Kategori: Analizler

Ukrayna xarici işlər nazirinin birinci müavini Əminə Cabbarovanın bir müddət əvvəl Hindistana işgüzar səfəri beynəlxalq medianın diqqət mərkəzində olub. Əminə Cabbarova Hindistanın xarici işlər nazirinin müavini Minakşi Lexi və baş nazirin milli təhlükəsizlik üzrə müşavirinin müavini Vikram Misri ilə görüşüb. Dehlidə iki ölkə arasında ikitərəfli əməkdaşlığın gücləndirilməsi, ticarət-iqtisadi, elmi-texniki, sənaye və mədəni əməkdaşlıq üzrə hökumətlərarası Ukrayna-Hindistan komissiyasının işinin bərpası müzakirə edilib. Cabbarovanın sözlərinə görə, görüşlər zamanı o Hindistan hökumətini Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskinin sülh formulunu dəstəkləməyə çağırıb.

Kiyev Çinin Rusiya ilə strateji tərəfdaşlığını gücləndirməsindən narahatdır. Çinin Fransadakı səfiri Lou Şaye Fransanın “LCI” telekanalına danışarkən Krımı “rus əsilli” adlandırması Kiyevin Pekinin siyasəti ilə bağlı narahatlığını artırıb. Çin səfiri ümumiyyətlə müstəqilliyini qazanan keçmiş sovet ölkələrinin “beynəlxalq hüquqda effektiv statusunun olmadığını” da bildirib. Çinli diplomatın sözlərinə  görə, müstəqilliyini qazanan dövlətlərin “suveren ölkə statusunu reallaşdıracaq heç bir beynəlxalq müqavilə yoxdur”. Çinli səfirin “məntiqinə” görə Ukrayna, Gürcüstan, Azərbaycan və SSRİ-nin tərkibində olan keçmiş respublikaların müstəqilliyi nominal xarakter daşıyır. Ukraynanın Fransadakı səfiri Vadim Omelçenko çinli diplomatın açıqlamalarına sərt reaksiya verib. Ukraynalı diplomatı deyib ki, çinli həmkarının coğrafiya ilə bağlı problemləri var. Ukrayna səfiri çinli diplomatın Pekinin Ukraynanın ərazi bütövlüyünü tanımasıyla bağlı siyasətinə ziddiyət təşkil etdiyini bildirib.

Çinin müdafiə naziri Li Şanfunun bir müddət əvvəl Moksvaya iki günlük səfəri zamanı rusiyalı həmkarı Sergey Şoyqu ilə müzakirə aparması, Kreml sahibi Vladimir Putinlə görüşü də Kiyevin diqqətini çəkib. Buna görə də Kiyev Çinin bölgədəki rəqibləriylə əməkdaşlığı gücləndirməyə qərar verib. Bu rəqiblərin başında Hindistan gəlir. Dehli neytral xarici siyasət yürüdür. Pekin Rusiya və Ukrayna arasında vasitəçilik təklif edərkən, Dehli bu məsələlərə qarışmır. Dehli də Pekin kimi müharibənin başa çatmasını istəyir, ancaq bunun üçün xüsusi fəallıq göstərmir. Kiyev Yaponiyanın baş naziri kimi Hindistanın baş naziri Narendra Modinin də Kiyevə səfər etməsini istəyir. Bu səfərin reallaşması problematikdir. Çünki Modi Kiyevə səfər edib Moskvaya getməsə, bu Hindistanın neytrallığının pozulması demək olacaq. Dehli neytrallığının pozulmasını istəmir. Digər tərəfdən Modi həm Kiyevə, həm də Moskvaya səfər edərsə, o Çin lideri Tsi Cinpin kimi müharibənin dayandırılmasıyla bağlı hansısa açıqlamalar verməli, plan təklif etməlidir. Pekinin 11 maddəlik planı var, Dehlinin isə belə bir planı yoxdur.

Vaşinqton da Dehlinin Ukraynanın mövqeyini fəal müdafiə etməsini istəyir. Dehli son illərdə ABŞ-la tərəfdaşlığını gücləndirib. Hindistan Rusiyadan müəyyən silah növləri alsa da, ABŞ və Avropa ölkələrinin hərbi texnikasına daha çox maraq göstərir. Buna baxmayaraq, Dehli Moskva ilə də dialoqu davam etdirməyə üstünlük verir. Hindistanın xarici işlər naziri Subramanyam Cayşankar Qərbin Hindistanın Ukrayna ilə bağlı mövqeyilə barışmalı olduğunu bildirib: “Avropada elə bilirlər ki, onlara aid problemlərin həll ilə dünya məşğul olmalı, Asiya isə problemlərini özü həll etməlidir”. Bu o deməkdir ki, Dehli Ukrayna müharibəsiylə bağlı sülh çağırışlarından başqa daha fəal siyasət yürütməyəcək.

