Рубрика: Анализы

“The Times” dərgisinin iddiasına görə, Çin lideri Si Cinpin ölkəsində Rusiya və ABŞ prezidentləri Vladimir Putin və Donald Trampın iştirakı ilə üçtərəfli görüş keçirmək niyyətindədir. “The Times” dərgisinin iddiasını Yaponiyanın “Kyodo” agentliyi də təsdiq edib.

Bu iddia ona görə ortaya atılıb ki, Pekində sentyabrın 3-də İkinci Dünya Müharibəsinin başa çatmasının 80-ci ildönümü ilə əlaqədar parad keçiriləcək və həmin parada müxtəlif ölkələrin liderləri ilə yanaşı Rusiya və ABŞ Prezidentləri də dəvətlidirlər. Ağ Ev sahibini dəvətini gücləndirən amil budur ki, Çin 1941-1945-i illərdə yapon militarizminə qarşı ABŞ-la müttəfiq olub. Halbuki, ABŞ Çin kommunistlərinin rəqibi general Çan Kayşi ilə müttəfiq idi.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin hələ may ayından Pekindəki hərbi paradda iştirak edəcəyini açıqlayıb. Çünki, Çin lideri də mayın 9-da Moskvada keçirilən hərbi paradda iştirak edib. Ancaq ABŞ Prezidenti Donald Trampın Pekindəki paradda iştirak edib-etməyəcəyi bəlli deyil.

“The Times” dərgisindəki məqalədə, Si Cinpinin Trampı da Pekində görmək istədiyi vurğualnıb. Bunun iki səbəbi var. Birincisi, bu səfər Çinlə ABŞ arasında ticarət sahəsindəki gərginliyin azalmasına şərait yarada bilər. İkincisi, əgər Pekində Trampla Putin görüşərlərsə, bu Çinin vasitəçilik statusunu gücləndirər.

Vladimir Putinlə Donald Trampın Pekində görüşməsi üçün Kreml sahibi Ağ Ev sahibinin Ukrayna müharibəsində atəşkəs təklifinə razılaşmalıdır. Tramp Putinə 50 gün vaxt verib. Putin atəşkəsə razılaşmaq əvəzinə Ukrayna şəhələrini daha intensiv şəkildə bombalamaq əmrini verib. Belə şəraitdə Trampla Putinin yaxın aylarda görüşü sual altındadır. Əksinə, Tramp 50 gündən sonra Rusiyaya qarşı sanskiyaları sərtləşdirməyi planlaşdırır. ABŞ Konqresi də buna hazırlaşır. Konqresin və Ağ Evin planlarında Rusiyadan neft və qaz alan ölkələrə qarşı da sanksiyaların tətbiqi məsələsi var. Rusiyadan ən çox neft və qaz alan ölkə Çindir. Deməli, Vaşinqtonun 50 gündən sonra Çinə qarşı da sanksiyalar tətbiq etmək məcburiyyətində qalacaq.

Vladimir Putinin özü də sentyabrda Trampla Çində görüşməyə həvəsli deyil. Çünki, belə bir görüş olsa belə, Putin Trampın sözünü yerə salmış olacaq və bu iki lider arasındakı münasibətləri gərginləşdirəcək. Belə də isə liderlər telefonla danışır və bu Putin üçün yetərlidir. Putinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun Kremlin Pekində üçtərəfli görüş barədə məlumatının olmadığını vurğulaması Rusiya liderinin amerikalı həmkarıyla görüşdə maraqlı olmadığını göstərir.

Təhlilçilər bu fikirdədirlər ki, Pekin qlobal dəyişikliklərə uyğun olaraq artan ticarət və güc gərginliyi fonunda Moskvanın bütün regionda meydan oxuyan dominant gücündən qaçmaq üçün Mərkəzi Asiya ölkələrində təsirini inkişaf etdirməyə daha çox diqqət ayırmağa başlayıb. Bir neçə gün əvvəl Qazaxıstanda keçirilən Çin-Mərkəzi Asiya Sammiti zamanı Pekin ilə beş Mərkəzi Asiya ölkəsi arasında sıx əlaqələr məsələsi ön plana çıxıb. Bu spesifik sual Rusiyanın Ukrayna müharibəsi ilə məşğul olduğu üçün regional üstünlüyünün azalıb-yatırılmaması ilə bağlı yaranıb. Lakin Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov bu ehtimalı rədd edərək, “belə qorxular üçün heç bir əsas olmadığını” deyib. “Çin bizim imtiyazlı strateji tərəfdaşımızdır, Mərkəzi Asiya ölkələri isə təbii tarixi tərəfdaşlarımızdır”.

