Kategori: Analizler

Çinin Şençjen şəhərində 18-19 noyabr tarixlərində Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (ASİƏT) növbəti sammiti keçiriləcək. Bu, təşkilatın son 12 ildə Çində keçirəcəyi ilk sammiti olacaq. Pekinin sammit üçün Şençjen şəhərini seçməsinin xüsusi əhəmiyyəti var. Vaxtilə balıqçı şəhəri olan Şençjen son illər ərzində sürətli inkişaf yolu keçib. Honkonqla qonşu olan Şençjen Çinin ticarət və texnoloji mərkəzlərindən birinə çevrilib. Şençjen xarici ticarətinin təxminən 70 faizi Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv ölkələrin payına düşür.

Sammitdə üzv ölkələr arasında əsasən iqtisadi əlaqələr müzakirə olunacaq. Bununla yanaşı sammitə qatılacaq liderlərin öz aralarında siyasi mövzuları da müzakirə edəcəyi gözlənilir. Misal üçün ABŞ-Çin iqtisadi əlaqələrində və ticarətində suallara cavab tapılmayıb. ABŞ Çin mallarına gömrük rüsumların artırılacağını bəyan edərkən, Pekin Çinin nadir torpaq elementlərinin ABŞ-a ixarına məhdudiyyətlər tətbiq edib.

Pekin bu məsələlər dialoq yolu ilə həll etmək istəyir. Çin lideri Si Cinpin sammitdə Rusiya və ABŞ liderləriylə ayrıca üçtərəfli görüş keçirmək istəyir. Vladimir Putinin bu təklifə müsbət cavabı olsa da, Donlad Tramp hələ razılığını verməyib. Vaşinqton Moskva və Pekinin İrana verdiyi dəstəkdən narahatdır. Təsadüfi deyil ki, Donald Tramp son açıqlamalarının birində “əgər Moskva və Pekin İrana dəstək verərlərsə, həm Rusiya, həm də Çinin itirəcəklərinin sayı çox olacaq” ifadəsini işlədib.

Bu arada, Hindistan baş naziri Narendra Modi də Çindəki sammitdə iştiraka hazırlaşır. Vaşinqton kimi Yeni Dehli də Pekinlə dialoqu genişləndirib. Yeni Dehli ABŞ və Çin arasında mürəkkəb dinamikanı və hər iki supergüclə münasibətləri idarə etməyə çalışır. Bölgə ölkələri Hindistanı sabitləşdirici qüvvə və Çinə qarşı strateji tarazlaşdırıcı amil kimi görür. Hindistan Cənubi Asiyada mövqelərini gücləndirməyə çalışır. Yeni Dehli subregional mexanizmlər vasitəsilə regional əməkdaşlığı gücləndirməyin yeni yollarını müəyyənləşdirib. Yeni Dehli bölgə ölkələri ilə əməkdaşlığı gücləndirmək üçün müxtəlif təkliflər irəli sürüb. “Şərqə Doğru Siyasət” adı verilən bu siyasət əməkdaşlığı gücləndirməyi hədəfləyən təşəbbüslərin reallaşmasından ibarətdir.  Buna baxmayaraq, Hindistanın ASEAN-a üzv dövlətlərlə normativ və strateji uyğunluğu güclü üstünlük olsa da, iqtisadi potensialının çatışmazlıqları və öhdəliklərin icrasındakı ləngliklər hərtərəfli əməkdaşlığı məhdudlaşdırmaqda davam edir.

İordaniya və Birləşmiş Əərəb Əmirlikləri oktaybrın 5-də təxminən 2,5 milyard dollara başa gələcək 403 kilometrlik dəmir yolunun təməlini qoyublar. Təməlqoyma mərasimində İordaniya Kralı II Abdulla və Əbu-Dabinin vəliəhdi Şeyx Xalid bin Məhəmməd bin Zayed Əl Nəhyan iştirak ediblər. Bu dəmir yolu İordaniyanın Əqəbə limanına qədər yzanacaq. Layihə çərçivəsində dəmir yolu xətləri ilə yanaşı, 55 körpü, altı tunel və digər mühəndis qurğularının tikintisi planlaşdırılır.

Bu yol vasitəsilə strateji məhsulların daşınması həyata keçiriləcək. Rəsmi olaraq, bu xətt vasitəsilə Qırmızı dənizə fosfat və kalium duzları daşınacaq. Digər faydalı qazıntıların da Əqəbə limanına çatdırılması planlaşdırılır. Bu layihə İordaniya ilə Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsinə xidmət edəcək. Yeni dəmir yolu Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa İqtisadi Dəhlizi (IMEC) üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edə bilər. Yeni Dehlidə 2023-cü ildə keçirilən G20 sammitində bu dəhlizlə bağlı razılaşma əldə edilmişdi. Layihəyə görə nəqliyyat yolları Hindistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, İordaniya, İsrail və Avropa ilə birləşdirməlidir. Ancaq Yaxın Şərqdəki mövcud gərgin vəziyyət layihənin reallaşmasına ən böyük əngəldir. Digər tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanı İsraillə diplomatik əlaqələr qurmağa tələsmir. Bu olmadan Səudiyyə Ərəbistanı ilə İsrailin eyni layidə iştirakı çətindir.

