Рубрика: Отчеты

Hindistanın baş naziri Narendra Modi Fransaya rəsmi səfəri zamanı bu ölkə ilə xüsusi qlobal strateji tərəfdaşlıq barədə razılığa gəlib. Narendra Modi Fransa Prezidenti Emmanuel Makronla danışıqları son dərəcə məhsuldar adlandırıb. İki ölkə arasındakı münasibətləri yeni səviyyəyə qaldırmağa kömək etdiyini bildirən Hindistanın baş naziri X sosial mediada danışıqların müdafiə, texnologiya, kosmik, təhlükəsizlik, terrorizmlə mübarizə, innovasiya və digər əsas sektorlarda əməkdaşlığın dərinləşdirilməsini əhatə etdiyini yazıb. Modi bildirib ki, ölkələr mineral ehtiyatlar və texnologiya üçün daha güclü təchizat zəncirlərini təmin etmək məqsədilə iqtisadi təhlükəsizlik məsələləri üzrə əməkdaşlığa başlamaq barədə razılığa gəliblər.

İki ölkə 2030-cu ilə qədər təxminən ticarət mübadiləsini 30 milyard ABŞ dollarına çatdırmağı planlaşdırıblar. Bununla yanaşı iki ölkə öz aralarında müdafiə, aerokosmik, süni intellekt, təmiz enerji, rəqəmsal texnologiyalar sahələrində əməkdaşlığın genişləndirilməsi kimi sahələrə diqqəti artıracaqlar. Narendra Modi iyunun 14-də Fransanın Nitsa şəhərində keçirilən “Hindistan İnnovasiyaları” (Bharat İnnovasiyaları) tədbirində iki ölkə arasında yüksək texnologiyaların inkişafına xüsusi əhəmiyyət verəcəklərini söyləyib. Görünür, Hindistan süni intellekt sahəsində rəqibi Çindən geri qalmaq istəmir.

Beləliklə, Fransa Hindistanın Avropada əsas müttəfiqinə çevrilib. İki ölkə lideri bu ilin fevral ayında da görüşmüşdülər və o zaman strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsini müzakirə etmişdilər. Son beş ildə ikitərəfli ticarət əhəmiyyətli dərəcədə artıb və bu, qlobal iqtisadi qeyri-müəyyənliklər fonunda dayanıqlığı əks etdirir. Mülki nüvə əməkdaşlığı Hindistan-Fransa ikitərəfli münasibətlərinin ən strateji cəhətdən vacib aspektlərindən biri olaraq qalır. Hindistan Fransanın kosmik çalışmalarından da faydalanmaq istəyir.

Fransa Hindistanın Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvlüyünə namizədliyinə əsas dəstəkləyən ölkələrdəndir. Parislə Yeni Dehli arasındakı strateji tərəfdaşlıq eyni zamanda Çinin regional və qlobal gücünü balanslaşdırmaq məqsədi daşıyır. Parisin Pekinlə dialoqu davam edir. Buna baxmayaraq, Paris Çinin artan siyasi və iqtisadi gücündən narahatdır.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinə səfərinə baxmayaraq, Vaşinqton Çin vətəndaşları üçün viza prosedurlarını sərtləşdirmək niyyətindədir. “Reuters” agentliyinin yüksək vəzifəli administrasiya rəsmisinə istinadən verdiyi məlumata görə, bu tədbir Çinin ABŞ-da qanunsuz olaraq yaşayan vətəndaşlarını lazımi qaydada geri qaytarmamasından irəli gəlir.

Hazırda ABŞ-da 100.000-dən çox Çin vətəndaşı qanunsuz olaraq yaşayır. Onlardan 30.000-dən çoxu artıq deportasiya əmri alıb. Agentlik yazır ki, Vaşinqton Pekinin ABŞ tərəfindən maliyyələşdirilən Gömrük və Sərhəd Mühafizəsi tərəfindən ölkəyə deportasiya edilənləri daşıyan çarter reyslərinə icazə verməsini istəyir.

ABŞ prezidenti Donald Trampın ikinci müddətinin başlaması ilə müxtəlif yoxlamalar yolu ilə sənədləri qaydada olmayan çinliləri geri qaytarmağa hazır olduğunu açıqlamışdı. 2025-ci ilin əvvəlində Çin ABŞ-dan deportasiya edilən təxminən 3000 vətəndaşını qəbul etdi. O vaxtdan bəri ölkə geri qaytarılma üzrə əməkdaşlığını azaldıb. ABŞ-ın görə biləcəyi mümkün tədbirlər arasında agentliyin mənbəyi artıq viza verilmiş şəxslər üçün vizaların rədd edilməsi və giriş qadağalarının birbaşa artmasına istinad edib. ABŞ viza müraciətçiləri tərəfindən tələb olunan depoziti artırmağa və ölkədən vaxtında çıxdıqdan sonra geri qaytarmağa hazırdır.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp ötən ilin qvsut ayında çinli jurnalistlər üçün yeni viza məhdudiyyətləri təklif etmişdi. Amerika hökuməti çinli jurnalistlərə ABŞ-də qalma müddətini 90 günə qədər uzatmaqla onlara sərt viza məhdudiyyətləri qoymağı təklif edirdi. Digər ölkələrdən olan jurnalistlərə 240 günlə məhdudlaşdırılaraq, onlara təyinatlarının sonuna qədər ölkədə qalmalarına icazə verən mövcud qayda aradan qaldırılması nəzərdə tutulurdu. Bundan əvvəl isə ABŞ Çin rəsmilərinə viza məhdudiyyətləri tətbiq etmək qərarına gəlmişdi. Vaşinqton bu qərarını Çin hakimiyyətinin xaricilərin, o cümlədən diplomatların və jurnalistlərin Tibetə girişini əngəlləməsiylə əlaqələndirmişdi.