Müşahidəçilər hesab edirlər ki, Pekin Mərkəzi Asiyanın əsas təhlükəsizlik təminatçısı və dominant güc kimi Rusiyaya meydan oxumaqdan yayınsa da, Moskvanın Çinin artan təsirini tarazlaşdırmaq imkanları məhduddur. Çin Qlobal Cənub Layihəsinin Çin-Mərkəzi Asiya əlaqələri üzrə mütəxəssisi Yunis Şərifli hesab edir ki, Çin Rusiyanın “sərt təhlükəsizlik” sahəsində liderliyinə hörmətlə yanaşsa da, onun diversifikasiyalı iqtisadi ekspansiyasının Rusiyanın maraq dairələrinə açıq şəkildə müdaxiləsi var. “Bu dəyişiklik Moskvada narahatlığa səbəb ola bilər” dedi. Belə bir sual qarşısında Rusiya niyə Mərkəzi Asiyada Çinin varlığına istiləşə bilər? Şanxay Beynəlxalq Tədqiqatlar İnstitutunun Rusiya və Mərkəzi Asiya məsələləri üzrə mütəxəssisi Zhao Long deyib ki, Pekin və Moskva fərqli müqayisəli güclərə malikdir və Mərkəzi Asiyada eksklüziv rəqabətlə məşğul deyillər.

Əslində, Rusiya Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) kimi tanınan formal alyans vasitəsilə öz təsirini saxlamaqla Mərkəzi Asiyada dominant müttəfiq olaraq qalır. Bu bloka Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Rusiya və Belarus daxildir, Ermənistan isə üzvlüyünü dondurmuşdur. KTMT öz üzvlərinə kollektiv təhlükəsizlik zəmanətləri təklif edir və üzvlərə Rusiyanın müdafiə çətiri altında müəyyən dərəcədə müdafiə verir – Çinin təmin etmədiyi təhlükəsizlik səviyyəsi. Şərifli deyib ki, Qərbin sanksiyaları fonunda Moskvanın Çinə güvənməsi və onun məhdud iqtisadi və texnoloji təklifləri Çinin yüksəlişinə qarşı çıxmaq üçün çox az rıçaq buraxıb. O əlavə edib ki, Pekin çətin ki, regiondakı mövcudluğu onun Moskva ilə olan strateji sabitliyini pozmağa imkan versin. Şəriflinin sözlərinə görə, Pekin Rusiyanın sərt təhlükəsizlik mövcudluğunu regionun sabitləşməsinə yönəlmiş yumşaq təhlükəsizlik tədbirləri ilə tamamlayır. Digər tərəfdən, “Çin təsir balansını tədricən yenidən formalaşdırmaq üçün ticarət modellərində, enerji tələblərində və regional inkişaf ehtiyaclarında dəyişikliklər kimi struktur dəyişikliklərinə icazə verməyə üstünlük verir” dedi.

Çin bölgənin hərbi və hüquq-mühafizə orqanları üçün təlim proqramları və potensialın gücləndirilməsi təşəbbüsləri təklif etməklə Mərkəzi Asiyanın təhlükəsizlik çərçivəsinin gücləndirilməsində dəstəkləyici rol oynayır. “Rusiyanın təhlükəsizlik çətiri altında Çin “azad atlı” rolunu oynaya bilər və tam miqyaslı təhlükəsizlik öhdəliklərinin maliyyə və siyasi xərclərini üzərinə götürmədən regionda iqtisadi maraqlarını genişləndirə bilər”.

2021-ci ildə Talibanın Əfqanıstanı ələ keçirməsi Pekinin bu ölkə ilə bağlı təhlükəsizlik narahatlığını artırdı – bu, Mərkəzi Asiyadakı tərəfdaşları ilə bölüşdüyü narahatlıqlar, bu münasibətlə xatırladıldı. Bundan əvvəl Çin, Mərkəzi Asiya ölkələri və digər maraqlı tərəflər Əfqanıstandakı vəziyyətlə bağlı xarici işlər nazirlərinin bir neçə raund görüşləri keçiriblər. Dəqiq tarix hələ məlum olmasa da, beşinci belə sammit Türkmənistanda baş tutacaq. “Tacikistan Çinin təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığının əsas alıcısı kimi seçilir. Bu, əsasən Əfqanıstanla uzun və məsaməli sərhədi ilə bağlıdır. Bu, Çinin yaraqlıların yayılması və qeyri-sabitlik riskini yüksək qiymətləndirdiyi ölkədir”, – Şərifli əlavə edib.

ASEAN (Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası) təşkilatına üzv ölkələrin xarici işlər nazirlərinin Malayziyanın paytaxtı Kuala-Lumpurda keçirilən konfransında əsas müzakirə mövzusu ABŞ Prezidenti Donald Trampın tarif siyasəti olub. Vaşinqtonun idxal məhsullarına tarifləri artırması əsas gəlirləri ticarət olan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrini ciddi narahat edir. ASEAN ölkələrindən yalnız Vyetnam ABŞ-la ticarət sazişi imzalamağa müvəffəq olub. ASEAN ölkələrini Çinin Cənub-Çin dənizindəki adalara iddiası da narahat edir və bu mövzu da Kuala-Lumpurda müzakirə olunub.