Buna baxmayaraq, bölgədə gərginliyin azalacağı halda Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa İqtisadi Dəhlizinin reallaşacağına ümidlər var. Hindistanla Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri arasında dəniz əlaqəsi artıq mövcuddur. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri daxilində dəmir yolu şəbəkəsi inşa edilib. Səudiyyə Ərəbistanı sürətlə genişlənən dəmir yolu şəbəkəsinə malikdir. Aralıq dənizi tərəfində isə İsrailin dəmir yolu xətti İordaniya sərhədinə yaxın yerləşən Beyt-Şeana qədər uzanaraq onu Hayfa şəhəri ilə birləşdirir. Bu xətlərin birləşməsi üçün İordaniyanın da layihədə yer almasına ehtiyac var. Ancaq İordaniya 2023-cü ildə imzalanmış ilkin IMEC memorandumunu imzalayan tərəflər arasında yoxdur. Bununla yanaşı, coğrafi mövqeyinə görə İordaniyanı kənarda qoymaq çətindir. Səudiyyə Ərəbistanı və İsrailin dəmir yolu şəbəkələri arasındakı ən təbii marşrut İordaniya ərazisindən keçir. Bu əlaqə olmadan, IMEC-in Yaxın Şərq üzrə dəmir yolu komponenti natamam qalır. Məhz bu səbəbdən İordaniya və BƏƏ-nin birgə layihəsi əhəmiyyət kəsb edir. Gələcəkdə bu şəbəkə Səudiyyə Ərəbistanı ilə birləşə, şimala – Suriya və Türkiyəyə doğru uzana və müvafiq siyasi şəraitdə qərbə – İsrailin dəmir yolu şəbəkəsinə və Aralıq dənizinə doğru istiqamətlənə bilər. Ancaq bütün bunlar Yaxın Şərqdə siyasi gərginliyin azalmasından asılıdır.

Səudiyyə Ərəbistanı və Türkiyə İordaniya və Suriya ərazisindən keçəcək dəmir yolu əlaqəsi imkanlarını nəzərdən keçirirlər. Ankara Körfəz ölkələrindən gələn yüklərin Türkiyə vasitəsilə Avropaya daşınması imkanlarını araşdırır, Ər-Riyad isə öz dəmir yolu infrastrukturunu Krallığın sərhədlərinə doğru genişləndirməyə davam edir. Eyni zamanda İordaniya sadəcə Səudiyyə Ərəbistanı ilə Aralıq dənizi arasında möhürlənmiş konteynerlərin daşındığı bir tranzit əraziyə çevrilməklə kifayətlənə bilməz. Onun milli maraqları coğrafi mövqeyini quru limanlarına, logistika mərkəzlərinə, sənaye obyektlərinə, məşğulluq imkanlarına və investisiya layihələrinə çevirməkdən ibarətdir.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Türkmənistanda iranlı həmkarı Məsud Pezeşkianla görüşdə deyib ki, İrana kömək etmək üçün əlindən gələni etməyə hazırdır. Əsas sual budur: Rusiyanın kömək üçün hansı imkanları var? Resurslarını Ukrayna ilə müharibəyə xərcləyən Rusiya İrana hansı köməklikləri edə bilər? Rusiya İrana maliyyə ayırmaz, çünki özünün müharibə aparmaq üçün maliyyəyə ehtiyacı var. Rusiyanın İrana hərbi texnika göndərməsinin də riskləri var. ABŞ və İsrail kəşfiyyatı hərbi texnikanın İrana çatdırılması qənaətinə gəlsələr, bu ölkənin lojistik mərkəzlərinə zərbələr endirə bilərlər. Qərb mənbələri Rusiyanın peyk görüntülərinin İranla bölüşdüyünə dair məlumatlar yaymışdılar. İranın məhzu bunun sayəsində ABŞ-ın Körfəz ölkələrindəki hərbi bazalarına ünvanlı zərbələrin mümkün olduğu bildirilmişdi.

Rusiya ilə yanaşı Çinin də İrana peyk görüntüləri göndərdiyi barədə məlumatlar var idi. Ancaq ABŞ Prezidenti Donald Tramp Vaşinqtonda Çin lideri Si Cinpinlə sonuncu görüşdə Pekini Tehrana hərbi dəstəkdən vaz keçməyə inandırmağa çalışıb. Trampın buna nail olduğunu söyləmək çətindir. Çünki, Kreml kimi Pekin də İrandakı rejimin çökməsinə qarşıdır.

Rusiya və Çin liderləri amerikalı həmkarının İrana təzyiqini dəstəkləməsələr də, Vladimir Putin və Si Cinpin Ağ Ev sahibiylə dialoqdan qopmamağa çalışırlar. Təsadüfi deyil ki, Rusiya, ABŞ və Çin liderlərinin noyabrın 18–19-da Çinin Şençjen şəhərində keçiriləcək APEC sammiti çərçivəsində üçtərəfli görüşünün keçirilməsi gündəmdədir. Rusiya Prezidentinin köməkçisi Yuri Uşakov belə bir görüşün mümkün olduğunu vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, belə bir görüş ideyası artıq uzun müddətdir müzakirə olunur. Uşakov qeyd edib ki, APEC sammitinin ev sahibi Çin olduğundan, sammit çərçivəsində liderlərin ikitərəfli və üçtərəfli təmasları üçün imkan yarana bilər.

Üçtərəfli görüşdən real nəticənin əldə olunacağını söyləmək çətindir. Moskva ilə Pekinin məqsədi çoxqütblü dünya formalaşdırmaqdır. Bu yolda əsas maneə ABŞ-dır. Belədirsə, üçlük arasında tərəfdaşlığın formalaşacağı ehtimalı azdır. Çünki, Vaşinqton çoxqütblü dünyaya müqavimət göstərir.

Braziliyadakı prezident seçkilərinin birinci turunda müxalifət lideri Flavio Bolsonaro 2 faiz artıq səslə hazırki Prezident Luiz İnasio Lula da Silvanı üstələyib. Bu o deməkdir ki, mühafizəkar müxalifət liderinin oktyabrın 25-də keçiriləcək ikinci turda Prezident seçilməsi ehtimalı yüksəkdir. Senator olan Flavio Bolsonaro keçmiş dövlət başçısı Jair Bolsonarunun oğludur.

