişinin imzalanması problematikdir.

Bu arada, Yaponiyanın Mərkəzi Asiyaya marağı artıb. ABŞ və Avropa İttifaqı Mərkəzi Asiya ölkələri ilə 5+1 formatında zirvə görüşləri keçirdikdən sonra oxşar sammit Tokioda keçirildi. Yaponiya hökuməti Mərkəzi Asiyanın resursları uğrunda mübarizəyə qoşulub. Tokio bu məqsədlə Mərkəzi Asiyada müxtəlif layihələrə yatırımlar qoyacaq. Tokionun Mərkəzi Asiyaya marağı Cənubi Qafqaz bölgəsinə də marağının artmasına şərait yaradır. Cənubi Qafqazda sülh və sablitliyin formalaşması, nəqliyyat xətlərinin Mərkəzi Asiyaya uzanması da buna dəlalət edir.

Hindistanın “Bharat Petroleum” şirkətinin LNG üzrə bölməsinin rəhbəri Pandiyan Qoa şəhərində keçirilən Hindistan Enerji Həftəsi çərçivəsində “The Hindu” qəzetinə açıqlamasında bildirib ki, Hindistan Azərbaycandan mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) almaq istəyir. “Bharat Petroleum” şirkətinin bölmə rəhbəri qeyd edib ki, Hindistanın dövlət neftayırma şirkəti Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) ilə mayeləşdirilmiş təbii qaz alınması barədə danışıqlar aparır. Şirkət eyni zamanda təchizatın şaxələndirilməsi üçün ABŞ-dan da ucuz qiymətə LPG almağı planlaşdırır və bununla əlaqədar tender elan edib.

Pandiyan qeyd edib ki, Bharat Petroleum ABŞ-dan mayeləşdirilmiş təbii qaz idxal etmək üçün tender elan edib. “Yaxın Şərqdə münaqişə var. Bəs Hörmüz boğazı bağlanarsa, biz nə edəcəyik? Bu – elan edilmiş tender – təchizat mənbələrimizi diversifikasiya etmək məqsədimizin bir hissəsidir”, o deyib. Pandiyan həmçinin bildirib ki, Çinin ABŞ-nin neft-qazı tədarükündən imtinası Hindistana onu daha aşağı qiymətlərlə əldə etməyə imkan verəcək.

Azərbaycan müxtəlif ölkələrə neft və qaz satır. Ticarət sərhəd tanımır. Ermənistan 30 ilə yaxın Azərbaycan ərazilərini işğal altında saxladı, qonşu ölkə ilə müharibələrdə minlərlə vətəndaşımızı itirdik. Hazırda iki ölkə sülh quruculuğuna start verilib. Bu çərçivədə Azərbaycan Ermənistana yanacaq satır. Bu həm sülh quruculuğuna töhvə verir, həm də Azərbaycana əlavə qazanc gətirir. Hindistanın Ermənistana hərbi texnikası satması Azərbaycanda suallar doğurur. Eyni zamanda Azərbaycanla Hindistan arasında ikitirəfli münasibətlər çərçivəsində dialoq mövcuddur. İki ölkə Qoşulmayan Hərəkatının üzvüdür. Azərbaycana gələn turistlər içərisində Hindistan vətəndaşları ilk sıralardadır. Bir neçə il əvvəl iki ölkə arasında ticarətin həcmi 1 milyard dollara yaxınlaşmışdı.

Hindistan Azərbaycan neftinin alıcılarındandır. Mümkündür ki, Hindistan Azərbaycandan neft alışını artırsın. Çünki, Vaşinqton Dehliyə təzyiq edir ki, Hindistan Rusiyadan neft alışını dayandırsın. Bu halda Hindistan başqa ölkələrdən aldığı neftin həcmini artırsın. Hindistan Azərbaycandan mayeləşdirilmiş təbii qaz alışını da həyata keçirərsə, bu iki ölkə arasında enerji əməkdaşlığını genişləndirəcək. Dehli Azərbaycanın Cənubi Qafqazın əsas dövlətə çevrildiyi amilini nəzərə almaya bilməz. Doğrudur, Hindistan Ora dəhliz layihəsində iştirak etmir və “Tramp yolu”ndan istifadə etməyəcək. Ancaq Hindistan Azərbaycandan keçən Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin iminalarından istifadə etməyi planlaşdırır. İrandakı indiki gərgin durum və Avropa İttifaqının Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizinin istifadə imkanlarını azaldıb. Ancaq bölgədə vəziyyət dəyişərsə, Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizi ilə yükdaşımalar artacaq və bu prosesdə Hindistan da istifadə edəcək.

Hindistanın baş naziri Narendra Modi deyib ki, bəşəriyyət yeni dünya nizamına doğru hərəkət edir. “Dünya yeni qlobal nizam istiqamətində hərəkət edir” – deyən Modi İkinci Dünya müharibəsindən sonra bir dünya nizamı yaradıldığını, indi isə həmin nizamın pozulduğunu və beynəlxalq aləmin yeni nizam yolunda olduğunu vurğulayıb.