ABŞ-la İran arasında atəşkəs nisbi xarakter daşıyır. ABŞ zaman-zaman İranın dəniz limanlarına və hərbi katerlərinə zərbələr endirir, İran isə Vaşinqtonun bölgədəki müttəfiqlərini hədəf alıb. İranın Küveytin hava limanına endirdiyi zərbələr iki ölkə arasında münasibətləri gərginləşdirib. Tehranın həmişəki ittihamı bundan ibarətdir ki, ABŞ İrana hücumlarında Körfəz ölkələrindən, o cümlədən Kuveyt ərazisindən istifadə etməkdədir.

Hörmüz boğazıyla bağlı mürəkkəb vəziyyət də dəyişməz olaraq qalır. Hörmüz boğazı ətrafındakı vəziyyət beynəlxalq aləmdə enerji qiymətlərinin artımına səbəb olmaqla yanaşı, müxtəlif ölkələrin iqtisadiyyatlarına mənfi təsir edir. Misal üçün “Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, Hörmüz boğazındakı mövcud vəziyyətlə əlqaədar olaraq 2026-cı ilin may ayında Pakistanda istehlak qiymətləri 11,7 faiz artıb. Bu dinamikanın əsas səbəblərindən biri enerji qiymətlərinin artmasıdır. Bu fonda Pakistan Mərkəzi Bankı aprel ayında təxminən üç ildən sonra ilk dəfə olaraq əsas faiz dərəcəsini qaldırmaq məcburiyyətində qalıb. Hörmüz boğazının bağlanmasının başqa qurbanları da var. Müharibədən əvvəl Yaxın Şərq enerji axınlarının əhəmiyyətli bir hissəsi Asiya-Sakit Okean bölgəsinə yönəldilirdi. İdxalın kəskin azalması yalnız Pakistanda deyil, Sinqapur, Filippin, Şri-Lanka, Hindistan, Yaponiya və bir sıra digər ölkələrdə yanacaq qiymətlərinin sürətlə artmasına səbəb olub.

Hindistan Hörmüz boğazındakı böhran fonunda Rusiyadan daha çox neft almağa başlayıb və bu həcmi artırmağı planlaşdırır. Hindistan enerji ehtiyacının 70-80 faizini idxal hesabına ödəyir. Hörmüz boğazında bir çox dövlətin, o cümlədən Hindistana aid tankerlər var. Tehran ara-sıra dost və tərəfdaş saydığı ölkələrin tankerlərinin keçidinə icazə versə də, bu enerji qıtlığını aradan qaldırmağa şərait yaratmır. Avropa İttifaqı Rusiyaya qarşı sanksiyaların davamında israrlı olsa da, yanacağa olan tələbat Asiya ölkələrini Rusiyadan neft almağa sövq edir. Hörmüz boğazının mühasirəsi Hindistana mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükünə ciddi təsir edib. Rusiya neftinin əvəzlənməsi əvvəllər Hindistan üçün təhlükəli hesab olunurdu. Çünki, ABŞ Hindistana təzyiq edirdi ki, bu dövlət Rusiyadann eft alışını azaltsın. Ancaq Vaşinqton Hörmüz boğazıyla bağlı mürəkkəb vəziyəti nəzərə alaraq hazırda Hindistanın və digər dövlətlərin Rusiyadan neft alışına mane olmur.

Avrasiya Iqtisadi Ittifaqının mayın 29-da Qazaxıstan paytaxtı Astanada keçirdiyi sammit Rusiyanın Ermənistanı hədələməsiylə yadda qaldı. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Moskvada söylədiklərini Astanada təkrarladı: “Ermənistan Avropa İttifaqına inteqrasiya olunmaq istəyirsə, Avrasiya İqtisadi İttifaqında üzvlüyünü davam etdirə bilməyəcək”. Halbuki, Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan ölkəsinin Avrasiya İqtisadi İttifaqını tərk etmək planının olmadığının bir daha xatırlatdı.

Rusiya Avrasiya İqtisadi İttifaqı vasitəsilə Ermənistanla yanaşı Mərkəzi Asiya ölkələrinə də təsir imkanlarını artırmağı planlaşdırır. Halbuki, reallıq fərqlidir. Çinin Mərkəzi Asiyadakı fəallığı Rusiyanın fəallığını üstələyib. Qazaxıstanın Çinə borcu sürətlə artır və Astananın Pekin qarşısındakı öhdəlikləri qarşıdakı illərdə artmağa davam edəcək kimi görünür. Qazaxıstan 2025-ci ildə Çindən təxminən 3,5 milyard dollardan çox kredit alıb və bu ölkəyə borcu təxminən 13 milyard dollara çatıb. Qazaxıstan Çinin istiqrazlarından da faydalanmağa çalışır. Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayev iddialı iqtisadi proqramlar qəbul edib və bu proqramların reallaşması üçün əlavə maliyyə resurslarına ehtiyac var.

Qazaxıstan Energetika Nazirliyinin yaydığı məlumata görə, Rusiya və Qazaxıstan Çinə 35 milyard kubmetr təbii qaz çatdıra biləcək boru kəmərinin tikintisini müzakirə ediblər. Qazaxıstan rəsmiləri bu ideyanı həyata keçirməyə hazır olduqlarını bildirsələr də, Çin Rusiyadan boru kəmərinin tikintisi ilə bağlı üzərinə öhdəlik götürmək istəmir. Bu mənada Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Pekində çinli həmkarı Si Cinpinlə danışıqları da nəticə vermədi. Pekin Rusiya nefti və qazından asılı olmaq istəmir.

Çin Rusiya əvəzinə Mərkəzi Asiya ölkələrinə, o cümlədən Qazaxıstana yatırımlarını artırmaq siyasətini davam etdirir. Misal üçün Çin Qazaxıstanda 100 milyon dəyəri olan mis istehsal edəcək zavodun tikintisinə başlayıb. Bu, bölgədə ən böyük mis istehsal edən zavod olacaq. Ancaq bu zaman başqa problemlər yaranır. Çin müxtəlif ölkələrdə tikdirdiyi zavod və fabriklərdə öz vətəndaşlarını çalışdırır. Bu zaman yerli işçilərlə gəlmələr arasında müəyyən gərginliklər yaşanır. Bu hallar həm Qazaxıstanda, həm də Qırğızıstanda yaşanıb.