Müxalifət liderinin Braziliyada Prezident seçilməsi ehtimalı Rusiya və Çin üçün yaxşı xəbər deyil. Buna görə də, Moskva və Pekin Latın Amerikasındakı vəziyyətlə bağlı qiymətləndirmə mübadiləsi apararaq regionda iş planlarını müzakirə ediblər. Bu barədə Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin Latın Amerikası Departamentinin direktoru Aleksandr Şetinin “RİA Novosti” agentliyinə verdiyi müsahibədə bildirib. Aleksandr Şetinin sentyabr ayında Rusiya və Çin həm BRICS çərçivəsində, həm də ikitərəfli kanallar vasitəsilə Braziliya da daxil olmaqla, əsas Latın Amerikası ölkələri ilə əlaqələrini davam etdirdiklərini söyləyib.

Braziliya BRİCS üzvüdür və hazırki Prezident Silva Rusiya və Çinlə tərəfdaşlığın genişlənməsinə çalışıb. Hələ ötən ay Braziliya Prezidentinin xüsusi müşaviri Selso Amorim Pekində iki ölkə arasında münasibətlərin və əməkdaşlığın gücləndirilməsi məsələlərini müzakirə edib. Çinin xarici işlər naziri Vanq Yi görüşdə Çin-Braziliya münasibətlərinin hazırki durumunu “böyük sıçrayış” kimi xarakterizə edib. Çinli diplomat iki ölkə arasında əlaqələrin hərtərəfli strateji tərəfdaşlıqdan “ortaq gələcəyə malik birliyə” çevrildiyini söyləyib. Bu sözlərlə kifayətlənməyən Vanq Yi hər iki ölkəni mühüm beynəlxalq və regional məsələlər üzrə əməkdaşlığı dərinləşdirməyə, eləcə də strateji koordinasiyanı gücləndirməyə çağırıb. Öz növbəsində Selso Amorim Braziliyanın “daha ədalətli dünya və daha dayanıqlı planet” naminə ortaq gələcəyə malik Çin-Braziliya birliyinin qurulmasının əhəmiyyətini vurğulayıb.

Braziliyanın hazırki Prezidenti Rusiya-Ukrayna müharibəsində Kremlə qarşı təzyiqlərin əleyhinədir. Həmin Selso Amorim Almaniyanın “Spiegel” jurnalına müsahibəsində  Rusiyaya qarşı sanksiyalar effektiv təsir vasitəsi olmadığını və bir nəticəyə gətirib çıxarmayacağını bildirmişdi. Braziliya Prezidentinin müşaviri sansksiya məsələsində Qərbin mövqeyini bölüşmədiyini söyləmişdi. O müsahibədə Braziliya ilə Rusiya arasında dostluq münasibətlərinə və düşmənçiliyin olmamasına işarə etmişdi..

Buna baxmayaraq, Flavio Bolsonaro Braziliya Prezidenti seçilərsə, bu ölkənin xarici siyasətində köklü dəyişiklik baş verə bilər. Braziliya BRİCS təşkilatını tərk etməsə də, yeni Prezidenti Rusiya və Çinlə tərəfdaşlıq əvəzinə ABŞ-la strateji tərəfdaşlığa üstünlük verəcək. Təsadüfi deyil ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Flavio Bolsonaronu dəstəklədiyini gözlətməyib.

Keçən həftə Hindistanın BRICS sammitinə qədər müəyyən bir dejavu müşayiət olundu. Hindistanın 2023-cü ildə G20-yə sədrlik etməsi oxşar bir ajiotaj və böyük gözləntilər yaratdı. Geosiyasət üç il əvvəlkindən dəyişə bilərdi, lakin Hindistanın toplanma gücü və təşkilat üçün ictimai mal gündəmini formalaşdırmaqla bağlı eyni mesajlar davam etdi.

Cənub-Şərqi Asiyanın iştirakı başqa bir mövzu idi. BRICS ilə rəsmi əlaqələr bu yaxınlarda İndoneziyanın tamhüquqlu üzv kimi qoşulması və Malayziya, Tayland və Vyetnamın 2025-ci ildə tərəfdaş ölkələr kimi qəbul edilməsi ilə yadda qaldı. Bu, 11 ASEAN ölkəsindən dördünün BRICS ilə tərəfdaşlıq etməsi demək olduğunu nəzərə alsaq, bəzi həyəcan siqnalları verdi, xüsusən də ABŞ prezidenti Donald Trampın ABŞ dollarını zəiflətmək üçün hərəkət etdikləri təqdirdə BRICS üzvlərinə qarşı 100% tarif tətbiq etmək təhdidi ilə birlikdə.

Lakin BRICS-dəki ASEAN üzvləri Qərbə qarşı “tərəf tutmadıqlarını” göstərməyə diqqət yetirirlər. Bu yanaşma Hindistanın maraqlarına uyğundur. Cənub-Şərqi Asiya üçün Hindistanın BRICS-dəki iştirakı qruplaşmaya tarazlıq gətirir və onun “Qərb əleyhinə” və ya yalnız Çin və Rusiyanın idarə etdiyi düşüncəsini aradan qaldırmağa kömək edir.

Hindistanın inklüziv çoxtərəfliliyə vurğusu, Cənub-Şərqi Asiyada getdikcə daha çox yayılan və ictimai malların çatdırılması üçün şüurlu regional əməkdaşlığa yönəlmiş Qlobal Cənub səfərbərliyi brendini formalaşdırmışdır. BRICS Yeni Dehli Bəyannaməsində (yeni pəncərədə açılır) “beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlıq üçün əsas qlobal forum kimi G20-nin əsas rolu” və “həm inkişaf etməkdə olan, həm də inkişaf etmiş iqtisadiyyatlar arasında bərabər və qarşılıqlı faydalı əsasda dialoq üçün platforma təmin edən” bir mövzu vurğulanmışdır.