Narendra Modi haqlıdır. Donald Tramp dünya nizamını darmadağın etməkdədir. Ancaq onun Ağ Evdə yerləşməsindən əvvəl də dünya nizamı çat verirdi. Beynəlxalq hüquq Donald Tramp Prezident seçilmədən öncə də işləmirdi. Beynəlxalq hüquq işləsəydi, Ermənistan uzun illər Azərbaycan torpaqlarını işğal altında saxlamamalı, Rusiya Ukraynaya qarşı müharibəyə başlamamlıydı. Bunlar hamını ona görə baş verdi ki, BMT və ATƏT kimi strukturların qətnamələrini saya salan olmadı. Tramp mövcud dağılma prosesini daha da sürətləndirdi. Trampın Venesuelanı nəzarətə götürməsi, Danimarkaya məxsus Qrenlandiya adasını tələb etməsi, İran ətrafında həlqənin daralması Modinin də söylədiyi kimi, bəşəriyyətin yeni dünya nimzamına keçidin əlamətidir.

Trampa qədər ekspertlərin bir qismi birqütblü dünyanın çoxqütblü dünyaya keçdiyini söyləyir, Rusiya və Çinin sürətlə irəlilədiyini bildirirdilər. Tramp hücum diplomatiyasına üstünlük verməklə birqütblü dünyanın hələ ayaqda olduğunu göstərməyə çalışır. Həqiqətən çoxqütblü dünyaya iddialı olan Rusiya və Çin dünənki tərəfdaşları Venesuelanı ABŞ-ın nəzarətindən xilas edə bilmədilər. Tramp İranı da ram etməyi qarşısına məqsəd qoyubsa, Rusiya və Çinin etirazı yenə bu iki ölkənin Xarici İşlər Nazirliklərinin heç nəyə təsir etməyə bəyanatları ilə kifayətlənəcək. Moskva və Pekin Trampla qarşıdurmadan çəkinirlər.

Görəsən, Trampdan sonrakı mərhələdə ABŞ lider mövqeyini qoruya biləcəkmi? Əsas suallardan biri budur. Əgər ABŞ-ın növbəti Prezidenti Trampın tərəfdarlarından biri, dövlət katibi Marko Rubio və ya vitse-prezident Ceyms Vens olsa Ağ Evin hazırki aqressiv siyasəti davam edəcək, yox əgər demokratlardan biri qələbə qazanarsa, Trampdan öncəki dövrə geri dönüş mümkündür.

Pekin ABŞ-ın planlarından narahatdır. Bunu Çin lideri Si Cinpinin gün ərzində həm Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə, həm də ABŞ Prezidenti Donald Trampla telefon danışığı sübut edir. Rusiya Prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakov Putinlə Cinpin arasında danışıqlarda Rusiyanın Çinə neft və qazın ixracı mövzusunun müzakirə edildiyini bildirib. Əlbəttə, bu mövzu ilk növbədə Kremli maraqlandırır. Çünki, Qərbin sanksiyalarına görə, Rusiya öz neftini və qazını ucuz qiymətə Çinə sata bilir. Hindistan Trampın təzyiqlərinə görə, Rusiyanın ucuz neftinin alışını xeyli azaldıb. Deməli, Rusiya üçün tək bazar qalıb.

Vladimir Putin və Si Cinpin telefon danışığında enerji mövzularıyla yanaşı İran, Venesuela və Kuba ilə bağlı vəziyyəti də müzakirə ediblər. Uşaqkov bildirib ki, Moskva və Pekinin beynəlxalq məsələlərin böyük əksəriyyəti üzrə mövqeləri yaxındır və ya tamamilə üst-üstə düşür. Rusiya və Çin Venesuelanı itiriblər, Kubada da vəziyyət ağırdır. Kuba Venesuelanın ucuz neftindən məhrum olub. Vaşinqtonun təzyiqləri nəticəsində Meksika da Kubaya neft satışını dayandırıb. Enerji resursları olmadan Kubanın onsuz da ağır olan iqtisadiyyatı daha ağır vəziyyətə sürüklənəcək. Rusiya və Çin Kubaya yardım əli uzada bilməyəcəklər.

Putin və Cinpin telefon danışığında ABŞ-la münasibətləri də müzakirə ediblər. Əsas mövzulardan biri budur. Moskva və Pekin Donald Trampın İrana qarşı müharibəyə başlaya biləcəyindən narahatdırlar. Moskva və Pekin İranı Venesuela kimi itirmək istəmirlər. Müharibə başlayarsa, İrandakı rejimin məğlub olmaması Moskva ilə Pekinin maraqları çərçivəsindədir. Rusiya Ukrayna müharibəsinə görə, İrana əməli hərbi dəstək verə bilmir. Çinin bu rolda çıxış etdiyinə dair məlumatlar var. Çin hərbi təyyarələrinin son həftələrdə İrana müxtəlif yüklər daşıdığına dair məlumatlar var. İranın bu gün ən çox hava müdafiə sistemlərinə ehtiyacı var.