Malayziyanın baş naziri Ənvər İbrahim konfrans iştirakçılarına müraciətində qlobal ticarətin döyüş meydanına çevrildiyini təəssüflə bildirib: “Dünya yeni dövrə daxil olub. Bu dövrdə güc və təzyiq ticarət qaydalarını üstələyib. İnkişafa xidmət etməli olan ticarət təzyiq vasitəsinə çevrilib”. Ənvər İbrahimin həyəcan təbili çalması üçün ciddi əsası var. Məsələ burasındadır ki, 10 ölkəni əhatə edən ASEAN üzvlərinin inkişafı dünya ticarətindən  birbaşa asılıdır. Avqustuin 1-dən isə ABŞ tariflərə maksimal qiymətlər tətbiq edəcək. ASEAN ölkələrinin isə əsas ticarəti isə məhz ABŞ-ladır. Bu səbəbdən Malayziyanın baş naziri ASEAN ölkələrini deklarativ deyil, həqiqi birlik nümayiş etməyə çağırıb. O birliyin nümayişi kimi ASEAN ölkələri arasında ticarətin artırılmasını, regional inteqrasiyanı sürətləndirməyi və bununla bölgədən kənar ölkələrdən asılılığı azaltmağı təklif edib.

Malayziyanın baş nazirinin təklifləri müsbət qiymətləndirilsə də, bunları reallaşdırmaq asan deyil. Çünki, ASEAN ölkələri uzun onilliklərdir ticarəti məhz bölgədən kənar istiqamətlərə yönəldiblər. Bunu qısa müddətdə dəyişdirmək çətin olacaq. Bu ilin sonunda ASEAN-ABŞ sammiti keçirilməlidir. ASEAN ölkələri həmin sammitdə ABŞ Prezidenti ilə razılığa ümid edirlər. Buna baxmayaraq, Ağ Ev sahibi Donald Tramp ASEAN ölkələrinə qarşı müxtəlif yüksək tariflər tətbiqi barədə qərar verib.

ASEAN ölkələri ABŞ-la yanaşı Çinlə ticarət aparsalar da, Pekinin ambisiyalarından narahatlıq keçirirlər. Çin hərbi donanması Cənubi-Çin dənizində ildən-ilə fəallığını artırır. Çin mübahisəli adalarda böyük və kiçik hərbi bazalar yaradır. Çin dənizlərdə süni adalar da yaradır. Çin bu siyasəti apararkən, ASEAN ölkələrinin narahatlığını nəzərə almır.

Исследовательский центр "Атлас"

Pentaqon rəhbəri Piter Hegset Sinqapurda keçirilən təhlükəsizlik konfransında Hind-Sakit Okeandakı müttəfiqlərini əmin edib ki, onlar Çindən artan hərbi və iqtisadi təzyiqlə üzləşmək üçün tək qalmayacaqlar. Onun sözlərinə görə, Vaşinqton Pentaqonun Pekinin sürətlə inkişaf edən təhdidlərinə, xüsusən də Tayvana qarşı aqressiv mövqeyinə qarşı çıxmaq üçün xaricdə müdafiəsini gücləndirəcək. Piter Hegset deyib ki, Çin ordusunun yaratdığı təhlükə realdır.

Çin nümayəndə heyətinin rəhbəri ABŞ müdafiə nazirinin açıqlamalarını əsassız qadlandırıb. Çin Milli Müdafiə Universitetinin vitse-prezidenti Hu Gangfeng bunları deyib: “İddiaların bəziləri tamamilə uydurmadır, bəziləri faktları təhrif edir. Bu hərəkətlər Asiya-Sakit Okean regionunda sabitliyi pozmaq üçün problem yaratmaq, parçalanmanı və qarşıdurmanı qızışdırmaq cəhdlərindən başqa bir şey deyil”.

Qərbin hərbi ekspertləru Çinin 2027-ci ilə qədər lazım gələrsə, Tayvanı zorla ələ keçirə biləcəyi qənaətindədir. Çin, həmçinin yeni hərbi postları dəstəkləmək üçün Cənubi Çin dənizində mürəkkəb, süni adalar inşa edib və ABŞ-ı özünün kosmosa əsaslanan “Qızıl Qübbə” raket əleyhinə müdafiə sistemlərini yaratmağa sövq edən yüksək təkmil hipersəs və kosmik imkanlar hazırlayıb.