Bu, Qlobal Şimal təşəbbüsünün Qlobal Cənub səfərbərliyində davamlı aktuallığına işarə edir. Hindistanın buna sadiqliyini daha da aydınlaşdıran şey, Qərblə – Dördlük, Hind Okeanı Sahil Assosiasiyası kimi çərçivələr daxilində funksional münasibətləri və ABŞ ilə getdikcə daha da qeyri-sabitləşən münasibətlərinə baxmayaraq – Avropa Birliyi ilə əlaqələrini gücləndirməsidir. Bu şərtlər və optika Cənub-Şərqi Asiya standartlarına uyğundur, burada geniş assosiasiya Qərbə qarşı hər hansı bir düşmənçilikdən qaçmaq istəyir. Filippinin ASEAN sədri kimi BRICS sammitində iştirakından daha aydın görünürdü. Filippin son bir neçə ildə daha da yaxınlaşan ABŞ-ın müqavilə müttəfiqidir və həqiqətən də Yeni Dehlidə BRICS sammitində iştirakın ABŞ və Çinlə münasibətlərində Filippin mövqeyində heç bir şəkildə geri çəkilmə əlaməti olmayacağına dair daxili bir anlayış var idi. BRICS sammitinin əvvəlində Manipura səfər edən ABŞ-ın Hindistandakı səfiri Sergio Gorun Filippin Prezidenti Ferdinand Markos Jr. ilə görüşmək üçün Yeni Dehliyə qayıtmağı hədəfləməsi diqqətəlayiq idi.

Hindistan Cənub-Şərqi Asiyanın BRICS-ə uzunmüddətli perspektivdə necə baxacağına dair əsas amil olacaq. Hindistanın (Yeni pəncərədə açılır) Vyetnamla Genişləndirilmiş Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq, İndoneziya və Malayziya ilə Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq və Taylandla Strateji Tərəfdaşlıq var. Son bir neçə ildə ikitərəfli münasibətlərin inkişaf etdirilməsi və onların məqsədəuyğunlaşdırılması üçün davamlı səylər göstərilib. Buraya yarımkeçiricilər, müdafiə sənayesi və bağlantı sahələrində əməkdaşlığın və birgə səylərin başlanması daxildir.

Malayziyanın Baş naziri Ənvər İbrahim əvvəllər (yeni pəncərədə açılır) Hindistanın BRICS daxilindəki fərqli və təsirli rolunun xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulamışdı, çünki Malayziya ikitərəfli əlaqələrin qruplaşmanın dinamikasını gücləndirdiyini qəbul edir. Bu, Malayziyanın Hindistanla münasibətlərinə, xüsusən də əməkdaşlıq çərçivəsində və tez-tez Çinin rəhbərlik etdiyi regional blok kimi qəbul edilən münasibətlərə verdiyi dəyərin inandırıcı göstəricisi idi. Cənub-Şərqi Asiyada Hindistanın BRICS-dəki iştirakı qruplaşmaya tarazlıq gətirir.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın BMT Baş Assamleyasında iştirak məqsədilə Nyu-Yorkda keçirdiyi günlər səmərəli oldu. O həm Baş Assambelyada çıxış etdi, həm də Nyu-Yorkda müxtəlif liderlərlə ikitərəfli görüşlər keçirdi, Körfəz ölkələrinin başçılarıyla ayrıca toplantı təşkil etdi, o cümlədən Danimarka və Qrenlandiya rəhbərləri ilə Arktika təhlükəsizliyi üzrə üçtərəfli saziş imzaladı. Sonuncu Tramp üçün daha əhəmiyyətli idi. Müqavilə Danimarka və Qrenlandiya parlamentlərində ratifikasiya edildikdən sonra qüvvəyə minəcək.

ABŞ Qrenlandiyanın cənubundakı Narsarsuaqda Soyuq müharibə dövrünə aid keçmiş “Bluie West One” hərbi bazasını yenidən açacaq. Bu hərbi baza 1950-ci illərdə bağlamışdı. ABŞ razılaşma çərçivəsində Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu daha iki məntəqəyə genişləndirə biləcək. Hazırda ABŞ Qrenlandiyada kosmik bazadan itifadə edir və orada 150 amerikalı hərbçi xidmət edir. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, bu azdır.

Razılaşmaya əsasən ABŞ-nin yazılı razılığı olmadan NATO üzvü olmayan dövlətlərin adada hərbi bazalar qurması, qoşun yerləşdirməsi, həmçinin, strateji sektorlara investisiya yatırmasına icazə verilmir. Digər tərəfdən ABŞ Danimarka və Qrenlandiyanı məlumatlandırmadan adada əlavə hərbi obyektlər inşa etmək, hərbi mövcudluğunu genişləndirmək hüququna malikdir.

Donald Tramp əvvəlki açıqlamalarında Qrenlandiyanın ABŞ-a verilməsi vacibliyini bildirirdi. Bu açıqlamalar Qrenlandiyanın məxsis olduğu Danimarkada sərt qarşılanmış, Kopenhagenlə Vaşinqton arasında münasibətlər gərginləşmişdi. Bu qarşıdurma NATO daxilində də gərginlik yaratmışdı. Vəziyyət o həddə çatmışdı ki, NATO-nun 8 ölkəsi Daminarka ilə həmrəylik məqsədilə adaya hərbi heyət göndərmişdi. Tramp buna cavab olaraq həmin ölkələrə qarşı tariflərin artrılacağını bəyan etdi. Əldə edilən razılaşma gərginliyi ortadan qaldırdı.

Tramp Danimarkadan “Qrenlandiyanı Amerikaya təhvil ver” tələb etməklə əslində planlaşdırdığını əldə edib. ABŞ Qrenlandiyadakı hərbi bazalar vasitəsilə faktiki adada əsas söz sahibi olacaq. Təsadüfi deyil ki, dövət katibi Marko Rubio arzılaşmadan sonra verdiyi açıqlamada, Qrenlandiyanın Şimali Amerika strateji müdafiə zonasının bir hissəsinə çevrildiyini bildirib. ABŞ Qrenlandiyada varlığını gücləndirməklə adanın zəngin strateji təbii sərvətlərə də malik olacaq.