Si Cinpin Donald Trampla telefon danışığında Ağ Ev sahibinin gələcək planlarını müəyyənləşdirməyə çalışıb. Ci Cinpinin Donald Trampla telefon danışığı daha uzun və ətraflı olub. Bu barədə Tramp öz “Truth Social” hesabında paylaşım edib. Liderlər telefon danışığı zamanı İran ətrafında mövcud vəziyyəti, Rusiya-Ukrayna müharibəsini, ticarət və hərbi məsələləri, eləcə də Tayvanı müzakirə ediblər.

Tramp aprel ayında Çinə səfər edəcək. O Si Cinpinlə şəxsi münasibətlərini yüksək qiymətləndirir. Buna baxmayaraq, Trampın və onun administrasiyasının əsas hədəfi Çindir. Vaşinqton Çinin artan iqtisadi və hərbi gücündən narahatdır. Pekinin isə əsas hədəfi Tayvanı ələ keçirməkdir. Vaşinqton Tayvana dəstəkdən imtina etməyəcək.

Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının sədr müavini Dmitri Medvedev həyəcan təbili çalıb. Məsələ burasındadır ki, ABŞ-la Rusiya arasında imzalanmış Strateji Silahların Azaldılması Müqaviləsinin müddəti fevralın 5-də başa çatır. Bu sazişin müddəti uzadılmayıb. Vaşinqton Moskvanın müqaviləni daha bir il uzatmaq təklifinə razılıq verməyib. Bunun səbəbi Çindir.

“Soyuq müharibə” illərində nüvə qarşıdurması ABŞ-la keçmiş SSRİ arasında idi. Bu iki dövlət müxtəlif illərdə nüvə silahlarının azaldılmasıyla bağlı müqavilələr imzalamışdılar. SSRİ-nin varisi olan Rusiya ABŞ-la yeni müqavilə imzaladı. Ancaq bu illərdə Çin nüvə arsenalını xeyli artırıb. Buna görə də Vaşinqton hesab edir ki, Çin də nüvə silahlarının azaldılması müqaviləsinə qoşulmalıdır. Vaşinqton Pekinin imzası olmadan Moskva ilə nüvə silahlarının azaldılması müqaviləsini əhəmiyyətsiz hesab edir. Çünki, hazırda ABŞ özünə Rusiyanı deyil, Çini rəqib kimi görür.

Yeni müqaviləsiz qalan Kreml Vaşinqtona xəbərdarlıq mesajı göndərib. Dmitri Medvedev müqavilə imzalanmasa, Rusiyanın nüvə arsenalını artıra biləcəyinə işarə edib. Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Sergey Ryabkov isə bildirib ki, yeni nüvə sazişinin imzalanmaması Vaşinqtonu narahat etmir, əksinə ABŞ müxtəlif qitələrdə hərbi gücünü artırmağa üstünlük verir.

ABŞ-la Rusiya arasında nüvə sazişi sonuncu dəfə 2010-cu ildə imzalanıb. Sənədə hər iki ölkənin o zamankı Prezidentləri Barak Obama və Dmitri Medvedev imza atmışdılar. Müqavilənin müddəti 10 il olsa da, sənədin müddəti daha sonra 5 il uzadılmışdı. Donald Tramp Prezident seçilən kimi həmin sazişi uzatmaqdan imtina etdi. Tramp buna səbəb kimi Çinin nüvə anlaşmalarından kənarda qaldığını göstərirdi. Həqiqətən ABŞ və Rusiya sazişə görə nüvə arsenallarını azaldarkən, anlaşmada imzası olmayan Çin rahat şəkildə nüvə arsenalını artırmaq imkanına malikdir. Vaşinqtonu narahat edən odur ki, Moskva tərəfdaşı olan Pekini anlaşmağa qoşulmaya dəvət etmir. Rusiya Prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bildirib ki, Pekin nüvə danışıqlarında iştirak etmək istəmir. Peskovun sözlərinə görə, Çinin nüvə arsenalı Rusiya və ABŞ-ın nüvə arsenalından azdır. Halbuki, Çin ildən-ilə nüvə arsenalını gücləndirir.

Dmitri Medvedevin özü nüvə anlaşmasının imzalanması zərurətindən danışsa da, özü bir müddət əvvəl Qərb ölkələrini nüvə müharibəsiylə hədələyirdi. Onun “nüvə silahına malik ölkəyə rəhbərlik edən heç bir siyasətçi onun tətbiqi ehtimalını tam istisna edə bilməz” açıqlaması da buna sübutdur. Medvedev onu da xatırladıb ki, prezidentliyi dövründə ali baş komandan kimi bütün nəzərdə tutulan təlimlərdə, o cümlədən nüvə arsenalı ilə bağlı məşqlərdə iştirak edib. Medvedev Vaşinqtonun əsl hədəfinin Rusiya deyil, Çin olduğunu anlayır. Medvedev 4 il əvvəlki açıqlamasında söyləmişdi ki, ABŞ Rusiya ilə məsələni bitirməyə çalışdıqdan sonra Çini hədəf seçəcək və bu, onun sözlərinə görə, ağır böhrana və nüvə partlayışına səbəb olacaq.