Buna baxmayaraq, Pekin yatırımlarını azaltmır. Si Cinpinin bu ilin avqust ayında Qırğızıstana səfəri olacaq. Bişkəkdə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi məqsdəilə yeni sazişlər imzalanacaq.  Çin şirkəti Daşkənd və Səmərqənd arasında 282 kilometrlik pullu yolun tikintisi üzrə tenderi qazanıb. Bu layihənin təxminən 2,2 milyard dollara başa gələcəyi proqnozlaşdırılır və tikinti işlərinin iyul ayında başlanması planlaşdırılır. Çin-Qazaxıstan-Özbəkistan-Əfqanıstan marşrutu üzrə ilk konteyner qatarı yola salınıb. Marşrutun Çin-Əfqanıstan ticarətinin inkişafına kömək etməsi nəzərdə tutulur. Bundan başqa Çin Özbəkistanla yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq memorandumu imzalayıb.

Pekin yalnız iqtisadi yatırım, zavod və fabriklərin tikintisi ilə kifayətlənmir. Çin Tacikistana iki ölkə arasında yeganə rəsmi quru sərhəd keçid məntəqəsi olan Kulma sərhəd məntəqəsinin modernləşdirilməsi üçün texniki-iqtisadi əsaslandırmanın aparılmasına kömək edir. Çin həmçinin layihənin xərclərini ödəməyi öhdəsinə götürüb. Bu o deməkdir ki, Çin Mərkəzi Asiya ölkələri ilə təhlükəsizlik sahəsində də əməkdaşlığın genişləndirilməsi yollarını arayır. Çinin Mərkəzi Asiyada artan fəallığını müşahidə edən Türkiyə, ABŞ və Avropa İttifaqı da bölgə ölkələri ilə ortaq layihələr reallaşdırmağa çalışırlar. “Tramp yolu”nun işə düşməsiylə Mərkəzi Asiyanın zənginlikləri Türkiyə, Avropa İttifaqı ölkələrinə və ABŞ-a çatdırılacaq.

2012-ci ilin isti bir yaz günündə Çinin o vaxtkı vitse-prezidenti Si Cinpin Pekində Bill Geytslə görüşdü. Onlar iclas otağından çıxarkən söhbət dünya siqaretlərinin təxminən yarısını istehlak edən bir ölkədə siqaret çəkməyə çevrildi. Keçmişdə siqaret çəkən Si illər əvvəl siqareti tərgitdikdən sonra özünü daha yaxşı hiss etdiyini və tütün istifadəsini Çin üçün ciddi problem kimi təsvir etdiyini xatırladı, o vaxtkı Çindəki Geyts Fondunun rəhbəri Dr. Rey Yip. Gələn il prezident olacaq Si “tütünlə bağlı bir şey edəcəyinə” söz verdi, Yip dedi.

Bir neçə gün sonra Geyts Çin liderinin həyat yoldaşı və məşhur müğənni Penq Liyuanla birlikdə siqaret əleyhinə tədbirdə iştirak etdi. Hər ikisi siqaret əleyhinə şüar yazılmış qırmızı köynəklər geyinmişdilər. Lakin, Si onilliklər ərzində Çinin ən dominant liderinə çevrildiyi 14 il ərzində Pekin tütün istifadəsinin məhdudlaşdırılmasında və ya qapalı məkanlarda siqaret çəkməyə qadağa qoyulmasında yalnız yavaş irəliləyiş əldə etdi. Dünyanın əksər hissəsində siqaret satışları azalsa da, Çin əks istiqamətdə hərəkət edib.

Çində siqaret istehlakı 2003-cü ildən 2023-cü ilə qədər 39% artıb, dünyanın qalan hissəsində isə 26% azalıb. Çin Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin keçmiş rəsmiləri tərəfindən təsis edilmiş qeyri-hökumət təşkilatının hesabatına görə, Çində hər il satılan 2,4 trilyon siqaret qlobal ümumi siqaretin təxminən yarısını təşkil edir. Son 13 ildə siqaret çəkən gənclərin sayı azaldıqca siqaret çəkənlərin faizi azalıb, lakin siqaret satışları durmadan artıb. Siqaret qiymətləri aşağıdır: Bir qutu orta hesabla təxminən 3 dollara başa gəlir ki, bu da ABŞ-dakı qiymətin təxminən üçdə biri qədərdir.

Siqaret satışlarının yavaşlamaması, həm sənayeni tənzimləyən, həm də ölkənin dominant siqaret istehsalçısı olan Çin Milli Tütün Korporasiyasını idarə edən Çinin Dövlət Tütün Monopoliyası Administrasiyasının təsirinin ölçüsüdür. Şirkət 2025-ci ildə təxminən 244 milyard dollar mənfəət və vergi gəliri əldə edib ki, bu da milli hökumət gəlirlərinin təxminən 7%-ni və Çinin müdafiəyə xərclədiyini iddia etdiyi məbləğə bərabərdir.

İqtisadi artımın yavaşlaması və uzun müddət davam edən əmlak böhranının yerli hökumətlərin torpaq satışından əldə etdiyi gəlirləri azaltması ilə tütün gəlirləri daha da vacib hala gəldi. Agentlik həmçinin mənfəətini Si-nin bir neçə strateji prioritetini dəstəkləmək üçün istifadə edib. Keçən il maliyyə sistemini gücləndirmək üçün Çinin ən böyük banklarından birinə 1 milyard dollardan çox investisiya qoyub. Həmçinin 100 milyard dollarlıq milli yarımkeçirici investisiya fondunun əsas dəstəkçisi olub.