Vaşinqtonun məqsədlərindən biri də Rusiya və Çinin Arktika bölgəsində mövqelərinin güclənməsinin qarşısını almaqdır. Qrenlandiya Arktikanın mərkəzindən keçən Transpolyar Dəniz Yolunun üzərində yerləşir. Bu marşrut ABŞ üçün həm də ona görə əhəmiyyətlidir ki, yol Şimal Buzlu Okenanın açıq sularından keçir və bu, Rusiya və Kanadanın sahil nəzarətindən yayınmaq imkanı yaradır. Arktikada buzların əriməsi nəticəsində gəmilərin hərəkəti artıb. Rusiya və Çin son illərdə Arktikada fəallıqlarını artırıblar. Bu iki ölkə həm Arktikanın təbii sərvətlərindən faydalanmağa çalışır, həm də bu bölgədə hərbi bazalar formalaşdırmağa başlayıblar. ABŞ Qrenlandiyada hərbi bazalarının sayını və imkanlarını artırmaqla Rusiya və Çinin bu bölgədəki fəaliyyətini nəzarətdə saxlamaq imkanı qazanacaq.

Venesuellanın ram edilməsindən sonra Qrenlandiya ilə əldə edilən razılaşma Donald Trampın xarici siyasətdə ikinci uğuru sayıla bilər. Buna baxmayaraq, Tramp Rusiya – Ukrayna müharibəsini dayandıra bilməyib və İranla qarşıdurma davam edir.

Çin lideri Si Cinpinin Amerika Birləşmiş Ştatlarına səfəri davam edir. Si Cinpin ABŞ Prezident Donald Trampla müxtəlif məsələlərdə razılaşma əldə edəcəyinə ümidlidir. Müzakirə ediləcək əsas mövzular sırasında Tayvan, İran, təhlükəsizlik, ticarət, və süni intellekt yer alıb.

Donald Tramp da Si Cinpin kimi müzakirə olunan mövzularla bağlı çinli həmkarıyla razılaşma əldə etmək istəyir. Ancaq bu asan olmayacaq. Tramp “Si Cinpinlə birlikdə çox şeyə nail ola bilərik” desə də, hər iki tərəf razılaşmaların əldə edilməsi üçün güzəştlərə hazır olmalıdır. Si Cinpin Ağ Evdə çıxışı zamanı bildirib ki, iki ölkə qarşıdurmadan çəkinməlidir. Çin lideri hesab edir ki, iki ölkə arasında sıx dialoq davam etməli, böhran vəziyyətlərdə kommunikasiya və onların qarşısının alınması mexanizmlərini təkmilləşdirməlidir. Elə bu cümlələrin özü göstərir ki, iki ölkə arasında bir çox mövzuda fikir ayrılığı mövcuddur.

Çin üçün Tayvan həssas mövzudur. Pekin ABŞ-ın Tayvana silah və hərbi texnika satmasını istəmir. Donald Tramp Tayvana hərbi texnika satışını bir müddət üçün dondurub. Ancaq bu fasilə müvəqqəti xarakter daşıya bilər. Çünki, Vaşinqton Pekinin adanı güc yoluyla ələ keçirmək istəyindən narahatdır. Çinin Tayvan ətrafında hərbi təlimlərinin sayını artırması da Vaşinqtonda diqqətlə izlənilir.

Pekin üçün Vaşinqtonla razılaşma əldə etmək istədiyi digər mövzu ticarətdir. Son bir neçə ildə iki ölkə arasında faktiki ticarət müharibəsi gedir. ABŞ Çin məhsullarına gömrük rüsumlarını artırıb, Pekin isə nadir torpaq elementlərinin ABŞ-a satışını məhdudlaşdırıb. Vaşinqton və Pekin bu məsələdə də müvəqqəti “atəşkəs” elan etməyə hazırdılar. Ancaq problemin birdəfəlik həlli üçün ABŞ Çinə tətbiq etdiyi gömrük rüsumlarını azaltmalı, Çin isə nadir torpaq elementlərinin ixracına razılaşmalıdır.

Vaşinqtonun Pekindən bir başqa istəyi Çinin İranla hərbi əməkdaşlığından imtina etməsidir. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, Çin gizli yollarla İrana zəruri hərbi texnika və Amerika qoşunlarının bölgədəki yerləşim yerləri barədə peyk görüntüləri göndərir.  “The Wall Street Journal” nəşrinin iddiasına görə, İranın ABŞ-ın İordaniyadakı hərbi bazasına ünvanlı zərbəsi məhz Çinin İrana ötürdüyü peyk görüntüləri vasitəsilə həyata keçirilib. Təsadüfi deyil ki, sentyabrın 21-də bir qrup konqresmen Ağ Evə məktub yazaraq, Donald Trampın Si Cinpindən İranı dəstəkləməkdən vaz keçməsini tələb edib.

Bu arada, ABŞ-da siyasi sığınacaq tapan bir qrup tibetli və onların dəstəkçiləri Si Cinpinin səfərinə etiraz olaraq Vaşinqtonda Konqres binası qarşısında aksiya keçiriblər. Aksiyaya yaxın məsafədə Çin tərəfdarları olanlar da Si Cinpinə dəstək aksiyası keçiriblər. Si Cinpinin ABŞ-a əvvəlki səfərində də tibetlilər və uyğurlar etiraz aksiyasi keçirmişdilər. Buna baxmayaraq, Donald Tramp Si Cinpinlə müzakirə etdiyi mövzular arasında insan haqlarının qorunması yoxdur.