“ABŞ-ın növbəti məqsədi Çinin tamamilə zəiflədilməsi olacaq” deyən Medvedev haqlıdır. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Panama kanalını Çin şirkətlərinin nəzarətindən çıxartdı, Venesuela artıq Çinə ucuz neft sata bilmir, İran da ram edilsə, Pekin daha bir enerji tərəfdaşını itirəcək. Vaşinqtonun strategiyası Çinin siyasi və iqtisadi gücünün dünyaya yayılmasının qarşısını almağa yönəlib. Pekin bundan xəbərdardır və Vaşinqtonun planlarına qarşı mümkün qədər müqavimət göstərməyə çalışır.

Çin iqtisadiyyatı yenidən öz təsirini göstərdi. Yanvar ayının ortalarında Milli Statistika Bürosu iqtisadiyyatın 2025-ci ildə 5 faiz böyüdüyünü, Pekinin rəsmi artım hədəfinə çatdığını və 14-cü Beşillik Planı aşkar uğurla başa vurduğunu açıqladı. Lakin bu rəqəmsal nailiyyətin altında qlobal investorların və siyasətçilərin başa düşməli olduğu narahat bir həqiqət gizlənir: Çinin artımını qorumaq getdikcə daha baha başa gəlir və onun dividendləri azalan güclə adi ev təsərrüfatlarına çatır.

Ümumi artımla ev təsərrüfatlarının reallığı arasındakı fərqi indi görməzdən gəlmək mümkün deyil. 2025-ci ildə ÜDM 5 faiz artsa da, tipik ailələrin əslində nə qədər qazandığını göstərən daha çox təmsil olunan ölçü olan adambaşına düşən orta gəlir cəmi 4,4 faiz artaraq əvvəlki ildəki 5,1 faizlik artımdan yavaşladı. Şəhər sakinləri daha da pis vəziyyətdə qaldılar, orta gəlir artımı cəmi 3,7 faiz təşkil etdi – bu, 2024-cü ildəki 4,6 faizlik artımdan daha pisdir. Yavaşlama faiz baxımından orta dərəcədə görünə bilər, amma dərin bir şeyə işarə edir: bir vaxtlar ümumi artımı geniş ortaq rifaha çevirən ötürmə mexanizmi zəifləyir.

Bu ümumi model “sürtünmə artımı” kimi başa düşülə bilər: iqtisadi mühərrikin hələ də artan istilik yaratdığı, lakin azalan hərəkətverici qüvvə verdiyi bir vəziyyət. Bu, Çin iqtisadiyyatının çökdüyü demək deyil. Əksinə, bu, böyümənin özünün genişlənmədən daha çox saxlama formasına çevrildiyinin etirafıdır.

Korporativ sektor bu ötürmə çatışmazlığında əsas maneəyə çevrilib. 2025-ci ildə sənaye mənfəəti 0,6 faiz artıb – 2021-ci ildən bəri ilk illik artım – bu müsbət inkişaf yenə də korporativ Çinin COVID-dən sonrakı bərpasının nə qədər zəif olduğunu ortaya qoyur. Bu arada, istehsalçı qiymətləri 2025-ci ilin dekabr ayına qədər ardıcıl 39 ay ərzində azalıb və indeks bütün il ərzində 2,6 faiz düşüb. Bu amansız qiymət deflyasiyası ilə üzləşən firmalar rasional cavab verməyə məcbur olublar: nağd pulu qorumaq, balans hesabatlarını azaltmaq və əmək haqqını artırmaq və ya əmək haqqını artırmaq əvəzinə riskləri minimuma endirmək.

Bu müdafiə mövqeyi müəssisələri sərvət paylama kanallarından sərvət saxlama qovşaqlarına çevirir. Şirkətlər genişlənmədən daha çox yaşam tərzinə üstünlük verdikdə, milli hesablarda qeydə alınan qazanc işçilərə və istehlakçılara təsir göstərmir. Nəticədə, makroiqtisadi statistika artan aktivliyi qeyd etməyə davam etsə də, ev təsərrüfatları üçün mikroiqtisadi reallıq durğunlaşıb.

Çin rəhbərliyi bu struktur gərginliklərdən açıq şəkildə xəbərdardır. 2025-ci ilin dekabr ayında keçirilən Mərkəzi İqtisadi İş Konfransında daxili tələbatın və ev təsərrüfatlarının gəlirlərinin artırılmasına açıq şəkildə üstünlük verildi və rəsmilər “şəhər-kənd gəlirlərinin artım planlarının” həyata keçirilməsinə və sosial təminat şəbəkələrinin genişləndirilməsinə çağırdılar. Maliyyə Nazirliyinin 2026-cı ildə maliyyə xərclərinin “yalnız artmasını” təmin etmək barədə son bəyanatı əhəmiyyətli resursların yerləşdirilməsinə davamlı hazırlıq siqnalı verir. Sənaye siyasətində “involusiya” ilə mübarizəyə təkrarlanan istinadlar firmalar arasında sərt qiymət rəqabətinin dəyəri yaratmaqdansa, onu məhv etdiyini qəbul etməyi göstərir.