Müharibəyə qədər Ukraynada minlərlə tələbə təhsil alırdı. Müharibə başladıqdan sonra tələbələrin mütləq əksəriyyəti geri qayıtdı. Müharibənin getdiyi şəhərlərin bir qismində hindli tələblərin geri qayıdışı çətinləşmişdi. Onlar üçün ciddi təhlükə yaranmışdı. Dehli Moskva ilə danışıqlar nəticəsində mühasirəyə düşən tələbələrinin geri qayıdışını təmin etdi. Müharibənin bitişi ilə Ukrayna hindli tələbələrin yenidən Ukraynada təhsil almasını istəyərdi. Bunun reallaşması yalnız müharibə bitdikdən sonra mümkündür.

"Atlas" Araştırma Merkezi

“Politico” nəşri diplomatik dairələrdəki mənbələrinə istinadən İranın Rusiya və Çinlə ballistik raketlər üçün yanacaq komponentinin tədarükü ilə bağlı gizli danışıqlar apardığı barədə məqalə yayımlayıb. Məqalədə yazılanlara görə, İran Rusiya və Çindən ammonium perxlorat əldə etməyə çalışır. Tehranın hər iki dövlətin və dövlət şirkətlərinin rəsmiləri ilə, o cümlədən “Anozit” şirkəti ilə bir sıra danışıqlar apardığı bildirilib. Məqalədə danışıqların nəticələri barədə heç nə yazılmayıb.

Bu məlumatın təsdiqlənəcəyi halda bu BMT-nin İrana qarşı tətbiq etdiyi sanksiyaların pozulması olacaq. Çünki sözdə Rusiya və Çin İranın nüvə proqramının əleyhinədirlər. Halbuki, Tehran hər iki dövlətin və dövlət şirkətlərinin rəsmiləri ilə, o cümlədən “Anozit” şirkəti ilə bir sıra danışıqlar aparıb. Danışıqların nəticələri bəlli deyil.

İranda 1979-cu il inqilabından bu yana nüvə məsələsi aktual olub. Tehran əvvəlcə şah dövründən yarımçıq qalan atom elektrik stansiyalarının tikintisini başa çatdırmağa çalışıb, ikinci mərhələdə isə uranın zənginləşdiriıməsi prosesini genişləndirib. Qonşu Pakistan nüvə silahı əldə etdikdən sonra İran da eyni silahı əldə etmək barədə düşünüb. Bu məqsədlə Pakistanda nüvə silahının yaradıcısı, alim Əbdül Xanla əlaqə qurulub və onun imkanlarından istifadə edilərək nüvə çalışmaları sürətləndirilib. Qərb bundan xəbər tutandan sonra pakistanlı alimin İrana nüvə sirlərini ötürülməsinin qarşısını alıb. Əbdül Xan bir müddət Pakistanda ev həbsinə alınıb. Pakistanlı alim 2021-ci ildə 85 yaşında koronavirusdan ölüb.

Məntiqlə Moskva və Pekin İranın nüvə çalışmasının genişlənmısində maraqlı olmamalıdırlar. Bunun iki səbəbi var. Birincisi nüvə dövləti adətən qonşuluğunda nüvə dövlətinin sayının artımasında maraqlı deyil. İkincisi, Rusiya və Çin “Nüvə silahının yayılmaması barədə müqavilənin” imzalayan ölkələrdir.

Buna baxmayaraq, Moskva və Pekin İranın ABŞ və İsrailə qarşı müqavimət gücünün artırılmasını istəyir. İran son illərdə Rusiyanın və Çinin strateji tərəfdaşına çevrilib. Bu 3 ölkəni anti-Qərb siyasəti birləşdirir. Moskva və Pekində hesab edirlər ki, İran məğlub olsa, anti-Qərb bloku zəifləyəcək. Ona görə də Moskva və Pekin sözdə İranın nüvə proqramının əleyhinə olsalar da, nüvə silahına malik İranda maraqlıdırlar. İran nüvə silahını əldə etdikdən sonra ABŞ və ya İsrailin bu dövləti ram etməsi çətinləşəcək. Bu isə Rusiya və Çinin maraqlarına cavab verir.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Fransa prezidenti Emmanuel Makronun bir müddət əvvəl Çinə səfəri ABŞ-ın siyasi və ekspert dairələrində müzakirə predmeti olaraq qalır. Vaşinqton bu səfərin Qərbin xeyrinə olmadığı və fayda vermədiyi qənaətindədir. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, Fransa prezidenti Çinə güzəştə getməyə hazırdır.