Müxtəlif ölkə liderlərin BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasındakı çıxışları medianın diqqət mərkəzindədir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Baş Assambleyada çıxışında Rusiya ilə Ukrayna arasında sülh sazişinin əldə olunacağına inandığı fikrini bir daha təkrarlayıb. Halbuki, müharibə tam şiddəti ilə davam edir və müharibənin durdulacağına işarə edən heç nə yoxdur.

Donald Tramp çıxışında İranın nüvə silahına malik olmasına imkan verməcəyəklərini səsləndirib. İranla bağlı hazırda əsas mövzu nüvə silahından çox Hörmüz boğazı probleminin həllinə yönəlib. Bu istiqamətdə irəliləyiş yoxdur. Nyu-Yorkda Pakistan və Qətərin vasitəçiliyi ilə ABŞ Prezidentinin xüsusi nümayəndələri Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçı ilə görüşdən real nəticə çıxmayıb. Tehranın tələbləri bəllidir: ABŞ dəniz blokadasını ləğv etməli, dondurulmuş aktivləri azad etməli, bütün cəbhələrdə müharibəyə son qoymalıdır. Tehran “bütün cəbhələr” dedikdə İranın bölgədəki proksi qüvvələrinə təzyiqin dayandırılmasını nəzərdə tutur. ABŞ hazırda İranın İraq, Yəmən və Livandakı proksi qüvvələri ilə münaqişə içərisində deyil, əksinə Vaşinqtonun husilərlə atəşkəs razılaşması mövcuddur. Donald Tramp Rusiya-Ukrayna müharibəsində olduğu kimi İranla bağlı məsələnin də uğurla həllinə ümidlidir, ancaq ABŞ Prezidenti bunu deyərkən, əlavəsini də umutmayıb: “İranla razılaşma baş tutmasa, daha sərt addımlar atacağıq”. Tramp çıxışında hətta İranı “məhv etmək” fikrini səsləndirib.

Trampın hədələdiyi digər ölkə Kubadır. ABŞ Prezidenti bu ada ölkəsində rejimi dəyişmək ideyasından vaz keçmədiyini bildirib. Trampın xarici və təhlükəsizlik siyasətinin əsasında Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dayandırılması və İranın ram edilməsi olmasaydı, Kubada rejimin dəyişdirilməsi ön planda tutulardı. Ancaq Kubaya qarşı sanksiyaların sərtləşməsi bu ada dövlətində sosial həyatı mürəkkəbləşdirib. Demək, Tramp administrasiyası Kubanı “unutmayıb”.

Donald Trampın Venesuellanın ram edilməsindən sonra xarici siyasətdə növbəti uğuru Nyu-Yorkda Danimarka və Qrenlandiya ilə yeni təhlükəsizlik razılaşmasının imzalanması olub. Tramp Qrenlandiyanı ABŞ-a birləşdirmək istəyini reallaşdıra bilməsə də, imzalanan razılaşma ABŞ-a Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu genişləndirmək və iki yeni hərbi baza yaratmaq imkanları verir.

Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğunun genişlənməsi də Trampın xarici siyasətdə uğurlarındandır və o bunu BMT Baş Assambleyasında çıxışı zamanı vurğulamağı unutmaylb. Məhz 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə Donald Trampın iştirakıyla imzalanan razılaşmadan sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğuna strat verildi və Zəngəzur dəhlizinin reallaşması ehtimalı artdı. Bu prosesi uğurla yekunlaşdırmaq, yəni sülh sazişinin imzalanması və Zəngəzur dəhlizinin tikintisinə başlanılması Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın atacağı addımlardan asılıdır. Bu çalışamaları Tramp Prezident olduğu dönəmdə bitirməkdə fayda var.

Türkiyə Cumhurbaşqanı Rəcəb Tayyib Ərdoğan da BMT Baş Assambleyasının sessiyasında çıxışında Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğunun müsbət istiqamətdə irəlilədiyini söylədi. Ərdoğanın çıxışında əsas mövzularından biri həmişəki kimi Fələstin məsələsinin həlliydi. Fələstini dövlət kimi tanımayan ölkələri mövqelərini yenidən nəzərdən keçirməyə çağıran Ərdoğan son 12 ayın 60-dan çox münaqişə və müharibə ilə son 30 ilin ən qanlı dövrlərindən birinə çevrildiyini, Qəzza, Ukrayna, Rusiya, Myanma, Darfur, İran və Livandakı qarşıdurmalar nəticəsində 250 min insan həyatını itirdiyini xatırlatdı.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan BMT Baş Assembleyasındakı çıxışlarında bu təşkilatda islahatların zərurəti – Təhlükəsizlik Şurası üzvlərinin artırılması fikirinə yenidən səsləndirdi. Ərdoğan bunu deyərkən Türkiyənin Təhlükəsizlik Şurasında yer alması hüququna işarə etmiş olur. Maraqlıdır ki, BMT artıq keçmiş Baş katibi Antonio Quterreş də son çıxışında təşkilatda islahatların zərurətini vurğuladı.

Başqa dövlətlərin də Təhlükəsizlik Şurasında yer alması istəyi var. Təsadüfi deyil ki, Braziliya, Yaponiya, Hindistan və Almaniyanın xarici işlər nazirləri BMT Təhlükəsizlik Şurasında təcili islahatların aparılmasına ehtiyac olduğunu bəyan ediblər. Bu dörd ölkənin nazirləri BMT Təhlükəsizlik Şurasının hazırda əsas vəzifəsini, yəni bütün dünyada sülhü və təhlükəsizliyi qorumaq vəzifəsini effektiv şəkildə yerinə yetirə bilmədiyini qeyd ediblər.

