Kategori: Analizler

Müxtəlif ölkə liderlərin BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasındakı çıxışları medianın diqqət mərkəzindədir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Baş Assambleyada çıxışında Rusiya ilə Ukrayna arasında sülh sazişinin əldə olunacağına inandığı fikrini bir daha təkrarlayıb. Halbuki, müharibə tam şiddəti ilə davam edir və müharibənin durdulacağına işarə edən heç nə yoxdur.

Donald Tramp çıxışında İranın nüvə silahına malik olmasına imkan verməcəyəklərini səsləndirib. İranla bağlı hazırda əsas mövzu nüvə silahından çox Hörmüz boğazı probleminin həllinə yönəlib. Bu istiqamətdə irəliləyiş yoxdur. Nyu-Yorkda Pakistan və Qətərin vasitəçiliyi ilə ABŞ Prezidentinin xüsusi nümayəndələri Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçı ilə görüşdən real nəticə çıxmayıb. Tehranın tələbləri bəllidir: ABŞ dəniz blokadasını ləğv etməli, dondurulmuş aktivləri azad etməli, bütün cəbhələrdə müharibəyə son qoymalıdır. Tehran “bütün cəbhələr” dedikdə İranın bölgədəki proksi qüvvələrinə təzyiqin dayandırılmasını nəzərdə tutur. ABŞ hazırda İranın İraq, Yəmən və Livandakı proksi qüvvələri ilə münaqişə içərisində deyil, əksinə Vaşinqtonun husilərlə atəşkəs razılaşması mövcuddur. Donald Tramp Rusiya-Ukrayna müharibəsində olduğu kimi İranla bağlı məsələnin də uğurla həllinə ümidlidir, ancaq ABŞ Prezidenti bunu deyərkən, əlavəsini də umutmayıb: “İranla razılaşma baş tutmasa, daha sərt addımlar atacağıq”. Tramp çıxışında hətta İranı “məhv etmək” fikrini səsləndirib.

Trampın hədələdiyi digər ölkə Kubadır. ABŞ Prezidenti bu ada ölkəsində rejimi dəyişmək ideyasından vaz keçmədiyini bildirib. Trampın xarici və təhlükəsizlik siyasətinin əsasında Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dayandırılması və İranın ram edilməsi olmasaydı, Kubada rejimin dəyişdirilməsi ön planda tutulardı. Ancaq Kubaya qarşı sanksiyaların sərtləşməsi bu ada dövlətində sosial həyatı mürəkkəbləşdirib. Demək, Tramp administrasiyası Kubanı “unutmayıb”.

Donald Trampın Venesuellanın ram edilməsindən sonra xarici siyasətdə növbəti uğuru Nyu-Yorkda Danimarka və Qrenlandiya ilə yeni təhlükəsizlik razılaşmasının imzalanması olub. Tramp Qrenlandiyanı ABŞ-a birləşdirmək istəyini reallaşdıra bilməsə də, imzalanan razılaşma ABŞ-a Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu genişləndirmək və iki yeni hərbi baza yaratmaq imkanları verir.

Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğunun genişlənməsi də Trampın xarici siyasətdə uğurlarındandır və o bunu BMT Baş Assambleyasında çıxışı zamanı vurğulamağı unutmaylb. Məhz 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə Donald Trampın iştirakıyla imzalanan razılaşmadan sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğuna strat verildi və Zəngəzur dəhlizinin reallaşması ehtimalı artdı. Bu prosesi uğurla yekunlaşdırmaq, yəni sülh sazişinin imzalanması və Zəngəzur dəhlizinin tikintisinə başlanılması Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın atacağı addımlardan asılıdır. Bu çalışamaları Tramp Prezident olduğu dönəmdə bitirməkdə fayda var.