Emmanuel Makron Çinə səfərini yekunlaşdırdıqdan sonra o Tayvan mövzusunda mübahisəli müsahibə verərək ABŞ-ın müttəfiqi olmağın “vassal” olmaq anlamına gəlmədiyini söyləyib: “Müttəfiq olmaq vassal olmaq demək deyil… bu, bizim özümüz haqqında düşünməl haqqımızın olmadığı anlamına gəlmir”. Emmanuel Makron həmçinin deyib ki, “Fransa Tayvanda mövcud status-kvonun tərəfdarıdır” və “vəziyyətin sülh yolu ilə həllinə” çalışır.

Makron bununla demək istəyib ki, Fransa və digər Avropa ölkələri ABŞ-ın Tayvan məsələsində Çinlə qarşıdurmanın tərəfdarı olmamalıdırlar. Halbuki, Makronun Pekinə səfərinin məqsədi Çini Rusiyaya dəstəktən imtinaya dəvət etmək olmalı idi. Makron isə Pekindən geri döndükdən sonra Ukrayna əvəzinə Tayvandan danışıb. Tsi Cinpin Makronla geniş fikir mübadiləsi aparsa da, Ukrayna məsələsində əvvəlki mövqeyindən geri çəkilməyib. Maraqlıdır ki, Emmanuel Makron Pekindən qayıtdıqdan sonra Çini deyil, ABŞ-ın siyasətini tənqid etməyə başlayıb.

Makron Avropanın ABŞ-la bərabərhüquqlu münasibətlərin qurulmasını tərəfdarı kimi çıxış edib. Bu o deməkdir ki, Makron ABŞ-ın Avropadakı hegemonluğunu qəbul etmir. Makron Avropanın güc mərkəzinə çevrilməsinin tərəfdarıdır. Fransa prezidenti hesab edir ki, bunun üçün zaman yetişib.

Makronun son açıqlamaları ABŞ-ın siyasi dairələrində böyük narazılıq yaradıb. ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Tramp Makronu aşağılamaqdan çəkinməyib. Respublikaçı senator Marko Rubio isə Makrona məsləhət görüb ki, Avropa ABŞ-ın dəstəyi olmadan Ukraynanı dəstəkləsin.

Fransanın keçmiş liderləri də Avropanın ABŞ-dan uzaqlaşmasını dəstəkləyirdilər. Ancaq heç bir nəticə hasil etmirdilər. Çünki İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropanın yenidən formalaşmasında, iqtisadiyyatının bərpasında və təhlükəsizlik sisteminin qurulmasında ABŞ-ın müsətsna rolu olub və Vaşinqton bu rolundan imtina etmək istəmir. Digər tərəfdən Avropa ölkələri Amerikasız keçinə bilmirlər. Misal üçün 1990-cı illərin əvvəllərində keçmiş Yuqoslaviyada müharibə başlayanda Avropa ölkələri aciz qaldılar, məsələyə ABŞ qarışdıqdan sonra vəziyyət sabitləşdi. Digər tərəfdən Avropa ölkələrinin bir qismi Fransa prezidentinin təklfiləri ilə razı deyillər. Misal üçün Polşa ABŞ-la strateji tərəfdaşlıqdan imtina etməyi planlaşdırmır.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Japonya'daki "Büyük Yedi" (G7) dışişleri bakanları toplantısı sona erdi. Ardından G7 ülkeleri liderlerinin bir araya gelmesi bekleniyor. Liderler 19-21 Mayıs tarihlerinde Japonya'nın Hiroşima kentinde bir araya gelecek. Japonya ayrıca Hindistan, Avustralya, Brezilya, Güney Kore ve Vietnam liderlerini de bu zirveye davet edecek.

Dışişleri bakanları toplantısında iki ana konu vardı. Bakanlar, Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik saldırı savaşını ve Moskova'ya yönelik yaptırımları sıkılaştırmanın yanı sıra Çin'in bölgede artan askeri gücüne karşı ortak eylem mekanizmalarını ele aldı. Kuzey Kore'nin füze programının bölge ülkelerine yönelik oluşturduğu tehdide ilişkin de görüş alışverişinde bulunuldu.

Japonya'daki görüşmede Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Berbock'un Çin ziyaretinin sonuçları da ele alındı. Bu ziyaretlerin olumlu bir sonuç vermediği açıktır. Çin, Rusya ile stratejik ortaklığını güçlendirmeye ve Tayvan'ı ele geçirmeye kararlı. Japonya'da görüşme sürerken Çin savunma bakanı Moskova'da Rus mevkidaşı ve Kremlin'in sahibi ile görüşüyordu. Çin ve Rusya'nın G7 ülkelerine "Sizin birliğine karşı bizim birliğimiz var" mesajı buydu. G7 toplantısına ev sahipliği yapan Japonya, Rusya'ya karşı en sert yaptırımların uygulanmasından yana. Tokyo, Rusya'nın Kurl Adaları çevresinde artan askeri tatbikatlarını kendisi için bir tehdit olarak görüyor. Tokyo, Kiev'e mali desteğini artıracağını açıkladı.