Maliyyə çəkisi siyasi təsirə çevrilib. Agentliyin baş administratoru hökumət nazirinin müavininə bərabər rütbəyə malikdir. Son yeddi ildə yeddi keçmiş yüksək vəzifəli administrator korrupsiya ittihamları ilə həbs edilib. 2022-ci ildə agentlik veypləri əhatə etmək səlahiyyətlərini genişləndirərək, onların harada satıla biləcəyinə dair məhdudiyyətlər və ətirli məhsullara qadağalar da daxil olmaqla daha sərt qaydalar tətbiq edib. Digər ölkələrdən fərqli olaraq, veypinq Çində siqaret tələbatını azaltmayıb. Pekin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının tütün nəzarəti müqaviləsini 2005-ci ildə ratifikasiya edib, lakin onun ən sərt müddəalarını heç vaxt tətbiq etməyib.

Administrasiyanın ən aydın qələbəsi 2017-ci ildə, illərdir davam edən qapalı məkanlarda siqaret çəkmə qadağası üçün səylərin qarşısını alaraq məsuliyyəti yerli hökumətlərə ötürdüyü zaman əldə edildi, çünki burada icra tez-tez zəifdir. Bu gün bir çox yerli siqaret çəkmə qaydaları əsasən dişsizdir və ölkənin daha az inkişaf etmiş bölgələrində, xüsusən də ölkənin daha az inkişaf etmiş bölgələrində, ikinci əl tüstüsündən zəif qorunma təmin edir. ABŞ-da və digər Qərb ölkələrində siqaret qutularında görməzdən gəlmək mümkün olmayan sağlamlıq xəbərdarlıqları olsa da, Çində qablaşdırmada pandalar və Səmavi Sülh Qapısı da daxil olmaqla milli simvolların təsvirləri ilə yanaşı tək sətirli xəbərdarlıq da var.

Çin Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC) tərəfindən dərc edilən 2022-ci il tədqiqatında ölkənin siqaret çəkməni cilovlaya bilməməsinin dövlət inhisarının müdaxiləsi və hökumətin tütünə qarşı “qeyri-müəyyən münasibətlərinin” nəticəsi olduğu qənaətinə gəlindi. Dövlət Tütün İnhisarçılığı Administrasiyasının yerli şöbələrinin təsiri COVID-19 pandemiyasından sonra, bir çox hökumətin kütləvi test xərcləri səbəbindən maliyyə cəhətdən çətinlik çəkdiyi zaman daha da dərinləşdi. Onların lobbiçiliyi xüsusilə təsirlidir, çünki siqaret istehsalı və istehlak vergiləri yerli büdcələr üçün mühüm rol oynayır. Pekindəki Beynəlxalq Biznes və İqtisadiyyat Universitetinin professoru Zheng Rong tərəfindən aparılan bir araşdırma, Çin istehsalçılarının satdığı hər siqaretdən əldə edilən gəlirin təxminən yarısının hökumət xəzinəsinə axdığını müəyyən etdi.

Çinin ən böyük tütün istehsal edən bölgələrində asılılıq kəskindir. Çinin cənub-qərbindəki Yunnan əyalətinin paytaxtı Kunminqdə tütün vergiləri 2024-cü ildə şəhər büdcəsinin yarıdan çoxunu təşkil edib. Çinin mərkəzindəki Hunan əyalətindəki Çanqde şəhərində tütün vergiləri 2022-ci ildə vergi gəlirlərinin 20%-ni təşkil edib. Yerli tütün büroları hətta təvazökar siqaret əleyhinə təşəbbüsləri də azaltmaq üçün mübarizə aparır.

Jiangxi əyalətinin Xinyu şəhərində yerli səhiyyə komissiyası internetdə yerləşdirilən rəsmi sənədlərə əsasən, müəyyən ictimai yerləri “tüstüsüz” elan etməyi təklif edib. Təklif artıq restoran və barları istisna edirdi və bu da Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının bütün qapalı ictimai məkanların siqaret çəkməməsi ilə bağlı tövsiyələrinə uyğun gəlmirdi. Lakin yerli tütün bürosu tüstüsüz məktəblərin tərifini yalnız ibtidai və orta məktəblərə tətbiq etmək üçün daraltmağı təklif etdi. İctimai qalmaqaldan sonra büronun səyləri uğursuz oldu.

Myanma təbii qaz hasilatını daha da artırmaq üçün Çin, Hindistan, Tayland, Rusiya və Yaxın Şərq ölkələri ilə əməkdaşlıq edir.

Hazırda Myanma və Tayland Ayeyawady və Mottama çöküntü hövzələrində, eləcə də Myanmanın əlaqəli dəniz ərazilərində neft və təbii qaz layihələrinə birgə investisiyaları genişləndirirlər. Bundan əlavə, Hindistanın Andaman adaları yaxınlığındakı ərazilərdə neft və qaz kəşfiyyatı və qazma işləri apardığı bildirilir.

Myanma dəniz neft və təbii qaz layihələrində Çin, Hindistan, Tayland, Rusiya və Yaxın Şərq ölkələri ilə əməkdaşlığı gücləndirir. Mənbələr bildirib ki, Myanmada, eləcə də Çin və Taylandda təbii qaza tələbat artmaqda davam etdikcə, Myanmanın dəniz bloklarından təbii qaz hasilatını daha da artırmaq üçün Çinlə texnologiya və kapital qoyuluşu sahəsində əməkdaşlıq etmək planları hazırlanır.

Qabaqcıl texnologiyaların tətbiqi ilə yetkin neft və qaz layihələrində istehsalın artırılması, Myanma-Çin xam neft boru kəməri vasitəsilə təchiz edilən xam neftdən istifadə edərək yeni neft emalı zavodunun birgə tikintisi, neft emalı zavodlarının və gübrə zavodlarının modernləşdirilməsi və tikintisi, eləcə də investisiyaların artırılması üçün şərait yaradılması ilə bağlı müzakirələr də aparılıb. Məlumata görə, Myanma və Çin hökumətləri arasında bu təşəbbüslər üzrə əməkdaşlıq çərçivələri də müzakirə olunub.