Bu arada, Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Jaishankarın Nyu-Yorkda “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin (Polşa, Çexiya, Macarıstan və Slovakiya) xarici işlər nazirləri ilə görüşü diqqəti çəkib. Bu görüşü tarixi adlandıran Subrahmanyam Jaishankar Hindistanla “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin hər biri ilə əməkdaşlığı genişləndirmək olduğunu bildirib. Bununla yanaşı Yeni Dehlinin əsas məqsədi bu ölkələrin Hindistanın BMT Təhlükəsizlik Şurasında yer alması fikrinə dəstəklərini əldə etməkdir. “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin xarici işlər nazirləri Yeni Dehlinin təşəbbüsünü dəstəklədiklərini ifadə ediblər.

Çin Afrikada möhkəmlənməkdə davam edir. Pekin Afrikaya qeyri-adi təklif irəli sürüb: Bütün qitə ölkələri öz məhsullarını Çin bazarına gömrük rüsumu olmadan sata bilər. 1 may 2026-cı il tarixindən etibarən Pekin diplomatik əlaqələrə malik olduğu 53 Afrika ölkəsi üçün bütün tarif kateqoriyaları üzrə sıfır rüsum rejimini tətbiq etməyə başlayıb; bununla da əvvəllər yalnız ən az inkişaf etmiş 33 Afrika ölkəsinə şamil edilən güzəştlər genişləndirilib. Cənubi Afrika, Nigeriya, Misir, Keniya və Mərakeş daxil olmaqla, ən az inkişaf etmiş ölkələr kateqoriyasına daxil olmayan digər 20 Afrika iqtisadiyyatı üçün nəzərdə tutulan bu əlavə güzəştli rejim ilkin mərhələdə iki il müddətinə tətbiq edilir; bu müddət ərzində Çin daha uzunmüddətli iqtisadi tərəfdaşlıq sazişləri üzrə danışıqlar aparacaq.

Afrika dünyanın ən böyük istehlak və sənaye bazarlarından birinə güzəştli çıxış əldə edir. Çin isə ABŞ və Avropa ilə rəqabətin gücləndiyi bir dövrdə qitə ilə daha dərin iqtisadi əlaqələr qurur. Ancaq bu əmkdaşlıqda fundamental problem var. Gömrük rüsumlarının ləğvi ticarət münasibətlərindəki struktur bərabərsizliyini avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Afrika Çinə daha çox məhsul sata bilər, lakin buna baxmayaraq, qlobal dəyər zəncirinin aşağı pilləsində ilişib qala bilər. Rəqəmlər əsl problemi üzə çıxarır. Çin artıq Afrikanın ən mühüm ticarət tərəfdaşlarından biridir. Boston Universitetinin 2026-cı il üzrə “Çin-Afrika İqtisadi Bülleteni”nə əsasən, 2024-cü ildə qarşılıqlı ticarət dövriyyəsi təxminən 275 milyard dollara çatıb. Lakin ticarətin strukturu kəskin şəkildə qeyri-bərabər olub: Afrika Çindən təxminən 182 milyard dollarlıq məhsul idxal etdiyi halda, Çinə təxminən 93 milyard dollarlıq məhsul ixrac edib. Çin Afrikaya maşınlar, elektronika, nəqliyyat vasitələri, sənaye avadanlıqları, istehlak malları və getdikcə daha təkmil təmiz enerji texnologiyaları satır. Afrika isə Çinə əsasən faydalı qazıntılar, metallar, karbohidrogenlər və kənd təsərrüfatı məhsulları satır.

Beləliklə, Çin yüksək əlavə dəyərli məhsullar ixrac edir. Afrika isə həmin dəyərin yaradılmasında istifadə olunan xammal və resursları ixrac edir. Bu, əhəmiyyətli göstəricidir. Ancaq Afrikanın problemi sadəcə bazarlara çıxış məsələsi deyil. Onilliklər ərzində inkişafla bağlı müzakirələrdə gömrük rüsumu maneələri tez-tez Afrikanın ixrac artımı yolundakı əsas əngəllərdən biri kimi qiymətləndirilib. Afrikanın daha dərin problemi nələrin istehsal olunması, yerli səviyyədə nə qədər emalın həyata keçirilməsi və son dəyərin nə qədərinin qitədə qalması ilə bağlıdır. Afrikanın emal sənayesində yaratdığı əlavə dəyər 2020-ci ildə təxminən 285 milyard dollardan 2025-ci ildə 351 milyard dollara yüksəlsə də, qitə hələ də qlobal sənaye istehsalının 2%-dən az hissəsini və qlobal sənaye ixracının yalnız təxminən 1,4%-ni təşkil edir. Bu rəqəmlər izah edir ki, niyə təkcə rüsumsuz çıxış imkanı Çinlə münasibətləri kökündən dəyişə bilməz. Xam misə tətbiq edilən sıfır dərəcəli gömrük rüsumu dəyərlidir. Ancaq mis məftil, elektrik komponentləri, batareyalar və ya hazır sənaye məhsullarının istehsalı daha çox iş yeri yaradır, texnologiya transferini və daxili gəlirləri artırır.

Beləliklə, strateji məsələ Afrikanın daha çox ixrac edə bilib-bilməməsi deyil. Məsələ Afrikanın ixracı fərqli şəkildə həyata keçirə bilib-bilməməsidir. Kritik minerallar bu məsələdə sınaq rolunu oynaya bilər. Bu çağırışın ən aydın müşahidə olunduğu sahə kritik minerallardır. Afrika elektrikli nəqliyyat vasitələri, batareyalar, enerji şəbəkələri, süni intellekt infrastrukturu və qlobal enerji keçidi üçün getdikcə daha vacib hala gələn kobalt, mis, litium, manqan, qrafit və digər materialların nəhəng ehtiyatlarına malikdir. Buna baxmayaraq, həmin materialların böyük hissəsi qitədən çox az emal olunmuş şəkildə çıxarılır.