Lakin siyasətin qəbul edilməsi və siyasətin effektivliyi fərqli məsələlərdir. İstehlakı boğan struktur amillər – əmlakın dəyərdən düşməsindən ev təsərrüfatlarının sərvət itkisi, qeyri-kafi sosial sığorta əhatə dairəsi, əmək bazarının yumşaqlığı – uzunmüddətli səylər tələb edir. İstehlak mallarının mübadiləsi üçün müvəqqəti subsidiyalar görünən, lakin qısamüddətli nəticələr verdi; əvvəlki stimulların baza təsirləri azaldıqdan sonra pərakəndə satış artımı kəskin şəkildə azaldı. Daha fundamental olaraq, ehtiyat qənaət impulsu ev təsərrüfatları gəlir təhlükəsizliyi və aktiv dəyərlərində davamlı irəliləyişlər hiss etməyincə geri dönməyəcək.

2026-cı il və sonrakı dövr üçün vacib sual, Pekinin mövcud model özünü tükənməzdən əvvəl böyümə modelini yenidən qura bilib-bilməyəcəyidir. Risk, ÜDM artımının birdən-birə çökməsi deyil – hakimiyyət orqanları hələ də əsas rəqəmləri qorumaq üçün geniş siyasət alətlərinə malikdirlər. Daha dərin risk, böyümənin getdikcə paylaşılacaq faydadan daha çox, çəkiləcək bir xərcə çevrilməsidir. Rifah getdikcə daha böyük maliyyə kəsirləri və getdikcə daha uzun müddət davam edən istehsalçı qiymətlərinin deflyasiyası hesabına satın alınmalı olduqda, o, ümumiyyətlə rifah kimi fəaliyyət göstərmir. Xarici müşahidəçilər üçün əsas metrik artıq Çinin 2026-cı ildə yenidən 5 faizlik artıma nail olub-olmaması deyil, bu artımın davamlı tələbatın nəticə etibarilə asılı olduğu gəlir ötürmə kanallarını bərpa edib-etməməsidir.

Avropa İttifaqı və Hindistan təxminən 20 il davam edən danışıqlardan sonra azad ticarət sazişi imzalayıblar. İmzalanma mərasimi sammit çərçivəsində Dehlidə keçirilib. İmzalanma mərasimində Hindistanın baş naziri Narendra Modi, Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen və Avropa İttifaqı Şurasının sədri Antonio Koşta iştirak ediblər. Modinin sözlərinə görə, bu, ölkə tarixində ən böyük azad ticarət müqaviləsidir. O ayrıca, imzalanan sazişi “bütün sövdələşmələrin anası” kimi qiymətləndirib. Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen imzalan sazişi Avropa tarixində mühüm hadisə adlandırıb. O 2 milyard əhalini əhatə edən azad ticarət zonasının yaradıldığını və bundan hər iki tərəfin faydalanacağını vurğulayıb. Avropalı rəsmi mövcud sazişi bütün dövrlərin ən böyük ticarət razılaşması adlandırıb.

Bu sazişi bu qədər əhəmiyyətli edən nədir? Hindistanla Avropa İttifaqı arasında imzalanan ticarət sazişinə görə, hər iki tərəf satışa çıxarılan malların 90 faizdən çoxuna idxal rüsumlarını ləğv edir və ya azaldır. “The Times of India”nın yazdığına görə, əldə olunan razılaşmaya əsasən Hindistan Avropadan idxal olunan meyvə şirələri, emal olunmuş ərzaq məhsulları, zeytun yağı, marqarin və digər bitki yağlarına tətbiq olunan rüsumları ləğv edəcək və bununla da Avropa İttifaqının kənd təsərrüfatı ixracı üçün öz böyük bazarını açacaq. Bundan əlavə, hazırda 150%-ə çatan Avropa istehsalı güclü spirtli içkilərə tətbiq edilən rüsumlar 40%-ə endiriləcək. Digər tərəfdən telekommunikasiya, nəqliyyat, mühasibat uçotu və audit daxil olmaqla, xidmət ticarəti üçün normalar liberallaşdırılır. Avropa İttifaqı ekoloji əməkdaşlıq öhdəliyi götürüb və istixana qazı emissiyalarının azaldılması və “sənaye transformasiyası” üçün Hindistana 500 milyon avro ayıracaq.

Bu sazişdən əvvəl də Avropa İttifaqı Hindistanın ən böyük ticarət tərəfdaşı statusuna malik idi. Rəqəmlər də bundan xəbər verir. 2024-2025-ci illərdə Hindistan və Avropa İttifaqı arasında ikitərəfli mal ticarəti 136,53 milyard dollara çatıb. 2024-cü ildə xidmət ticarəti 83,1 milyard dollar təşkil edib.

Hazırki sazişin əhəmiyyəti həm də ondadır ki, hindistanlı ixracatçılar Çindən asılılığını azalda biləcəklər. Hindistanla Avropa İttifaqı arasında imzalanan ticarət sazişi Vaşinqtona da mesajdır. Məlumdur ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hindistanla ticarət sazişinin imzalanmasını ləngidir. Trampın Hindistandan tələbləri var. Təsadüfi deyil ki, ABŞ-nin maliyyə naziri Skott Bessent Brüssellə Dehli arasında imzalanan sazişi tənqid edib. “Biz Hindistana Rusiya nefti aldığına görə 25%-lik rüsum tətbiq etdik. Ancaq avropalılar Hindistanla ticarət sazişi imzaladılar. Avropalılar özlərinə qarşı müharibəni maliyyələşdirirlər” – deyə Skott Bessent bildirib. Buna baxmayaraq, Brüssel Vaşinqtonun məsləhətinə məhəl qoymayıb.