Beynəlxalq Təhlükəsizlik Tədqiqatları İnstitutunun ev sahibliyi etdiyi qlobal təhlükəsizlik konfransı Shangri-La Dialogue-da danışan Pentaqon rəhbəri, Çinin artıq Tayvanı ələ keçirmək üçün öz hərbi qüvvələrini artırmadığını, “hər gün onun üçün fəal şəkildə məşq etdiyini” söyləyib. Hegset həmçinin Çini Latın Amerikasındakı ambisiyalarına, xüsusən Panama kanalı üzərində təsirini artırmaq səylərinə toxunub. O, Hind-Sakit okean ölkələrini müdafiə xərclərini ümumi daxili məhsullarının 5%-nə yaxın səviyyəyə qaldırmağa çağırıb.

Hegset, həmçinin əvvəlki administrasiyaların ABŞ ordusunu Hind-Sakit Okeanda gücləndirmək üçün verdiyi vədini təkrarlayıb. Həm Obama, həm də Bayden administrasiyası Sakit Okean hövzəsinə yönəlməyi və bütün regionda yeni hərbi razılaşmalar yaratmağı öhdəsinə götürsə də, tam dəyişiklik heç vaxt həyata keçirilməyib. Son bir neçə ayda Tramp administrasiyası Hind-Sakit Okean hövzəsindən Patriot raketlərindən müdafiə batalyonunu Yaxın Şərqə göndərmək üçün çıxarıb, 73 hərbi yük təyyarəsi uçuşu tələb edən kütləvi logistik əməliyyat və ABŞ-Meksika sərhədinin müdafiəsinə kömək etmək üçün Sahil Mühafizəsi gəmilərini ABŞ-a geri göndərib. Hegsetdən soruşublar ki, Hind-Sakit okean prioritet teatrdırsa, ABŞ niyə bu resursları çəkib? O, bu suala birbaşa cavab verməyib, lakin Yəməndən atılan husilərin raket hücumlarından müdafiə və ABŞ-a qeyri-qanuni immiqrasiyadan müdafiəni gücləndirmək üçün resursların dəyişdirilməsinin zəruri olduğunu söyləyib. Eyni zamanda, o, Amerika müttəfiqlərinin və tərəfdaşlarının öz müdafiə xərclərini və hazırlıqlarını gücləndirməsinin vacibliyini vurğulayıb.

ABŞ-ın keçmiş yüksək rütbəli müdafiə rəsmisi, təqaüddə olan general və ölkəsinin Sakit Okean ordusunun keçmiş komandanı Çarlz Flinn Konqres üzvlərini xəbərdar edib ki, Tayvan boğazında gərginliyin artması fonunda Çinin Tayvana hücumu “artıq uzaq deyil”. O Çinin hərbi əməliyyat həyata keçirmək üçün bütün imkanlara malik olduğunu bildirib.

Amerikalı generalın narahatlığı ondan irəli gəlir ki, Çin lideri Si Cinpin Tayvan mövzusunda qətiyyət nümayiş etdirir. Pekinin Tayvan adasını 2027-ci ilə qədər Çinə birləşdirilməsi barədə planının olduğu bildirilir. Buna görə də Nümayəndələr Palatasında bu mövzuyla bağlı dinləmələrin sayı artıb. Çarlz Flinn son dinləmələrdə çıxış edərkən, fəaliyyəti dövründəki təcrübəsindən çıxış edib.  Dinləmələrdə ABŞ-ın Hind-Sakit Okean Komandanlığının əməliyyatlar üzrə keçmiş direktoru Mark Montqomeri və 2024-2025-ci illərdə dövlət katibinin müavini olmuş Kurt Kempbell də ifadə veriblər. Çarlz Flinn dinləmələrdəki çıxışında Çinin Tayvanı necə nəzarətə götürəcəyinin mümkün ssenarisini proqnozlaşdırıb. Onun fikrincə, Çin dəniz qüvvələri sürətli amfibiyalar vasitəsilə adaya desant çıxaracaqlar. Çin qüvvələri Tayvan sahillərinə çatdıqdan həmin mövqelərdə güclənəcək və sonra adanın şəhərlərinə doğru irəliləyəcəklər.

ABŞ-ın keçmiş hərbçilərinin və diplomatlarının dinləmələrdəki çıxışı hazırki administrasiyaya xəbərdarlıq mahiyyəti daşıyır. Onlar keçmiş administrasiyanın üzvləri kimi ABŞ Prezidenti Donald Tramp və onun hökumət üzvlərinin Tayvan məsələsinə diqqəti artırmalarını tövsiyyə edirlər. Halbuki, Ağ Evin hazırki administrasiyası bu gün daha çox Rusiya-Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərq və İranla məşğuldur. Buna rəğmən, keçmiş dövlət katibinin müavini Kurt Kempbell Tayvanın gələcəyinin Amerikanın gələcəyi ilə dərin bağlı olduğunu vurğulayıb. Onun sözlərinə görə təhlükəsiz Tayvan ABŞ-ın strateji maraqlarına uyğundur. Kempbell hesab edir ki, ABŞ hökuməti və Konqresi Tayvandakı həmkarları ilə əlaqəni daha da dərinləşdirməlidirlər.