Afrikanın Çinə ixracı getdikcə daha çox yanacaq olmayan minerallar və metallar istiqamətinə yönəlib; bunların payı 2002-ci ildəki təxminən 20%-dən 2023-cü ildə 45%-ə yüksəlib. Bununla belə, həmin ixrac məhsullarının əksəriyyəti emal olunmamış qalır. Əgər Çinin rüsum təklifi emal olunmamış kobalt, litium və ya misin daha böyük həcmdə ixracını stimullaşdırarsa, Afrikanın ixrac gəlirləri qitənin iqtisadi modelini kökündən dəyişmədən arta bilər.

Çin fabrikləri bir çox Afrika iqtisadiyyatının hələ təkrarlaya bilmədiyi mürəkkəb təchizatçı şəbəkələri, infrastruktur, genişmiqyaslı maliyyələşdirmə və istehsal ekosistemləri ilə fəaliyyət göstərir. Çinin istehsal dominantlığı, çoxmillətli şirkətlərin başqa yerlərdə təchizat zəncirlərini şaxələndirməyə çalışmasına baxmayaraq, olduqca davamlı olduğunu sübut edib. Afrikanın istehsal gücünü eyni vaxtda genişləndirmədən Afrika iqtisadiyyatlarını Çin mallarına daha da açmaq, buna görə də başqa bir balanssızlığı dərinləşdirə bilər. Yerli firmalar Çin maşınlarına və aralıq mallarına rəqabətli qiymətlərlə çıxış əldə edə bilərlər. Qeyri-bərabər sənaye sistemləri arasında sərbəst ticarət avtomatik olaraq bərabər nəticələr yaratmır. Afrikanın fabriklərə, emal zavodlarına, logistika şəbəkələrinə, bacarıqlara və regional təchizat zəncirlərinə ehtiyacı var.

Seulda sentyabrın 16 və 17-də ilk dəfə “Mərkəzi Asiya – Koreya Respublikası” sammiti keçirilib. Bu sammit Cənubi Koreyanın daha əvvəl elan etdiyi “Yeni şimal siyasəti” təşəbbüsünün gücləndirilməsinə xidmət edib. Bu strategiya Avrasiyada sülh və birgə rifah konsepsiyası çərçivəsində Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığın inkişafına yönəlib.

Sammitdə Mərkəzi Asiya liderləri müxtəlif təkliflər səsləndiriblər. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev sammitdən bir gün əvvəl Seula səfər edərək Cənubi Koreya Prezidenti Li Çje Myonq ilə iki ölkə arasında əməkdaşlığın inkişafı mövzularını müzakirə edib. İki ölkə arasında geniş iqtisadi əlaqələr mövcuddur. Təsadüfi deyil ki, Özbəkistanda Koreya kapitalı ilə 700-dən çox birgə müəssisə fəaliyyət göstərir. Özbəkistan iqtisadiyyatına qoyulan Koreya investisiyalarının ümumi həcmi 8 milyard dolları ötüb. Bundan başqa Özbəkistan və Cənubi Koreya ümumi məbləği təxminən 12 milyard dollar olan yeni layihələr hazırlayıblar. Şavkat Mirziyoyev sammitdə müxtəlif təkliflər irəli sürüb. Bunlar içərisində Mərkəzi Asiya Cənubi Koreya ilə tərəfdaşlığın strateji planlaşdırılmasını hazırlanması, Özbəkistanda Koreya ilə birgə texnoloji parkın yaradılması, nadir torpaq elementlərinin birgə istismarı kimi təkliflər var.

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev sammitdə sənaye və texnologiya sahəsində təşəbbüslərə üstünlük verilməsi zərurətini vurğulayıb. Qazaxıstan Prezidenti birgə istehsalın üçüncü ölkələrə ixracının təşkil edilməsinin də mümkünlüyünə toxunub. Tokayev Qazaxıstanın Koreya Respublikasına enerji nəql edə biləcəyini də vurğulayıb.

Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov Mərkəzi Asiya ölkələri və Cənubi Koreyanın birgə investisiya fondunun yaradılmasını təklif edib. Bu təklif Koreya Respublikasının Mərkəzi Asiya bazarlarında iştirakının möhkəmlənməsinə xidmət etməlidir. Sadır Japarov bunula yanaşı birgə pilot texnoloji platformalar şəbəkəsinin formalaşdırılmasını təklif edib. Tacikistan və Türkmənistan Prezidentləri də ölkələrinin Cənubi Koreya ilə əməkdaşlıqlarını dərinləşdirmək məqsədilə müxtəlif təkliflər səsləndiriblər.

Mərkəzi Asiya liderlərinin təkliflərini dəstəkləyən Koreya Prezidenti Li Çje Myonq əməkdaşlığın 5 sütuna söykənməsi vacibliyini bildirib. Bunlar tərəfdaşlıq, sülh, qarşılıqlı faydalı əlaqə, yeni texnologiyalar və insanlar arasında əlaqələrdir.

Koreya Respublikası Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığı dərinləşdirmək istəyir. Öz növbəsində Mərkəzi Asiya ölkələri güclü iqtisadiyyatı olan və yüksək texnologiyalara malik Cənubi Koreya ilə əməkdaşlıqdan faydalanmağa çalışırlar. Cənubi Koreya və Mərkəzi Asiya ölkələri hər iki ildən bir sammit keçirməyi qərarlaşıblar. Növbəti sammit 2028-ci ildə Qazaxıstanda keçiriləcək. Həmin sammitdə Azərbaycanın da iştirakını proznozlaşdırmaq olar. Birincisi, Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri (Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Tacikistan) arasında əməkdaşlığı və inteqrasiyanı gücləndirən yeni 5+1 strateji əməkdaşlıq modeli formalaşıb. Mərkəzi Asiya liderlərinin iştirak etdikləri sammitlərdə Azərbaycanın da iştirakı əhəmiyyətlidir. İkincisi, Azərbaycan da Mərkəzi Asiya ölkələri kimi Koreya Respublikasıyla müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığı dərinləşdirməkdə maraqlıdır.