Исследовательский центр "Атлас"

Hindistan 27 yanvar 2026-cı ildə 77-ci Respublika Günü qeyd etməyə və 16-cı Hindistan-AB Zirvə Görüşü zamanı Avropa Birliyinin ali rəhbərliyinə ev sahibliyi etməyə hazırlaşarkən, qlobal iqtisadi diplomatiyada əlamətdar zəmin yaranır. Uzun müddətdir gözlənilən Hindistan-AB Azad Ticarət Sazişi (FTA), rəsmi olaraq Geniş Əsaslı Ticarət və İnvestisiya Sazişi (BTIA) kimi tanınır və onilliyin ən əhəmiyyətli ticarət irəliləyişlərindən biri olmağa hazırlaşır. Bağlandıqdan sonra, bu, Hindistanın ən böyük və ən əhatəli ticarət paktı olacaq və artan proteksionizm və geosiyasi qeyri-müəyyənlik şəraitində qlobal ticarət tərəfdaşlığının necə yenidən formalaşdığının müəyyənedici siqnalı olacaq.

Dünyanın ən böyük iki demokratiyası olan Hindistan və Avropa Birliyi birlikdə təxminən 2 milyard insanı təmsil edir və qlobal ÜDM-in təxminən 22%-ni təşkil edir. FTA ticarət, investisiya, texnologiya və xidmətlərdə güclü bir-birini tamamlayan amillərdən istifadə etməklə qlobal ticarət trayektoriyasını yenidən müəyyənləşdirmək üçün ortaq bir ambisiyanı əks etdirəcək. Geosiyasi gərginliyin artması, müttəfiqliklərin dəyişməsi və siyasət rejimlərinin dəyişməsi ilə xarakterizə olunan bir dünyada Hindistan-AB FTA-nın böyük iqtisadiyyatların inhisarçı meyllərini azaltması, təchizat zəncirlərini şaxələndirməsi və resurs əsaslı tamamlayıcılığı optimallaşdırması gözlənilir.

AB-nin ÜDM-i təxminən 22,5 trilyon ABŞ dolları (BVF tərəfindən 2026-cı il üçün proqnozlaşdırılır) və Hindistanın təxminən 4,5 trilyon ABŞ dolları ÜDM-i ilə dünyanın ən sürətlə böyüyən böyük iqtisadiyyatı kimi ortaya çıxması (BVF tərəfindən 2026-cı il üçün proqnozlaşdırılır) ilə FTA ticarət genişlənməsindən kənarda da əhəmiyyət kəsb edir. O, qlobal təchizat zəncirlərinin strateji yenidən balanslaşdırılmasını, daha dərin texnologiya tərəfdaşlıqlarını və hər iki tərəfdaş üçün daha davamlı və davamlı inkişaf yollarını vəd edir.

Hindistan və AB arasında FTA danışıqları 2007-ci ildə mal və xidmət ticarəti, investisiya, intellektual mülkiyyət və davamlı inkişafı əhatə edən geniş bir çərçivə yaratmaq məqsədi ilə başladı. Lakin tariflər, tənzimləyici standartlar, peşəkar mobillik və ətraf mühit normaları ilə bağlı fikir ayrılıqları 2013-cü ildə danışıqların dayandırılmasına səbəb oldu. 2022-ci ilin iyun ayında danışıqların canlanması sürətlə dəyişən qlobal nizamda iki tərəf arasında strateji yaxınlaşmanın yenilənməsini qeyd etdi. O vaxtdan bəri, böyük və mürəkkəb ticarət müqavilələrinin standartlarına görə irəliləyiş nisbətən sürətli olmuşdur.

Hindistan-AB FTA bazar ölçüsü, əhali əhatə dairəsi və iqtisadi güc baxımından dünyanın ən böyük ticarət müqavilələri arasında yer alacaq. Güclü bir-birini tamamlamasına baxmayaraq, ikitərəfli ticarət potensialdan aşağı olaraq qalıb. Sazişin, xüsusən də qlobal ticarətin gərgin olduğu bir vaxtda əhəmiyyətli dərəcədə yeni bir təkan açacağı gözlənilir. Hindistan ixracatçıları tekstil, geyim, dəri məmulatları, əczaçılıq, mühəndislik məhsulları və emal olunmuş qidalar da daxil olmaqla bir neçə əmək tutumlu sektorda faydalanacaqlar. AB bazarına güzəştli çıxış Hindistanın rəqabət qabiliyyətini artıracaq. AB üçün Hindistanın geniş istehlak bazarına daha yaxşı çıxış avtomobillər, yüksək səviyyəli istehsal, yaşıl texnologiyalar, şərab və spirtli içkilər və peşəkar xidmətlər sahəsində imkanlar təklif edir.