Türkiyə Cumhurbaşqanı Rəcəb Tayyib Ərdoğan da BMT Baş Assambleyasının sessiyasında çıxışında Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğunun müsbət istiqamətdə irəlilədiyini söylədi. Ərdoğanın çıxışında əsas mövzularından biri həmişəki kimi Fələstin məsələsinin həlliydi. Fələstini dövlət kimi tanımayan ölkələri mövqelərini yenidən nəzərdən keçirməyə çağıran Ərdoğan son 12 ayın 60-dan çox münaqişə və müharibə ilə son 30 ilin ən qanlı dövrlərindən birinə çevrildiyini, Qəzza, Ukrayna, Rusiya, Myanma, Darfur, İran və Livandakı qarşıdurmalar nəticəsində 250 min insan həyatını itirdiyini xatırlatdı.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan BMT Baş Assembleyasındakı çıxışlarında bu təşkilatda islahatların zərurəti – Təhlükəsizlik Şurası üzvlərinin artırılması fikirinə yenidən səsləndirdi. Ərdoğan bunu deyərkən Türkiyənin Təhlükəsizlik Şurasında yer alması hüququna işarə etmiş olur. Maraqlıdır ki, BMT artıq keçmiş Baş katibi Antonio Quterreş də son çıxışında təşkilatda islahatların zərurətini vurğuladı.

Başqa dövlətlərin də Təhlükəsizlik Şurasında yer alması istəyi var. Təsadüfi deyil ki, Braziliya, Yaponiya, Hindistan və Almaniyanın xarici işlər nazirləri BMT Təhlükəsizlik Şurasında təcili islahatların aparılmasına ehtiyac olduğunu bəyan ediblər. Bu dörd ölkənin nazirləri BMT Təhlükəsizlik Şurasının hazırda əsas vəzifəsini, yəni bütün dünyada sülhü və təhlükəsizliyi qorumaq vəzifəsini effektiv şəkildə yerinə yetirə bilmədiyini qeyd ediblər.

Bu arada, Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Jaishankarın Nyu-Yorkda “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin (Polşa, Çexiya, Macarıstan və Slovakiya) xarici işlər nazirləri ilə görüşü diqqəti çəkib. Bu görüşü tarixi adlandıran Subrahmanyam Jaishankar Hindistanla “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin hər biri ilə əməkdaşlığı genişləndirmək olduğunu bildirib. Bununla yanaşı Yeni Dehlinin əsas məqsədi bu ölkələrin Hindistanın BMT Təhlükəsizlik Şurasında yer alması fikrinə dəstəklərini əldə etməkdir. “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin xarici işlər nazirləri Yeni Dehlinin təşəbbüsünü dəstəklədiklərini ifadə ediblər.

Çin Afrikada möhkəmlənməkdə davam edir. Pekin Afrikaya qeyri-adi təklif irəli sürüb: Bütün qitə ölkələri öz məhsullarını Çin bazarına gömrük rüsumu olmadan sata bilər. 1 may 2026-cı il tarixindən etibarən Pekin diplomatik əlaqələrə malik olduğu 53 Afrika ölkəsi üçün bütün tarif kateqoriyaları üzrə sıfır rüsum rejimini tətbiq etməyə başlayıb; bununla da əvvəllər yalnız ən az inkişaf etmiş 33 Afrika ölkəsinə şamil edilən güzəştlər genişləndirilib. Cənubi Afrika, Nigeriya, Misir, Keniya və Mərakeş daxil olmaqla, ən az inkişaf etmiş ölkələr kateqoriyasına daxil olmayan digər 20 Afrika iqtisadiyyatı üçün nəzərdə tutulan bu əlavə güzəştli rejim ilkin mərhələdə iki il müddətinə tətbiq edilir; bu müddət ərzində Çin daha uzunmüddətli iqtisadi tərəfdaşlıq sazişləri üzrə danışıqlar aparacaq.