Hindistan-Rusiya iqtisadi əlaqələri enerji və müdafiədən kənara çıxaraq gübrələrə, əczaçılıq məhsullarına, maşınqayırmaya, kənd təsərrüfatına və İT xidmətlərinə sürətlə şaxələnir. Hindistanın əmək tutumlu güclü tərəfləri və Rusiyanın kapital tutumlu imkanları pandemiyadan sonrakı güclü ticarət trayektoriyasını idarə edir. İkitərəfli əlaqələrin və birgə istehsal fəaliyyətlərinin genişlənməsi ilə ikitərəfli ticarətin 2030-cu ilə qədər 100 milyard ABŞ dollarına çatacağı gözlənilir.

Prezident Vladimir Putinin Nyu-Dehliyə son səfəri və Rusiya-Hindistan Biznes Forumu 2025-in nəticələri daha geniş əməkdaşlıq dövrünün başlanğıcını qeyd edir. Hindistan-Rusiya münasibətləri artıq karbohidrogenlər və hərbi təchizat kimi ənənəvi sahələrlə məhdudlaşmır; onlar sürətlə qabaqcıl istehsal, əczaçılıq, rəqəmsal texnologiyalar və insan kapitalı mübadiləsinə doğru genişlənir ki, bu da tarixən güclü tərəfdaşlığın müasir, gələcəyə yönəlmiş transformasiyasını göstərir.

Zirvə görüşünün əsas nəticələrindən biri 2030-cu ilə qədər uzunmüddətli iqtisadi əməkdaşlıq yol xəritəsinin açıqlanması oldu. Bu plan, hazırda Hindistanın ixracını məhdudlaşdıran qeyri-tarif maneələrinin, tənzimləyici maneələrin və logistika maneələrinin aradan qaldırılması öhdəlikləri ilə dəstəklənən ikitərəfli ticarəti 100 milyard ABŞ dollarına çatdırmağı hədəfləyir. Hindistan və Avrasiya İqtisadi Birliyi arasında Azad Ticarət Sazişi üzrə irəliləyişlər, hər iki ölkədə biznes üçün proqnozlaşdırıla bilən mühit yaradacaq ikitərəfli investisiya müqaviləsi ilə birlikdə sürətləndirilir. Qlobal geosiyasi çətinliklərə baxmayaraq, iki ölkə arasında ticarət ötən il 12 faiz artaraq təxminən 68 milyard ABŞ dollarına çatdı və ticarətin 96 faizi hazırda milli valyutalarda aparılır ki, bu da ikitərəfli münasibətlərdə daha güclü maliyyə dayanıqlığını əks etdirir.

Hindistanın Rusiyaya ən çox ixrac etdiyi məhsullar arasında nüvə reaktorları, əczaçılıq məhsulları, mexaniki və elektrik maşınları, üzvi kimyəvi maddələr, keramika və müəyyən kənd təsərrüfatı məhsulları var. Nüvə reaktorları, qazanlar və mexaniki cihazlar dəyər baxımından ən böyük kateqoriyalar arasındadır, ardınca əczaçılıq məhsulları və üzvi kimyəvi maddələr gəlir. Bu göndərişlər Hindistanın rəqabət güclərini nümayiş etdirir – generik dərmanlar, ixtisaslaşmış kimyəvi vasitəçilər və kiçik və orta müəssisələrdən artan mühəndislik malları istehsal edir. İdxal baxımından Hindistan 2024-25-ci illər ərzində Rusiyadan 7 milyard ABŞ dolları dəyərində əhəmiyyətli qeyri-neft idxalına malikdir və bu da enerjidən başqa gübrələr və qiymətli daşlar kimi vacib sektorlardakı tələbatını ödəyir.

Rusiya-Hindistan Biznes Forumu həm ənənəvi, həm də inkişaf etməkdə olan sektorlar arasında əhəmiyyətli yaxınlaşmanı müəyyən edən əsas hökumət və biznes liderlərini bir araya gətirdi. Əczaçılıq, mühəndislik məhsulları, maşınqayırma, dəniz avadanlıqları, qida emalı, kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, tibbi texnologiya və qabaqcıl sənaye istehsalı birgə investisiyalar və texnologiya əməkdaşlığı üçün perspektivli sahələrə çevrilmişdir. Diqqət kiçik və orta müəssisələrin böyüməsini dəstəkləməyə, logistika səmərəliliyinin artırılmasına, rəqəmsal və dəniz əlaqələrinin gücləndirilməsinə və davam edən kommersiya inkişafını təşviq etmək üçün tənzimləmə proseslərinin sadələşdirilməsinə yönəlmişdir.

Rusiya Hindistanın gübrə idxalının 26 faizini təşkil edən və bu sektoru inkişaf edən iqtisadi tərəfdaşlığın əsas hissəsinə çevirən Hindistana ən çox gübrə tədarükçüsü halına gəlmişdir. Təchizat 2023-cü ilin ortalarından bəri rekord səviyyələrə çatmışdır, Rusiya 2024-cü ildə 4,7 milyon ton gübrə tədarük etmişdir ki, bu da 2021-ci illə müqayisədə 4,3 dəfə çoxdur. Təkcə bu ilin ilk doqquz ayında daşınmalarda 40 faiz artım müşahidə olunmuşdur ki, bu da əsasən Hindistan kənd təsərrüfatı üçün vacib olan fosfor əsaslı gübrələrin hesabına baş vermişdir. Rusiya ekoloji cəhətdən təmiz gübrələrin tədarükünü artırmağa hazır olduğunu bildirib. Rusiya sənaye liderləri azaldılmış tariflərin Hindistan fermerləri üçün xərcləri azaldacağını və daha dayanıqlı gübrə həllərinə doğru keçidi təşviq edəcəyini iddia edərək, daha sürətli FTA danışıqlarına çağırıblar. Rusiyanın BRICS bazarlarına mineral gübrə ixracındakı dəyişiklik Hindistanı əsas alıcıya çevirib və iki iqtisadiyyat arasında uzunmüddətli kənd təsərrüfatı sabitliyinin təmin edilməsindəki strateji əlaqəni vurğulayıb.

“Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, noyabrın son günündə Çində ən çox adı çəkilən iki agentlik diqqət mərkəzinə düşdü. Çin Daşınmaz Əmlak Məlumatı (CREI) və Çin İndeks Akademiyası özəl məlumat agentlikləridir və hər ikisi ölkənin ən yaxşı 100 inşaatçısı tərəfindən həyata keçirilən ev satışları ilə bağlı aylıq hesabatlar dərc edir. Onların rəqəmləri rəsmi statistikalar açıqlanmadan xeyli əvvəl açıqlanır. Beləliklə, Çinin dörd illik ağrılı əmlak böhranına nəzər salmaq istəyən investorlar üçün agentliklər əsas diqqət mərkəzindədir. Keçən ay problemli əmlak nəhəngi China Vanke-nin dekabrın ortalarında ödəmə müddəti bitən 2 milyard yuan (212 milyon funt sterlinq) böyük bir borcu ödəmək üçün istiqraz sahiblərindən daha çox vaxt istədiyini açıqlaması maraq doğurmuşdu. Lakin noyabr ayı üçün məlumatlar heç vaxt ortaya çıxmadı. Çinin əmlak bazarı birdən qaraldı.

“Bloomberg” daha sonra bildirdi ki, Pekin iki özəl sektor agentliyinə rəqəmləri sonrakı xəbərdarlığa qədər gizlətməyi tapşırıb. Hesabatlar üçün pul ödəyən müştərilərin hələ də onları əldə edə biləcəyi, lakin məlumatların məxfiliyini qorumaları tələb olunacağı bildirilirdi. Hesabatlarda yaxşı xəbərlərin olması ehtimalı az idi. CREI-nin oktyabr ayı üzrə göstəriciləri satışların bir il əvvəlki ilə nisbətən 42% azaldığını göstərdi ki, bu da 18 ayın ən kəskin azalmasıdır. Çin lideri Si Cinpinin administrasiyası əslində 2021-ci il daşınmaz əmlak böhranını kreditləşmə və investisiyaları inkişaf etdiricilərdən daha məhsuldar sektorlara yönəltmək ümidi ilə yaratdı. Lakin CREI rəqəmləri Pekinin bəlkə də bir az çox uğurlu olduğunu göstərir.

İndi hakimiyyət iqtisadi siyasət yol ayrıcında çaşqınlıq içində dayanıb, görünür, əgər yol nişanlarını gizlətsələr, heç kimin fərq etməyəcəyinə ümid edir. ABŞ-da yerləşən Çin kəşfiyyat şirkəti Trivium-un qeydində deyilir: “Məlumatların gizlədilməsinə əl atmaq, məmurların etibarlı siyasət rıçaqlarının tükəndiyini və indi əsas göstəricilər əvəzinə optika ilə idarə olunduğunu göstərir”. Bu, Pekinin işıqları söndürdüyü ilk dəfə deyil. Torpaq satışları, xarici investisiyalar, biznes inamı və şəhər işsizliyi ilə bağlı rəqəmlər son illərdə gizlədilib. Lakin məlumatların senzurasının son aktı getdikcə daha çox Çin iqtisadi rəqəmlərinin sarı rəngdə yanıb-sönməsi ilə əlaqədardır. İstehlakçı inamı, pərakəndə satışlar kimi, çökmə mərhələsindədir. Gənclərin işsizlik səviyyəsi 17%-dən yuxarı qalıb. PMI kimi tanınan iqtisadi sağlamlıq göstəriciləri daralma zonasındadır. İnvestisiya, xüsusən də özəl sektorda zəifləyir. İxracat ABŞ prezidenti Donald Trampın tariflərini gözləniləndən daha yaxşı qarşılasa da, Pekinin bu il ÜDM-i 5% artırmaq hədəfi qətiyyən optimist görünür.

“Geniş iqtisadiyyatda müsbət olmaq üçün çoxlu səbəb yoxdur”, – deyə “Capital Economics”dən Leah Fahy bildirir. O, Çinin artımının gələn il 3%-ə, 2030-cu ilə qədər isə cəmi 2%-ə düşəcəyini gözləyir. Çin Kommunist Partiyasının yüksək vəzifəli şəxsləri bu ay iki vacib konklav keçirir – bazar ertəsi günü keçirilən aylıq Siyasi Büro iclası və bu cümə günü keçirilən illik Mərkəzi İqtisadi İş Konfransı – artım hədəflərini dəqiqləşdirmək və onlara necə çatmaq lazım olduğunu müəyyən etmək üçün. Onlar, şübhəsiz ki, Vanke-dəki böhranı da qiymətləndirməlidirlər. Şirkət ötən həftənin sonlarında istiqraz sahiblərindən daha böyük 3,7 milyard yuanlıq əskinasın ödənişini təxirə salmağı xahiş etdi və bu da Vanke-nin dəniz kreditorlarına və böyük Çin banklarına borclu milyardlarla dolları ödəməyə qadir ola biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar yaratdı. Əmlak sektorundakı daha bir böyük korporativ böhran Pekin üçün başağrısı olacaq. Bu, investorları hakimiyyət orqanlarının iqtisadi rıçaqlar üzərində kifayət qədər etibarlı nəzarətə malik olub-olmadığına şübhə ilə yanaşmağa vadar edə bilər. Lakin bu, həm də ölkənin 2021-ci ildə 50 milyard dollarlıq (37,5 milyard funt sterlinq) developer Evergrande-nin iflası ilə başlayan zəiflədici əmlak böhranının hələ də davam edə biləcəyini göstərir. Bu böhran davam etdiyi müddətcə Çin iqtisadiyyatını dirçəltmək və ixracdan asılılığını azaltmaq üçün mübarizə aparacaq. “Düşünmürəm ki, nə əmlak satışlarında, nə də əmlak investisiyalarında yaxın müddətdə canlanma müşahidə edək”, Trivium-un Vaşinqton analitiki David Zhang deyir. “Bizim təxminlərimizə görə, bazarın milli miqyasda həqiqətən dibinə çatmasına hələ üç-dörd il qalıb.” Zhang Handandandır. Tay çinin doğulduğu yerlərdən biri olmaqla yanaşı, onun əsas şöhrət iddiaları polad emalı və bolt-qayka istehsalıdır. Çin standartlarına görə, əhalisi cəmi 10 milyon olan, Böyük London ölçüsündə kiçik bir şəhərdir. Bu, onu sözdə “üçüncü səviyyəli” şəhərə çevirir. Birinci səviyyəli Pekin, Şanxay, Quançjou və Şençjen şəhərlərində daşınmaz əmlak bazarı sabitləşsə də, ikinci və üçüncü səviyyəli şəhərlər hələ də durğunluq içindədir.