Buna baxmayaraq, Çinin Tayvanı nəzarətə götürmək həmləsi qarşısında Vaşinqtonun hansı addımlar atacağı sual altındadır. ABŞ Tayvanın müdafiəsi naminə nüvə dövləti olan Çinlə hərbi qarşdurmaya gedəcəkmi?  Donald Tramp müharibələrdə maraqlı deyil. Digər tərəfdən Tramp Çinlə yeni ticarət sazişi imzalamaq istəyir. Ancaq Tayvan ətrafındakı gərginlik iki ölkə arasındakı münasibətləri yenidən gərginləşdirəcək.

Исследовательский центр "Атлас"

Pekin Zangnan adlandırdığı Arunaçal Pradeşi Cənubi Tibetin bir hissəsi adlandırıb. Yeni Dehli bu iddianı dəfələrlə rədd edib. Hindistan Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Randhir Jaiswal mayın 14-də “Yaradıcı adlandırma Arunaçal Pradeşin Hindistanın ayrılmaz və ayrılmaz hissəsi olduğu, olduğu və həmişə qalacağı inkaredilməz reallığı dəyişməyəcək” deyib.

2025-ci ilin aprelində Çin Arunaçal Pradeşdəki 30-a yaxın yerin adını dəyişdirərək oxşar addım atdı, Hindistan bunu “məntiqsiz” olaraq rədd etdi və bölgənin ölkənin “ayrılmaz hissəsi” statusunu bir daha təsdiqlədi.

Hindistan və Çin 3800 km-lik zəif demarkasiya edilmiş sərhədi bölüşürlər və 1962-ci ildə qısa, lakin amansız müharibə aparıblar. Həmçinin onların qoşunları arasında nadir hallarda toqquşmalar baş verib, 2020-ci ildəki döyüşlərdə 20 Hindistan və 4 Çin əsgəri həlak olub.

Aprelin 22-də Hindistanın Kəşmir bölgəsində 26 turistin terrorçular tərəfindən qətlə yetirilməsi iki ölkə arasında toqquşmalara səbəb oldu. Pakistan turistlərə hücumla heç bir əlaqəsi olmadığını açıqlasa da, gərginlik davam edir.

Çinin müxtəlif qitələrə, o cümlədən Cənubi Amerikaya diqqətini artırıb. Öz növbəsində Cənubi Amerika ölkələri Pekinlə təmaslarını genişləndiriblər. Söhbət o ölkələdən gedir ki, həmin dövlətlərin başında solçu liderlər dayanıb. Bunun səbəblərindən biri Latın Amerikasının solçu liderlərinin Vaşinqtonun təsirindən uzaqlaşmaq istəyidir.

Bu arada, Braziliya Prezidenti Luiz İnasio Lula da Silvanın Çinə rəsmi səfəri başlayıb. Braziliya siyasi və iqtisadi baxımdan Cənubi Amerikanın güclü dövlətlərindəndir. Braziliya Prezidenti ABŞ-la münasibətlərdə balansı qorumağa çalışır. Bu səfərin nəticəsi olaraq Çinin Braziliyaya yatırımlarının miqyasının artıracağını proqnozlaşdırmaq olar. Çin ümumilikdə Cənubi Amerika ölkələrinə 9.2 milyard dollar civarında yatırım qoymağı planlaşdırır. Çin bu qitəyə həm yatırımlarını, həm də Cənubi Amerika ölkələrinin yeraltı sərvətlərinin idxalını artıracaq.

Vaşinqton Çinin Cənubi Amerikaya artan diqqətindən narahatdır. ABŞ Prezidenti Donald Tramp və onun komanda üzvləri “Monro doktrinasına” üstünlük verirlər. Yəni Şimali və Cənubi Amerika Vaşinqtonun təsir dairəsində olmalı, fərqli qitələrin böyük dövlətlərin bu bölgədə fəallığının qarşısı alınmalıdır. Dövlət katibi Marko Rubio da eyni mövqedədir. O Vaşinqtonun xarici siyasətində Şimali və Cənubi Amerikanın əsas istiqamtələr olduğunu vurğulayıb. Bu məntiqlə Çinin Cənubi Amerika ölkələri ilə sıx əməkdaşlığı Vaşinqtonun təhlükəsizlik maraqlarına ziddir. Məhz buna görə Tramp ilk olaraq Çinin Panama kanalındakı mövqelərini zəiflətdi. Vaşinqtonun təzyiqləri nəticəsində Panama dövləti Çinlə əməkdaşlığına yenidən baxmaq məcburiyyətində qaldı. Hazırda növbə digər Cənubi Amerika ölkələrinə çatıb. Əlbəttə, Braziliya Panama deyil və bu dövlətə təzyiqin əks-effekti ola bilər.