Hindistan və AB arasında ikitərəfli mal ticarəti son beş ildə əhəmiyyətli dərəcədə genişlənərək 2020-21-ci illərdəki 81,1 milyard ABŞ dollarından 2024-25-ci illərdə 136,5 milyard ABŞ dollarına yüksələrək 41% artım göstərib. Eyni dövrdə Hindistanın AB ilə ikitərəfli ticarəti ABŞ ilə genişlənməsini üstələyib. Hindistanın ABŞ ilə ticarəti 2020-21-ci illərdəki 80,5 milyard ABŞ dollarından 2024-25-ci illərdə 132,1 milyard ABŞ dollarına 39% artıb, Hindistanın Çin ilə ticarəti isə eyni dövrdə 32% artaraq 2020-21-ci illərdəki 86,4 milyard ABŞ dollarından 2024-25-ci illərdə 127,7 milyard ABŞ dollarına çatıb. FTA-nın bağlanması ilə Hindistanın ikitərəfli mal ticarətinin 2030-cu ilə qədər 300 milyard ABŞ dollarını keçəcəyi gözlənilir.

Hindistan və Avropa Birliyi, bu ayın sonunda blokun yüksək vəzifəli liderlərini qəbul etməyə hazırlaşarkən, azad ticarət sazişi üçün uzun müddətdir təxirə salınan səyləri artırır. Hər iki tərəf ABŞ tariflərinin artan təzyiqi və dəyişən qlobal nizam fonunda təcili tədbirlər görəcəyini bildirib. Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Leyen çərşənbə axşamı Dünya İqtisadi Forumundakı çıxışında konfransdan sonra Hindistana səfər edəcəyini bildirib və əlavə edib ki, iki tərəf “bütün sövdələşmələrin anası” ola biləcək “tarixi ticarət sazişinin astanasındadır”.

Həm fon der Leyen, həm də Avropa Şurasının prezidenti Antonio Kosta 26 yanvarda Hindistanın Respublika Günü şənliklərində iştirak edəcək, ardınca isə ertəsi gün Hindistanın Baş naziri Narendra Modi, xarici işlər naziri Subrahmanyam Cayşankar və digər yüksək vəzifəli şəxslərlə danışıqlar aparacaqları Aİ-Hindistan sammiti keçiriləcək. Dehlidə yerləşən “Indic Researchers” beyin mərkəzinin strateji əlaqələr və tərəfdaşlıqlar üzrə direktoru Srinivaasan Balakrishnan bildirib ki, “hər iki tərəfdən siyasi siqnallar qeyri-adi dərəcədə güclü olub, liderlər bunu açıq şəkildə “tarixi” adlandırıblar və maksimum təsir üçün zirvə görüşünü Respublika Günü ilə əlaqələndiriblər”. O əlavə edib ki, ABŞ-ın ticarət qeyri-müəyyənliyindən qaynaqlanan geosiyasi təzyiq, eləcə də AB təchizat zəncirlərinin yenidən qurulması hər iki tərəfdə təcili vəziyyət yaradıb.

İki tərəf arasında danışıqlar 2007-ci ildən bəri bazara çıxış və işçilərin mobilliyi kimi məsələlərdəki fikir ayrılıqları səbəbindən uzansa da, qlobal mühitin gərginliyində təcili vəziyyət yaranıb. Avropa liderləri bu həftə ABŞ prezidenti Donald Trampın Qrenlandiyaya nəzarəti ələ keçirməsi fonunda keçirilən Dünya İqtisadi Forumunda daha böyük iqtisadi müstəqilliyə nail olmağın və ABŞ-dan asılılığın azaldılmasının vacibliyini vurğulayıblar.

Kanadanın Baş naziri Mark Karni Davosdakı çıxışında dünyanın orta güclərini təcavüzkar supergüclərin təzyiqinə qarşı durmaq üçün bir araya gəlməyə çağırıb və son hadisələrin Trampın adını çəkmədən “qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizamın” faktiki olaraq öldüyünü göstərdiyini bildirib. “Orta güclər birlikdə hərəkət etməlidirlər, çünki masada deyilsinizsə, menyuda sizsiniz”, – deyə o bildirib. Analitiklər qeyd edirlər ki, Hindistan və Aİ arasında ticarət müqaviləsi dünya nizamının çoxqütblü olmağa doğru necə yenidən qurulduğunu təmsil edəcək.

Fon der Leyen və Modi 2025-ci ildə danışıqları sürətləndirmək barədə razılığa gəldikdən sonra həm Hindistan, həm də Aİ geniş ticarət sazişi bağlamağa çalışırlar. Vaşinqtonun ötən il 50 faiz idxal tarifləri tətbiq etməsindən sonra Dehli ticarət tərəfdaşlıqlarını şaxələndirməyə çalışır ki, bu da istənilən ölkəyə tətbiq edilən ən yüksək rüsumlardan biridir. Əvvəllər Avropada xidmət etmiş Hindistanın keçmiş hərbi diplomatı Sanjay Iyer bildirib ki, Aİ ilə ticarət müqaviləsi Hindistanın tekstil, ayaqqabı və əczaçılıq kimi sənaye sahələrinə əhəmiyyətli dərəcədə fayda verəcək və Aİ-nin 12-16 faiz arasında idxal tariflərini aradan qaldıracaq və Banqladeş və Vyetnama qarşı rəqabət bərabərliyi təmin edəcək. “Əsasən, Tramp administrasiyası dövründə ABŞ tarifləri artdıqca alternativ bazar təklif edir”, – deyə o bildirib.