G7 dışişleri bakanları yaptıkları ortak açıklamada Tayvan'ın statükonun zorla değiştirilmesine karşı olduklarını ifade ettiler. Yapılan ortak açıklamada, G7 ülkelerinin Çin'in ana rakibi Hindistan ile kapsamlı işbirliğinden yana oldukları açıklandı. Bununla "yedi büyükler" Asya'da kimin düşmanı ve dostu olduğunu ima etti.

G7 ülkeleri dışişleri bakanları "tek Çin" politikasına ilişkin tutumlarını değiştirmeseler de Çin lideri Xi Jinping'in "Tayvan'ı Çin'e ne pahasına olursa olsun katacağız" açıklamalarından endişeli. G7 ülkeleri, Tayvan sorununa müzakere yoluyla çözüm getirilmesini istiyor. Pekin, müzakerelerin başarısız olması durumunda askeri araçlara başvuracağını söylüyor. Mesele şu ki, Pekin ile Tayvan liderliği arasında herhangi bir müzakere yok. Bu da savaş riskini artırır. Almanya Dışişleri Bakanı Annalena Berbock, ABD Dışişleri Bakanı Anthony Blinken ile Çin Dışişleri Bakanı Qin Gang arasında planlanan görüşmenin gerilimi azaltabileceğini söyledi. Ancak bu toplantı birçok kez ertelendi. Anthony Blinken'in Şubat ayı başında planladığı Pekin ziyareti, Çin keşif balonlarının ABD üzerinde düşürülmesinin ardından ertelendi.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Rusiya Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə başladıqdan sonra ABŞ və Avropa İttifaqının sərt sanksiyaları ilə üzləşib. Kremlin qazanc mənbələri və valyuta ehtiyatları azalıb. Kreml bu səbəbdən bir sıra ölkəylə iqtisadi və ticarət mübadiləsində dollardan deyil, milli pul vahidlərindən istifadəni təklif edib. Kreml bu mövzuyla bağlı Pekin, Ankara və digər paytaxtlarla danışıqlar aparıb. Danışıqlarda şifahi razılaşmalar əldə olunsa da, ticarət mübadiləsində dollardan imtina asan məsələ deyil. Dollarla ticarət uzun onilliklərdir formalaşıb.

Buna baxmayaraq, Braziliya prezidenti Lula da Silva da Kermlə qoşularaq beynəlxalq ticarətdə dolların üstünlüyünə qarşı çıxış edib. O ticarəti milli valyutalarda inkişaf etdirmək və yeni maliyyə alətləri yaratmaq barədə təklif irəli sürüb. Braziliyanın solçu prezidenti çıxışlarının birində belə deyib: “Niyə ticarətdə bütün ölkələr dollara bağlanmalıdır? Niyə biz bunu valyutalarımıza bağlaya bilmirik? Ümumiyyətlə, kim belə qərara gəldi ki, qızıl standartından imtina etdikdən sonra valyuta yuan, real və ya peso deyil, dollar olmalıdır?”. Lula da Silva BRICS ölkələri (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika) arasında hesablaşmalarda dollara alternativ üzərində düşünməyi təklif edib. O, bunun çətin və çoxları üçün qeyri-adi olduğunu etiraf edib və bu məsələdə tələsməməyi vurğulayıb.

Braziliya prezidenti dollardan imtina mövzusunu Çinə səfər zamanı da müzakirə edib. Pekin də bu mövzunun müzakirəsində maraqlıdır. Çin Braziliya kimi ticarət mübadiləsində dollardan imtinanın tərəfindədir. Ümumiyyətlə Braziliya prezidenti Çinə səfərindən məmnun qalıb. İki ölkənin enerji şirkətləri arasında əməkdaşlığın vacibliyindən danışan Lula de Silva Pekinlə yanaşı Şanxayda da olaraq böyük şirkətlərin ofislərində görüşlər keçirib. Lula de Silva ilə Çin lideri Tsi Cinpin arasında 13 birgə saziş imzalayıb. İki ölkə arasında kənd təsərrüfatı sahəsində də əməkdaşlıq imkanları araşdırılıb. Çin Braziliyanın kənd təsərrüfatının inkişafında əsas dövlətlərdən biridir. Digər tərəfdən Çin Brazliyanın yenidən sənayeləşməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Braziliyanın Çinə ixracı ABŞ və Arvopa İiitfaqına  ixracdan daha çoxdur.

Vaşinqton Braziliya ilə Çinin yaxınlaşmasından, o cümlədən Pekinin dəstəyi ilə bir sıra dövlətin ticarət mübadiləsində dollardan imtina siyasətindən narahatdır. Pekin Rusiya və Braziliya kimi ölkələrlə birgə ABŞ-ın illərdir formalaşdırdığı birqütblü dünyanı zəiflətməyə çalışır. Birqütblü dünyanın zəiflədilməsinin əsas istiqamətlərindən biri ticarətdə dollardan imtinadır.