Braziliya Çinlə əməkdaşlığa maraq göstərsə də, Luiz İnasio Lula da Silvanın Çinin bir qisis strateji məhsuluna gömrük rüsumlarını artırıb. Görünür, Braziliya Prezidenti ehtiyat edir ki, Çinin ucuz məhsulları Braziliya istehsalına mənfi təsir edə bilər. Meksika da Çinlə tərəfdaşlığına baxmayaraq, bu ölkənin artan idxalının məhdudlaşdırmağa çalışır.

Исследовательский центр "Атлас"

Mərkəzi Tibet Administrasiyasından Sikyong Penpa Tsering Çinin Tibet hüquqlarını və şəxsiyyətini davamlı şəkildə sıxışdırmasına birbaşa zidd olaraq Vaşinqtonda ABŞ konqresmeni Joe Wilson ilə görüşüb. Mərkəzi Tibet Administrasiyasının məlumatına görə, yüksək səviyyəli görüş Pekinin Tibet siyasətinə beynəlxalq müqavimətin artdığını vurğuladı. Konqresmen Wilson Dalay Lamaya heyranlığını ifadə edərək, onu qlobal sülh və ilham simvolu kimi xarakterizə edib.

Mərkəzi Tibet Administrasiyasının məlumatına görə, Sikyong bu fürsətdən istifadə edərək, 90 illik yubileyi ərəfəsində Dalay Lamanın irsinə hörmətlə yanaşan Konqresə qətnamə təklif edib. Wilson bu ideyanı alqışladı və Çinin Dalay Lamanın qlobal nüfuzunu azaltmaq cəhdlərinə qarşı duraraq onu Konqresdə irəli sürməyə söz verdi. İclasda Tibet proqramlarına təsir edən son büdcə kəsirlərinə də toxunulub. Mərkəzi Tibet Administrasiyasının istinad etdiyi kimi, Tibet Ofisinin və Tibet üçün Beynəlxalq Kampaniyanın əməkdaşlarının daxil olduğu Tibet nümayəndə heyəti onların hərəkəti üçün təsirləri ilə bağlı narahatlıqlarını dilə gətirib. Wilson, uzunmüddətli dəstəyini bir daha təsdiqləyərək, Çin təzyiqi altında əzmkarlığın gücünü və sarsılmaz vəkilliyə ehtiyacı vurğulayaraq cavab verdi.

Daha sonra Sikyong Xarici Əlaqələr Şurasında veteran diplomat Elliott Abrams ilə görüşüb. Mərkəzi Tibet Administrasiyasının dediyinə görə, Abrams Tibetin rəhbərlik etdiyi təbliğat səylərini yüksək qiymətləndirib və tibetlilərin beynəlxalq arenada birbaşa iştirakını davam etdirməyə çağırıb. O qeyd edib ki, onların şəxsi təcrübələri heç bir kənar şəxsin Çinin hekayəsinə qarşı çıxmaqda təkrarlaya bilməyəcəyi orijinallıq verir. Mərkəzi Tibet Administrasiyasının verdiyi məlumata görə, Sikyong Vaşinqtondakı görüşlərini başa vurdu və Tibet Fondunun idarə heyətinin iclasında iştirak etmək üçün Nümayəndə Namgyal Choedup ilə Nyu Yorka getdi. O, növbəti dəfə Amherstdə yerli Tibet icmasının üzvləri ilə görüşəcək və Çinin Tibet siyasətinə qlobal müqavimət mesajını davam etdirəcək.

ABŞ Konqresində Kubadakı şübhəli Çin müşahidə obyektlərinin varlığını əks etdirən yeni hesabatla bağlı dinləmələr keçirilib. Konqresmenlər Pekinin ABŞ yaxınlığında kəşfiyyat işini genişləndirə biləcəyi barədə Ağ Evi xəbərdar ediblər və Donald Tramp administrasiyasını Çinə qarşı daha sərt mövqe tutmağa çağırıblar.

Nümayəndələr Palatasının Nəqliyyat və Dəniz Təhlükəsizliyi alt komitəsi tərəfindən təşkil edilən dinləmələr ABŞ-ın analitik mərkəzi olan Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin araşdırmasına istinad edib. Bu mərkəzin tədqiqatçıları Kubada dörd şübhəli siqnal kəşfiyyat mərkəzinin varlığını bildiriblər. Tədqiqatçılar peyk görüntülərindən istifadə ediblər.