Ötən həftə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Hindistan və Rusiya arasında 23-cü illik sammit görüşü üçün Yeni Dehliyə dövlət səfəri etdi. 2000-ci ildə keçirilən ilk illik sammitdən bəri, COVID-19 pandemiyasının dünya miqyasında səyahətləri dayandırdığı iki il istisna olmaqla, görüşlər hər il fasiləsiz davam edir.

Hindistan müdafiə siyasətçilərinin rusiyalı həmkarları ilə görüşdüyü zaman olduğu kimi, Dehlidə də strateji narahatlıq doğuran üç əsas sahə müzakirə edildi: müdafiə alışları, nüvə enerjisi istehsalı və kosmik texnologiya. Hindistan Rusiyanın müdafiə avadanlıqlarının dünyanın ən böyük alıcısı olaraq qalır və Rusiyanın illik müdafiə ixracatının 30-40 faizini təşkil edir. Daha da əhəmiyyətlisi, Rusiyanın Hindistana təqdim etdiyi silah və müdafiə materialları alt strateji kateqoriyaya aiddir və müasir silah köçürmələrində unikaldır.

Bunlara, məsələn, Hindistanın öz SSN xəttinin dizaynını tamamlamaq və yerli SSN-ləri idarə edəcək ilk heyət dəstlərini öyrətmək üçün istifadə etdiyi iki Akula sinifli, nüvə enerjisi ilə işləyən hücum sualtı qayığının (SSN) ardıcıl icarəsi daxildir. Hindistanın əvvəlki onillikdə Rusiyadan aldığı alt-strateji silahlar arasında BrahMos səsdən sürətli ənənəvi kruiz raketi və Hindistanın ən son döyüş gəmilərinə hava hücumundan müdafiə sahəsində xeyli təkmilləşdirilmiş performans təmin edən “uzun mənzilli yer-hava raketi”nin elementləri də var.

Hindistan tərəfi həmçinin S-400 hava hücumundan müdafiə raket sisteminin qalan iki eskadrilyasının sürətli şəkildə çatdırılmasını istədi. S-400 dünyanın ən ölümcül hava hücumundan müdafiə raket sistemlərindən biri hesab olunur. Onun mənzili 400 kilometrə qədərdir və eyni vaxtda 80-ə qədər hədəfi məhv edə bilir. Hindistan Hərbi Hava Qüvvələri ABŞ hökuməti tərəfindən sanksiyalara məruz qalmaq riski ilə belə, qalan iki S-400 eskadrilyasını almağa davam edir.

Vaşinqton artıq S-400 ilə bağlı bir neçə Rusiya şirkətini sanksiyalar altına alıb. Amerikanın Düşmənlərinə Sanksiyalar Vasitəsilə Qarşı Mübarizə Qanunu (CAATSA) 2017-ci ildə potensial rəqiblərin S-400 sistemini almaqdan çəkindirmək üçün tətbiq edilmişdir. Hindistan Müdafiə Nazirliyinin də Hindistan Hərbi Hava Qüvvələrinin 272 nəfərlik Sukhoi 30MKI donanmasını təkmilləşdirməkdə maraqlı olduğu başa düşülür.

Rusiya həmçinin Hindistanda yığılan/istehsal edilən müdafiə platformaları üçün müdafiə avadanlığı, ehtiyat hissələri, mühərriklər və komponentlərin mühüm mənbəyini təmin edir. Bunlara T-90 tankları, Sukhoi-30MKI təyyarələri və Kalininqraddakı Rusiya gəmiqayırma zavodunda inşa edilmiş “INS Tushil” və “INS Tamal” kimi cəbhə xəttindəki döyüş gəmiləri daxildir. Daha ikisinin Kalininqrad zavodu ilə tərəfdaşlıq çərçivəsində Hindistanda inşa edilməsi nəzərdə tutulur.

Televiziya müsahibəsində ABŞ administrasiyasının bu ultra yüksək performanslı silah sistemlərinin Hindistan ordusuna tədarükünün qarşısını alma ehtimalı ilə bağlı suala cavab olaraq Putin açıq şəkildə bildirdi ki, Yeni Dehlidən öz hüquqlarını qoruması gözlənilir. “Həm Hindistan, həm də dünya qəbul edir ki, Hindistana 77 il əvvəl olduğu kimi münasibət göstərilməyə davam edə bilməz. Hindistan Britaniya müstəmləkəsi deyil, əsas qlobal oyunçudur və hər kəs bu reallığı qəbul etməlidir”, – deyə Putin bildirib.

Hindistan 2025-ci ilə Donald Trampın ikinci prezidentliyinin iki xalq arasındakı münasibətlərə nə gətirəcəyinə dair nikbinliklə qədəm qoydu. Hindistanda ictimai rəy Trampın Ağ Evə qayıtması ilə bağlı bir çox Amerika tərəfdaş və müttəfiq ölkələrinə nisbətən daha müsbət idi və Avropa Xarici Əlaqələr Şurası tərəfindən aparılan bir sorğuda ölkə əhalisinin 75 faizinin “Trampı qarşılayan” olduğu müəyyən edildi. Hindistanın xarici işlər naziri Yeni Dehlinin Trampdan nə gözlədiyi barədə nikbin bir not səsləndirdi və Baş nazir Narendra Modi “dostum Donald Trampa” X münasibətilə “ən səmimi təbriklərini” dilədi. Ticarət və immiqrasiya ilə bağlı gərginlik proqnozlaşdırılsa da, əksər müşahidəçilər onların idarə oluna biləcəyinə inanırdılar.