"Atlas" Araştırma Merkezi

ABD, Rusya ve Çin ile olan çatışmasında da komşusu Kanada'nın desteğine güveniyor. Kanada, Asya bölgesinde NATO benzeri bir yapının oluşturulmasını önerdi. ABD, Kanada, Güney ve Japonya olmak üzere dört ülkenin birliğinden bahsediyoruz. Amerika Birleşik Devletleri, Avustralya, Hindistan ve Japonya gibi olmalı.

Asya'daki mevcut ve planlanan derneklerin Çin ile karıştırıldığı açıktır. Pekin onları bu devletlerin sonuç alamayacağı konusunda uyardı. Kanada'nın önerdiği birlik, Çin'in yanı sıra Rusya'yı da hedef aldı. Kyodo haber ajansının diplomatik kaynaklara dayandırdığı habere göre, Kanada'nın yeni birlik önerisi Ocak 2023'te Ottawa'ya yaptığı ziyarette Japonya Başbakanı Fumio Kisido'ya sunuldu.

Washington, Kanada'nın teklifini kabul etti. ABD yönetimi, Japonya ile Güney Kore arasında son dönemde artan diyalogdan memnun. Güney Kore lideri Yun Seok-Yol, Tokyo ile işbirliğini derinleştirmeye çalışıyor. Bu aynı zamanda Japonya'nın çıkarlarını da karşılamaktadır. Ancak, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra, iki ülke arasındaki ilişkiler onlarca yıldır gergindi. İkinci Dünya Savaşı sırasında Japonya, Güney Kore'yi işgal etti ve Koreliler çok kayıp verdi. Şu anda bile iki ülke arasında çözülmemiş sorunlar var. Seul, savaşın ağır sonuçları için Tokyo'dan tazminat talep ediyor. Mevcut sorunlara rağmen iki ülke arasındaki diyalog genişledi. Örneğin, iki ülke birkaç yıl önce istihbarat paylaşma kararı aldı.

Japonya ve Güney Kore'nin işbirliği için iki motivasyonu var. Birinci faktör, Kuzey Kore'nin nükleer başlıklı füze sayısını artırması ve bölgedeki test sayısını artırması. Bu hem Güney Kore hem de Japonya için ciddi bir tehdit oluşturuyor. İkinci faktör, Çin'in bölgede artan askeri gücü. Ottawa, Washington ile birlikte Güney Kore'nin Japonya ile yakınlaşmasını da destekliyor. G7 zirvesi Mayıs ayında Japonya'nın Hiroşima kentinde yapılacak. Tokyo, Güney Kore liderini zirveye davet etmeyi planlıyor. Ottawa ile Washington arasında yeni bir birlik oluşturma konusu da bu zirvede tartışılacak. Bu öneri desteklense de gerçekleşmesi zaman alacaktır.

Ottawa ve Pekin arasındaki ilişkiler 2018'den beri gergin. Aynı yıl, Çinli "Huawei Technologies" şirketinin finans direktörü Kanada'nın Vancouver kentinde tutuklandı. Çin vatandaşının ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarına karşı çalıştığı bildirildi. Pekin, Çin'de iki Kanadalı iş adamını tutuklayarak yanıt verdi. Ardından tutuklananların tamamı serbest bırakılarak ülkelerine iade edildi. Ancak bu, Kanada ile Çin arasındaki ilişkilerin normalleşmesi için koşullar yaratmadı. Geçen yıldan bu yana Kanada, Asya ve Pasifik bölgesinde Çin'e karşı daha aktif bir politika yürütmenin önemini vurguladı. Kanada, bölge ülkeleriyle ticari ilişkilerini geliştirmenin yanı sıra Çin'e direnen ülkelere askeri desteği artırma kararı aldı.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Yaponiya İkinci Dünya müharibəsində məğlub olduqdan  sonra ona məxsus Kuril – İturup, Kunaşir, Şikotan adaları keçmiş SSRİ-nin nəzarətinə keçdi. Müharibədən bir müddət sonra Tokio ilə Moskva arasında danışıqlar başladı. 1960-cı illərdə SSRİ-nin o zamankı rəhbərliyi Kuril adalarından ikisini Tokio ilə sülh sazişi qarşılığında Yaponiyaya geri qaytarmağa razı idi. Ancaq daha sonra SSRİ-də hakimiyyət dəyişikliyi baş verdi və Kreml vədini unutdu.