Bu məsələ iki il əvvəl də Konqresin diqqətini çəkmişdi. Nümayəndələr Palatası Senatla birgə 2023-u ilin iyun ayında Dövlət Departamentinə və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinə müraciət edərək Kubadakı şübhəli bazalar haqqında hesabat hazırlamalarını tövsiyyə etmişdilər. Konqres bu məsələnin araşdırılması zamanı müraciət etdiyi iki dövlət strukturundan şəffavlıq tələb etmişdi. Konqresmenlər amerikalıların mövcud vəziyyət barədə məlumatlı olmaları hüququna istinad etmişdilər. Bu müraciət ABŞ-ın yaxın tarixi ilə bağlıdır. Keçmiş SSRİ 1960-cı illərin əvvəllərində Kubada nüvə başlıqlı raketlər yerləşdirdikdə Ağ Evin o zamankı sahibi Con Kennedi bu təhlükə barədə televiziya vasitəsilə xalqını məlumatlandırmışdı, heç nəyi gizlətməmişdi. Görünür, konqresmenlər bu təcrübədən çıxış edərək dövlət strukturlarının vəziyyət barədə xalqa məlumat vermələrini istəyirlər, sadəcə bu dəfə təhlükənin Çindən gəldiyinə eyham vururlar.

Kubanın Rusiya, Çin və İran kimi ölkələrlə təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı Vaşinqtonu narahat edir. “The Wall Street Journal” dərgisində yayımlanan məqaləyə görə, Çinin Kubada yerləşdirdiyi kəşfiyyat mərkəzlərinin məqsədi ABŞ ərazisindəki hərbi mərkəzlər barədə məlumat toplamaq, elektron yazışmaları ələ keçirmək və bu məlumatları tərəfdaşları Rusiya və İranla bölüşməkdir. Çin Xarici İşlər Nazirliyi Pekinin ABŞ-a qarşı kəşfiyyat çalışmaları aparması iddiasını rədd etsə də, Vaşinqtonu həmişəki kimi buna inanmır.

Исследовательский центр "Атлас"

Ukrayna on ildən artıqdır ki, 8 may tarixində nasizm üzərində qələbə gününü qeyd edən Avropa ənənəsinə qoşulmuşdur. Həmin gün biz həmin dəhşətli, qanlı müharibənin milyonlarla qurbanını ehtiramla anırıq. Bu il 8 may tarixində bütün dünya, o cümlədən Ukrayna, nasizm üzərində qələbənin və Avropada İkinci Dünya Müharibəsinin başa çatmasının 80-ci ildönümünü qeyd edəcək. Cəmiyyətimizdə bu günün dəyəri insan həyatı prizmasından qəbul olunmuşdur. Biz nasizmə qarşı mübarizə aparan hər kəsə hörmət və minnətdarlığımızı ifadə edir, insanlıq tarixinin ən qanlı və amansız müharibəsində həlak olan hərbçilərin və mülki vətəndaşların xatirəsini dərin ehtiramla yad edirik. Bu tarix həm Ukrayna, həm də Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xalqlarımızın ailələri ədalətli sülhün qiymətini dəqiq bilirlər. Ukrayna xalqı milli faciə yaşayıb — 8 milyondan çox insanını itirib (onlardan 5 milyonu mülki vətəndaş, 3 milyonu isə hərbçidir) və hitlerçi rejimin məğlubiyyətində əsas və həlledici rol oynamışdır.

İkinci Dünya Müharibəsi 1939-cu il sentyabrın 1-də nasist Almaniyasının Polşaya hücumu və Lvovla digər şəhərlərin bombardmanı ilə başlamışdır. 1941-ci il iyunun 22-dən etibarən Almaniya və müttəfiqlərinin SSRİ-yə müdaxiləsi ilə Ukrayna ərazisi ağır döyüşlərin meydanına çevrilmişdir. Təxminən 7 milyon ukraynalı Qızıl Orduya səfərbər olunmuş, onların yarısı döyüşlərdə həlak olmuş, sağ qalanların əksəriyyəti isə əlil olmuşdur. Ukrayna müharibənin əsas cəbhələrindən birinə çevrilmiş, cəbhə əvvəl qərbdən şərqə, sonra isə şərqdən qərbə keçərək ölkənin hər bir şəhərini, kəndini və ailəsini sarsıdan dağıntılar və itkilər buraxmışdır.

Dünyanın güclü dövlətlərinin aqressorlarla mübarizə aparmaq istəməməsi faciənin daha da dərinləşməsinə səbəb olmuşdur. Həm nasist, həm də kommunist rejimlər Ukrayna torpaqlarında bəşəriyyətə qarşı saysız-hesabsız cinayətlər, hərbi cinayətlər və soyqırımı aktları törətmiş, milyonlarla ukraynalı, yəhudi, krım-tatar və digər xalqları məhv etmişlər.

Müharibənin əvvəlində Ukrayna xalqının öz müstəqil dövləti yox idi və müxtəlif ölkələr arasında bölünmüşdü. Nasistlər və kommunistlər insan həyatının dəyərinə məhəl qoymadan, “Ukrayna məsələsi”ni və ukraynalıların müstəqillik arzusunu geosiyasi oyunlarında alət kimi istifadə edir, bu torpaqlara yalnız resurs kimi yanaşırdılar.