Əvəzində, ABŞ 2025-ci ilin yaz və yay aylarında Hindistana qarşı tarifləri kəskin şəkildə artırdı. Bu artımların bəziləri Tramp administrasiyasının “Azadlıq Günü” tarif yanaşmasından qaynaqlanırdı. Lakin ABŞ Rusiyadan Hindistan neft alışını azaltmaq strategiyası olaraq xüsusilə Hindistanı hədəf aldı. Tramp həmçinin israrla 2025-ci ilin may ayında Hindistan-Pakistan münaqişəsinin gərginliyinin azaldılmasında mərkəzi rol oynadığını iddia edib və Hindistanın müdafiə naziri Rajnath Singh bunun “tamamilə səhv” olduğunu bildirib. ABŞ işəgötürənlərinə ixtisas sahələrində ixtisaslı xarici işçiləri işə götürməyə imkan verən H-1B vizalarına ciddi maneələr qoyulub və bunun ABŞ-a hind işçi qüvvəsinin axınına təsir edəcəyi proqnozlaşdırılır. Hindistan hökuməti ABŞ-ın son siyasətinə qarşı kifayət qədər təmkinli olsa da, Vaşinqtonun – ən yaxşı vaxtlarda heç vaxt təmin olunmayan – sabit tərəfdaş kimi etibarlılığının ciddi şəkildə sarsıldığına şübhə yoxdur.

Hindistan son illərdə qlobal gözləntilərdən faydalanıb ki, iqtisadi artım davam edərsə, getdikcə daha böyük qlobal oyunçu olacaq. Proqnozlar göstərir ki, Hindistan 2050-ci ilə qədər dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarından birinə çevrilə bilər və bunun bir hissəsi qismən gənclərin çoxluğu ilə bağlıdır. Hindistan ordusu artıq dünyanın ən böyük orduları arasındadır və ölkə Çinlə sərhədi bölüşərək strateji mövqe tutur və Hind okeanının mühüm dəniz yollarının kənarında yerləşir.

Hindistanın gələcək vədi Amerika administrasiyalarını Asiyada artan Çin gücünə qarşı müdafiə yolu kimi əlaqələr qurmağa təşviq edib. Lakin ikinci Tramp administrasiyası Hindistanın potensialına az əhəmiyyət verib. Rusiyaya qarşı təsir vasitəsi kimi Hindistana açıq şəkildə təzyiq göstərməsi Trampın Hindistanın rəğbətini itirməkdən nə qədər az narahat olduğunu göstərdi.

Vaşinqtonda xarici siyasətin Trampın daim dəyişən şıltaqlıqlarına əsaslandığı göründüyündən, Amerikanın prezidentliyinin qalan hissəsində Hindistanla necə əlaqə quracağını proqnozlaşdırmaq çətindir. Bununla belə, ABŞ-Hindistan münasibətlərini formalaşdıracaq bir neçə əsas amil var.

İlk, bəlkə də ən vacib göstərici, Çinin həm ABŞ, həm də Hindistanla münasibətlərinin qarşıdakı illərdə necə inkişaf edəcəyi olacaq. Hindistan-Çin münasibətləri 2020-ci ildə Qalvan vadisində baş verən və ən azı 20 hindistanlı və dörd Çin əsgərinin ölümü ilə nəticələnən hərbi toqquşma nəticəsində ciddi şəkildə zədələndi. ABŞ Hindistanı münaqişədə dəstəklədi, hərbi texnika göndərdi və kəşfiyyat məlumatı verdi ki, bu da ABŞ-Hindistan əməkdaşlığına təkan verdi.

Toqquşma Çin-Hindistan münasibətlərini bir neçə ildir dərin dondurucu vəziyyətə salsa da, Yeni Dehli bu yaxınlarda Pekinlə münasibətləri yaxşılaşdırmağa çalışdı. Buraya mübahisəli sərhəd ərazilərində gərginliyin azaldılması ilə bağlı razılaşmanın əldə edilməsi də daxil idi. Əlaqələri sabitləşdirməklə Hindistan sərhəddə genişmiqyaslı hərbi yerləşdirmələrlə bağlı xərcləri azaltmağa və Hindistanın artımını gücləndirə biləcək Çinlə iqtisadi əlaqələri genişləndirməyə ümid edir.

Eyni zamanda, Tramp Çinlə razılaşma ehtimalı ilə də maraqlanıb. O, Çin prezidenti Si Cinpinin aprel ayında Pekinə səfər etmək dəvətini qəbul edib və 2026-cı ilin sonlarında Si Cinpinin şərəfinə dövlət ziyafəti təşkil edəcək. ABŞ-ın gələn il hansı mövqe tutacağını demək çətindir. Tramp oktyabr ayında Cənubi Koreyada Si Cinpinin rəhbərliyi ilə görüşünü “çox uğurlu” adlandırıb və Çikaqo Şurasının son sorğuları göstərir ki, amerikalıların əksəriyyəti Çinlə dostluq əməkdaşlığı və qarşılıqlı əlaqəni dəstəkləyir.

ABŞ-ın Çinə qarşı daha yumşaq mövqeyi Hindistan-ABŞ münasibətləri üçün yaxşı əlamət olmazdı, çünki bu, iki ölkənin əvvəlki yaxınlaşmaya töhfə vermiş Çin Xalq Respublikası ilə bağlı ortaq narahatlığını sarsıdardı. Pekin nə qədər ciddi bir təhdid kimi görülürsə, Vaşinqtonun Hindistana müsbət baxması və 2025-ci ildən əvvəlki Hindistanı inkişaf etdirmək strategiyasına qayıtması ehtimalı bir o qədər yüksəkdir.