SSRİ dağıldıqdan sonra Tokio müstəqilliyini qazanan Rusiya ilə danışıqlara başladı. Rusiyanın ilk prezidenti Boris Yeltsin adalarla bağlı Tokio ilə razılaşma əldə etməyə yaxın idi. Ancaq Yeltsinin ətrafı buna imkan vermədi. Vladimir Putin prezident seçiləndən sonra Tokio ilə danışıqları davam etdirdi. Ancaq Putin Yeltsindən fərqli olaraq adalar məsələsində güzəştə getməyə hazır deyildi. Danışıqlar nəticə vermirdi. Buna baxmayaraq, Tokio ilə Moskva arasında dialoq davam edirdi, iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələr və ticarət genişlənirdi. Rusiyanın Ukraynaya qarşı başlatdığı işğalçı müharibə Yaponiya ilə münasibətlərə də mənfi təsir etdi.

Yaponiya Qərbin Rusiyaya qarşı bir sıra sanksiya qərarlarına qoşuldu, bu iqtisadi və ticarət əlaqələrinə mənfi təsir etdi. Bundan başqa Rusiyada keçirilən referendumda Konstitusiyaya əlavə edilən bəndə görə, torpaq güzəşti qadağan edildi. Bu o demək idi ki, Rusiyanın Yaponiyaya adaları geri qaytarmaq qanuni yolla qadağan edildi. Yəni Putin və digəri bir gün Kuril adalarını Yaponiyaya qaytarmaq istəsə belə, bunu edə bilməyəcək. Konstitusiya prezidentə Kuril adalarını Yaponiyaya qaytarmağı qadağan edir. Bundan sonra Tokio anladı ki, adaların gələcək taleyi ilə bağlı Moskva ilə dialoqun davam etdirilməsi mənasızdır.

Bu arada, Çin də Kuril adalarıyla bağlı mövqeyini Rusiyanın xeyrinə dəyişdi. Çin uzun illər Kuril adaları məsələsində neytral siyasət yürüdürdü. Çinlə keçmiş SSRİ arasında sərhəddə gərginlik 1964-cü ildə baş vermişdi. Pekin həmin ildən başlayaraq Kuril adaları məsələsində Moskvanın mövqeyini dəstəkləməkdən imtina etmişdi. Çinin o zamankı lideri Mao Tsedun faktiki Yaponiyanın adalarla bağlı siyasətinin haqlı olduğunu dəstəkləyirdi. Pekin uzun illər Kuril adalarıyla bağlı mövqe bildirmirdi. Ancaq üstündən 59 il keçdikdən sonra Pekin bu mövqeyini Moskvanın xeyrinə dəyişib. Çin lideri Tsi Cinpin Moskvada Vladimir Putinlı görüşdən sonra Kuril adaları məsələsində bundan sonra Yaponiyanın  mövqeyini  dəstəkləməyəcəyini bildirib.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Azerbaycan-Kazakistan ilişkileri stratejik ittifak aşamasına girmiştir. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in 10 Nisan'da Kazakistan'a yaptığı ziyaret bu ittifakı daha da güçlendirmeyi amaçlıyordu. Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım-Jomart Tokayev ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Astana'da Devletlerarası Yüksek Konsey'in kurulmasına ilişkin ortak bildiri ve protokol imzaladı. Bu Konsey, ikili ilişkilerin gelişimini hızlandıran projeler üzerinde çalışmalıdır.

İki ülke arasındaki mevcut ticaret hacmi 500 milyon dolar. Ticaret cirosunun ikiye katlanarak 1 milyar dolara çıkarılması planlanıyor. Bunun için iki devlet arasında büyük projelerin hayata geçirilmesi önemlidir. Tarım alanında karşılıklı yarar sağlayan işbirliği için büyük bir potansiyel var. Geçen yıl ikili tarım ürünleri ticaret hacmi 3 kat artarak 146 milyon dolar olarak gerçekleşti.

İki proje, Azerbaycan ile Kazakistan arasındaki jeostratejik ilişkileri daha da güçlendirecek.

ilk proje petrol taşımacılığı Kazakistan, Azerbaycan üzerinden ihraç ettiği petrol hacmini artırmak istiyor. Bu yıldan itibaren Kazak petrolü Azerbaycan üzerinden dünya pazarlarına ulaştırılmaktadır. Kazak petrolü tankerlerle Hazar Denizi üzerinden Sangaçal terminaline ve oradan da Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattına taşınıyor. Astana'nın hedefi belli, petrolün dünya pazarlarına ulaşımını çeşitlendirmek istiyor. Kazakistan dünya petrol rezervlerinin yüzde 2'sine sahip ve günde 2 milyon varil petrol üretiyor. Bu petrolün yüzde 80'i Rusya topraklarından Karadeniz'deki Novorossiysk limanına sevk ediliyor. Ancak bu yol güvenilir değil. Rusya'dan geçen boru hattında sık sık kazalar oluyor ve bu nedenle Kazak petrolünün nakliyesi durduruluyor. Şu anda Kazakistan'ın geliri düşüyor. Bazı durumlarda Rusya, siyasi nedenlerle Kazak petrolünün taşınmasını engelliyor. Astana, Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik saldırı savaşını desteklemiyor. Rusya, Ukrayna'ya yönelik saldırı savaşını başlattıktan sonra birkaç kez Kazakistan'dan petrol taşınmasını engelledi.