Brüssel Meksika və İndoneziya ilə müqavilələr imzalayıb və Hindistanla danışıqları gücləndirib, Dehli isə Birləşmiş Krallıq, Oman və Yeni Zelandiya ilə müqavilələr imzalayıb. Yeni Dehlidə yaşayan siyasi və təhlükəsizlik analitiki Uday Çandra bildirib ki, Trampın Qrenlandiya ilə bağlı təhdidləri Avropanın Hindistanla ticarət müqaviləsi imzalamaq addımına təcililik qatıb, lakin iki tərəf arasında danışıqların uğuru hər iki tərəfin sektor güzəştlərinə getməsindən asılı olacaq. Onun sözlərinə görə, 27 yanvar tarixində keçirilən Aİ-Hindistan sammiti müqavilə bağlamaq üçün “son tarix effekti” yaradıb. Çandra bildirib ki, “Liderlər, hətta azad ticarət müqaviləsinin imzalanması bir az daha uzun çəksə belə, ən azı bir başlıq çatdırılması və ya prinsipial razılaşma istəyəcəklər”. “Hər iki tərəf, bəzi texniki problemlər qalsa belə, qalan boşluqları tez bir zamanda aradan qaldırmağa çalışdıqlarını bildirirlər.”

AB, Hindistanın avtomobillərə tətbiq etdiyi yüksək idxal rüsumlarının əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasını istəyir, bu rüsumlar tam yığılmış avtomobillər üçün 100%-i keçə bilər. AB lüks avtomobil istehsalçıları üçün daha yaxşı bazara çıxış üçün çalışsa da, Hindistan tərəddüd edir, çünki Avropa idxalının artması yerli sənayeyə zərər verə bilər. Hindistan sənayesi həmçinin Avropanın Karbon Sərhəd Tənzimləmə mexanizmindən – polad və sement kimi karbon intensiv idxal üçün rüsumdan – narahatdır ki, bu mexanizm AB-nin ətraf mühit standartlarını Avropa sənayesi ilə uyğunlaşdırmaq üçün lazım olduğunu deyir. Çandranın sözlərinə görə, Hindistanın kənd təsərrüfatı və süd məhsulları kimi sektorlarda idxal məhdudiyyətlərini yumşaltması da ehtimalı azdır. Bu sektorlar, ümumiyyətlə, Dehli üçün ən böyük ticarət tərəfdaşı olan ABŞ da daxil olmaqla, bütün ölkələrlə qırmızı xətt təşkil edir. “Siyasi iqtisadiyyat sadədir: Hindistan milyonlarla kiçik istehsalçının dolanışığını riskə ata bilməz və AB-nin öz kənd təsərrüfatı siyasəti də eyni dərəcədə çətindir”, – deyə o bildirib. Çandranın sözlərinə görə, sənaye malları və xidmətlərinin ticarətinin asanlaşdırılması iki tərəf arasında razılaşmaya üstünlük təşkil edəcək. O əlavə edib ki, bu, iki tərəf arasında birgə təhlükəsizlik koordinasiyası, müdafiə təchizat zəncirləri və sənaye əməkdaşlığını əhatə edən daha geniş paket üçün əsas ola bilər. Aİ-Hindistan tərəfdaşlığı ticarət baxımından dəyərli olsa da, müdafiə əməkdaşlığı daha niş xarakterli olacaq, deyə Ayer bildirib və qeyd edib ki, Avropada ayrı-ayrı dövlətlərin silahlı qüvvələrin suverenliyini qoruduğu vahid hərbi komandanlıq yoxdur.

Ayrı-ayrı dövlətlərin silahlı qüvvələrin suverenliyini qoruduğunu qeyd edən Ayer, Fransa və Almaniya da daxil olmaqla Avropa ölkələri Hindistanla müvafiq olaraq Rafale qırıcı təyyarələri və sualtı qayıqlar kimi proqramlar üzrə əməkdaşlığı davam etdirəcəklər, lakin xroniki koordinasiya problemləri Aİ-nin əsaslı sənaye tərəfdaşlığı təmin etmək qabiliyyətinə şübhə yaradır, deyə Ayer qeyd edib. O əlavə edib ki, Aİ sanksiyalarına baxmayaraq Hindistanın Rusiyadan xam neft və silah alması həssas texnologiya tərəfdaşlığına olan etimadı da sarsıdıb. Hind-Sakit okean regionunda strateji maraqlara nəzarət məsələsinə gəldikdə, İyer bildirib ki, Aİ-Hindistan tərəfdaşlığı ABŞ, Avstraliya, Yaponiya və Hindistandan ibarət Quad kimi qrupları tamamlayacaq, lakin əvəz etməyəcək.