Buna baxmayaraq, ukraynalılar nasizm üzərində qələbəyə mühüm töhfə vermiş, Antihitler koalisiyasının bütün cəbhələrində qəhrəmanlıq, cəsarət və fədakarlıq nümayiş etdirmişlər. Altı milyon ukraynalı Qızıl Ordu sıralarında, yüz minlərlə insan partizan hərəkatlarında, o cümlədən Ukrayna Üsyançı Ordusunda, həmçinin Polşa, ABŞ, Kanada və Fransa ordularında vuruşmuşdur. Ukraynadakı demək olar ki, bütün müəssisələr müdafiə sənayesinə yönəldilmiş, ölkə ərazisi əsas döyüşlərin, müqavimətin və qəhrəmanlığın mərkəzinə çevrilmişdir.

Lakin nasistlərin qovulması Ukraynaya azadlıq gətirmədi. Bunun əvəzində kommunist terroru qayıtdı — “qara xalatlılar”ın qətliamları, krım tatarlarının və digər xalqların Krımdan deportasiyası, 1946–1947-ci illərdə süni aclıq, Polşadan etnik ukraynalıların zorla köçürülməsi, Qərbi Ukraynada yenidən repressiyalar və kütləvi sovetləşdirmə baş verdi.

Ümumilikdə, Ukrayna 8 milyondan çox vətəndaşını və onun ərazisində yaşayan digər xalqların nümayəndələrini itirdi. Müharibədə ümumi dünya itkiləri isə 50 milyondan 85 milyona qədər qiymətləndirilir.

Altı il davam edən müharibə bəşəriyyətin qeyri-adi birləşməsi, qarşılıqlı yardım, cəmiyyətlərin səfərbərliyi, xalqlar arasında həmrəylik və sosial-siyasi-iqtisadi sistemin köklü dəyişiklikləri nəticəsində başa çatdı.

Qələbə qazanan ölkələr daha ədalətli beynəlxalq qaydalar yaratmaq və müharibələrin, soyqırımların və insan haqlarının pozulmasının qarşısını almaq məqsədilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatını yaratdılar. Ukrayna bu təşkilatın həmtəsisçilərindən biri oldu.

Lakin bu Qələbədə heç bir ölkə yeganə qəhrəmanlıq iddiası edə bilməz, çünki bu, onlarla ölkənin və yüzlərlə xalqın birgə səyləri nəticəsində əldə olunmuşdu.

Müharibə xatirəsi qələbə kultuna və ya revanşizmə xidmət etməməlidir. Müasir Rusiya bu tarixi təhrif edərək, özünü “baş qəhrəman” kimi təqdim edir. Halbuki bu yaddaş bizə sülhü qiymətləndirməyi, onu müdafiə etməyi və düşmənlə mübarizədə cəsarətli və prinsipial olmağı öyrətməlidir.

Biz xatırlayırıq ki, müharibə – bu, fəlakətdir, faciədir, milyonlarla insanın həyat və ruh itkisi deməkdir. Müharibənin qəhrəmanlaşdırılması və romantikləşdirilməsi yeni qarşıdurmaların yaranmasına yol açır.

Təəssüf ki, nasizm və kommunizmdən sonra dünya yeni aqressiv ideologiya – “raşizm”lə qarşı-qarşıyadır. Bu ideologiya təkcə Ukraynanın müstəqilliyinə və suverenliyinə deyil, bütün beynəlxalq hüquq qaydalarına, bəşəriyyətin təhlükəsizliyinə və demokratiyaya təhdid yaradır.

Bu gün ukraynalılar təkcə özlərini deyil, həm də digər ölkələri və xalqları Rusiya təcavüzündən qorumaq üçün silahla mübarizə aparırlar. Bu mübarizə daha sabit və ədalətli təhlükəsizlik sisteminin qurulması üçün bir fürsətdir. Yeganə yol – təcavüzkarı məğlub etmək, Ukraynanın ərazi bütövlüyünü bərpa etmək və rus imperializminin yeni cinayətlərinin qarşısını almaqdır.

Rusiya 2022-ci ildən bəri hər gün minlərlə ölü və yaralı verərək, heç bir strateji məqsədə nail olmadan, 2025-ci il 9 may tarixində keçiriləcək hərbi parad da daxil olmaqla, nasizm üzərində qələbənin 80-ci ildönümünü təbliğat məqsədi ilə istifadə edir. Məqsəd – yeni qüvvələri səfərbər etmək, müttəfiqləri cəlb etmək və ölkədə hökm sürən iqtisadi böhran və milyonlarla insanın yoxsulluğuna baxmayaraq, rejimi gücləndirməkdir.

Biz beynəlxalq ictimaiyyəti İkinci Dünya Müharibəsinin qurbanlarının xatirəsini tarixi həqiqətə əsaslanaraq anmağa və bu tarixi günün yeni hərbi cinayətlərin əsaslandırılmasına alət edilməsinin qarşısını almağa çağırırıq.