Kazak petrolünün ana alıcılarından biri Çin'dir. Ancak bu ülkeye sürekli petrol arzı sağlanması Kazakistan-Çin ilişkilerinin seviyesine bağlıdır. Bazı durumlarda iki ülkenin ulaşımında kesintiler yaşanıyor. Örneğin Çin, bir süredir Kazakistan ile ithalat-ihracat faaliyetlerini kısıtlıyor. Çin, Kazakistan sınırına araç girişini yasakladı. Astana, bu gerilimin petrolün Çin'e taşınmasını olumsuz etkilemesinden korkuyor. Bu nedenle Kazakistan siyasi çevrelerinde petrolün dünya pazarlarına istikrarlı bir şekilde taşınmasının en verimli yolunun Azerbaycan üzerinden olduğuna inanıyorlar.

Gürcistan Başbakanı Irakli Garibashvili'nin 7 Nisan'da Azerbaycan'a yaptığı ziyaretin ana hedeflerinden biri de Kazak petrolünün taşınmasıyla ilgiliydi. Azerbaycan, Kazakistan'a 2023'te Bakü-Supsa boru hattıyla 5 milyon ton petrol taşımayı teklif etti. Petrol, Hazar Denizi'nin Kazak sahanlığında bulunan devasa Kaşagan sahasından tedarik edilecek. Gürcistan ile bu konuda anlaşmak gerekiyordu. Kazakistan'ın petrol taşıma hacminin artırılması Azerbaycan'ın yanı sıra Gürcistan'ın da çıkarınadır. Toplamda 6,5 milyon ton Kazak petrolünün Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden taşınması planlanıyor.

ikinci proje Orta Koridordur. Bu proje Azerbaycan ile Kazakistan'ı birbirine bağlamaktadır. Trans-Hazar Uluslararası Taşımacılık Güzergâhının tam kapasite çalışabilmesi için iki ülke arasındaki lojistik hizmetlerin iyileştirilmesi, ortak taşıma operatörlerinin oluşturulması, teknik ve tarife koşullarının modernize edilmesi ve idari engellerin kaldırılması gerekmektedir. 2022-2027 yılları için Orta Koridor güzergahının geliştirilmesi ve işletilmesi için bir Yol Haritası bulunmaktadır. Doğu-Batı istikametindeki malların istikrarlı ve hızlı teslimatı bu güzergah üzerinden sağlanmalıdır.

"Atlas" Araştırma Merkezi

ABŞ və Hindistan yaxın müddətdə birgə hərbi təlimlər keçirəcəklər. Bu təlimlərə Yaponiya da dəvət olunub. Bu təlimlər Çinin Hindistana artan təzyiqi ilə bağlıdır. Vaşinqton Çin-Hindistan qarşıdurmasında Dehlini dəstəkləyir. Bundan başqa Hindistan ABŞ, Avstraliya və Yaponiyanın üzv olduğu “Quad” birliyinin üzvüdür.

Hindistan dünyada ən çox xarici silah və hərbi texnika alan ölkələrdəndir. Buna görə də Hindistan hərbi təlimlərdə aldığı bütün hərbi texnikadan, o cümlədən “Rafael” təyyarələrindən (Fransa sitehsalı) və Su-30 təyyarələrindən (Rusiya istehsalı) istifadə edəcək.

Hindistanla Çin arasındakı sərhəddə gərginlik 1962-ci ildən başlayıb. Toqquşmalar nəticəsində Çin sərhədin 38 min kilometrini nəzarətə götürüb. Hindistan həmin ərazinin işğal edildiyini bildirib. Çinin mərhum lideri Mao Tsedun Hindistanın Tibetdən qaçan Dalay-lamaya sığınacaq verməsindən narazı idi. Sonrakı illərdə münasibətlərdəki gərginlik nisbətən azalsa da, tərəflər sərhədin dağlıq hissəsini aralarında müəyyənləşdirə bilmədilər. Müxtəlif illərdə Çinin hazırki lideri Tsi Cinpin Hindistanda, Hindistanın baş naziri Narendra Modi isə Çində rəsmə səfərlərdə olublar. Ancaq bu səfərlər və aparılan danışıqlar mübahisəni həll etməyib. Sərhədin Himalay dağları hissəsində qoşun biliklərinin sayı artıb. 2020-ci ildə baş verən qarşıdurma zamanı hər iki tərəfdən ölənlər olub. Bundan sonra Hindistanla Çinin birgə iqtisadi layihələri reallaşmayıb.

Çin bölgədə hərbi gücünü artırdığına görə, Dehli müttəfiqləri ilə birgə hərbi təlimlərə üstünlük verir. Buna baxmayaraq, Dehli xarici siyasətdə Vaşinqtondan asılı olmaq istəmir. Dehli balanslı xarici siyasətdən imtina etməyib. “Quad” hərbi blok deyil. Dehli Moskva ilə tərəfdaşlıqdan imtina etməyib. Hindistan Rusiya və Çinlə birgə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının, o cümlədən BRİKS-in üzvüdür. Ancaq bu birliklər Çinlə Hindistan arasındakı mübahisələri həll edə bilməyib. Kreml Rusiya-Çin-Hindistan üçlü ittifaqının formalaşmasına çalışsa da, bu alınmadı. Bu ideya Rusiyanın keçmiş xarici işlər naziri Evgeniy Primakova məxsus idi. Dehli Çinlə müxtəlif birliklərdə iştirak etsə də, Pekindən qorunmaq üçün Qərblə əməkdaşlığın inkişafında maraqlıdır.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Fransa prezidenti Emmanuel Makronla Avropa İttifaqının Komissiyasının rəhbəri Ursula Fon der Lyayenin Çinə birgə səfəri başa çatıb. Bu səfərin və aparılan danışıqların nəticələri barədə nə demək mümkündür?

Gözlənildiyi kimi, Pekində əsas mövzu Ukrayna olub. Avropa İttifaqı Çinin Rusiyaya dəstəyindən narahatdır. Daha böyük narahatlıq Çinin İran kimi Rusiyaya silah və hərbi texnika göndərməsi ehtimalı ilə bağlıdır. Daha əvvəl Pekində Avropadan Almaniyanın kansleri Olaf Şolts, İspaniyanın baş naziri Perdo Sanşes və Avropa İttifaqının təhlükəsizlik və xarici siyasət məsələləri üzrə komissarı Jozep Borel olmuşdular.

Pekinin Ukrayna məsələsində mövqeyi dəyişməyib və bu səfərlərin böyük nəticəsi yoxdur. Çin lideri Tsi Cinpin Fransa prezidenti Emmanuel Makronla Pekində keçirilən danışıqlardan sonra birgə bəyannamə qəbul ediblər. Ortaq fikir sadəcə bundan ibarət olub ki, tərəflər Ukrayna məsələsi ilə bağlı danışıqlara başlamalı və problem sülh yolu ilə həll olunmalıdır. Buna baxmayaraq, Çin lideri Rusiyanı qınamaqdan imtina edib. Halbuki, ortaq mətbuat konfransında Fransa prezidenti Çin liderinə müraciət edərək, Rusiyanı işğala son qoymağa çağırıb. Makron Pekində bildirib ki, Avropa Ukrayna torpaqlarının işğalı ilə barışmayacaq və Rusiya heç bir halda Belarusda nüvə silahı yerləşdirməməlidir. Tsi Cinpin Emmanuel Makronun bu çağırışını dəstəkləməyib. Tsi Cinpinin yeganə güzəşti o olub ki, Çin lideri Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskiyə telefon zəngi edəcəyini vəd verib. Ancaq Cinpin bunun nə zaman baş verəcəyini dəqiqləşdirməyib.

Çin lideri əvvəlkitək hesab edir ki, müharibənin başlanmasında NATO günahkardır. Tsi Cinpinin fikrincə, NATO Rusiyanın Ukraynadakı təhlükəsizlik maraqlarını nəzərə almalıydı.

Beləliklə, Fransa prezidentinin və Avropa İttifaqının Komissiyasının rəhbərinin Pekinə səfəri nəticəsiz qalıb. Bu əvvəlcədən də bəlliydi. Belə olan halda Makron və Ursula Fon der Lyayen hansı səbəbdən Pekinə səfər ediblər? Görünür, Avropa təmsilçilərinin bu səfərləri Pekinə xəbərdaqlı əhəmiyyəti daşıyır ki, Çin Rusiyaya hərbi texnika və silah versə, Avropa İttifaqı Çinə qarşı sanksiyalar tətbiq edəcək. Brüssel Pekinin Kremldən Ukrayna məsələsinə görə məsafə saxlamasını istəyir. Çinin Avropa İttifaqı dövlətləri ilə sıx iqtisadi əlaqələri var. İyun ayında Avropa İttifaqı-Çin sammiti planlaşdırılır. Vaşinqtondan fərqli olaraq Brüssel Çinlə iqtisadi əlaqələri zəiflətmək istəmir. Ancaq əgər Pekin Rusiyaya silah və hərbi texnika verərsə Brüssel Pekinlə iqtisadi əlaqələri zəiflətmək məcburiyyətində qalacaq və Çin böyük Avropa bazarını itirəcək.

"Atlas" Araştırma Merkezi