Afrika dünyanın ən böyük istehlak və sənaye bazarlarından birinə güzəştli çıxış əldə edir. Çin isə ABŞ və Avropa ilə rəqabətin gücləndiyi bir dövrdə qitə ilə daha dərin iqtisadi əlaqələr qurur. Ancaq bu əmkdaşlıqda fundamental problem var. Gömrük rüsumlarının ləğvi ticarət münasibətlərindəki struktur bərabərsizliyini avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Afrika Çinə daha çox məhsul sata bilər, lakin buna baxmayaraq, qlobal dəyər zəncirinin aşağı pilləsində ilişib qala bilər. Rəqəmlər əsl problemi üzə çıxarır. Çin artıq Afrikanın ən mühüm ticarət tərəfdaşlarından biridir. Boston Universitetinin 2026-cı il üzrə “Çin-Afrika İqtisadi Bülleteni”nə əsasən, 2024-cü ildə qarşılıqlı ticarət dövriyyəsi təxminən 275 milyard dollara çatıb. Lakin ticarətin strukturu kəskin şəkildə qeyri-bərabər olub: Afrika Çindən təxminən 182 milyard dollarlıq məhsul idxal etdiyi halda, Çinə təxminən 93 milyard dollarlıq məhsul ixrac edib. Çin Afrikaya maşınlar, elektronika, nəqliyyat vasitələri, sənaye avadanlıqları, istehlak malları və getdikcə daha təkmil təmiz enerji texnologiyaları satır. Afrika isə Çinə əsasən faydalı qazıntılar, metallar, karbohidrogenlər və kənd təsərrüfatı məhsulları satır.

Beləliklə, Çin yüksək əlavə dəyərli məhsullar ixrac edir. Afrika isə həmin dəyərin yaradılmasında istifadə olunan xammal və resursları ixrac edir. Bu, əhəmiyyətli göstəricidir. Ancaq Afrikanın problemi sadəcə bazarlara çıxış məsələsi deyil. Onilliklər ərzində inkişafla bağlı müzakirələrdə gömrük rüsumu maneələri tez-tez Afrikanın ixrac artımı yolundakı əsas əngəllərdən biri kimi qiymətləndirilib. Afrikanın daha dərin problemi nələrin istehsal olunması, yerli səviyyədə nə qədər emalın həyata keçirilməsi və son dəyərin nə qədərinin qitədə qalması ilə bağlıdır. Afrikanın emal sənayesində yaratdığı əlavə dəyər 2020-ci ildə təxminən 285 milyard dollardan 2025-ci ildə 351 milyard dollara yüksəlsə də, qitə hələ də qlobal sənaye istehsalının 2%-dən az hissəsini və qlobal sənaye ixracının yalnız təxminən 1,4%-ni təşkil edir. Bu rəqəmlər izah edir ki, niyə təkcə rüsumsuz çıxış imkanı Çinlə münasibətləri kökündən dəyişə bilməz. Xam misə tətbiq edilən sıfır dərəcəli gömrük rüsumu dəyərlidir. Ancaq mis məftil, elektrik komponentləri, batareyalar və ya hazır sənaye məhsullarının istehsalı daha çox iş yeri yaradır, texnologiya transferini və daxili gəlirləri artırır.

Beləliklə, strateji məsələ Afrikanın daha çox ixrac edə bilib-bilməməsi deyil. Məsələ Afrikanın ixracı fərqli şəkildə həyata keçirə bilib-bilməməsidir. Kritik minerallar bu məsələdə sınaq rolunu oynaya bilər. Bu çağırışın ən aydın müşahidə olunduğu sahə kritik minerallardır. Afrika elektrikli nəqliyyat vasitələri, batareyalar, enerji şəbəkələri, süni intellekt infrastrukturu və qlobal enerji keçidi üçün getdikcə daha vacib hala gələn kobalt, mis, litium, manqan, qrafit və digər materialların nəhəng ehtiyatlarına malikdir. Buna baxmayaraq, həmin materialların böyük hissəsi qitədən çox az emal olunmuş şəkildə çıxarılır.

Afrikanın Çinə ixracı getdikcə daha çox yanacaq olmayan minerallar və metallar istiqamətinə yönəlib; bunların payı 2002-ci ildəki təxminən 20%-dən 2023-cü ildə 45%-ə yüksəlib. Bununla belə, həmin ixrac məhsullarının əksəriyyəti emal olunmamış qalır. Əgər Çinin rüsum təklifi emal olunmamış kobalt, litium və ya misin daha böyük həcmdə ixracını stimullaşdırarsa, Afrikanın ixrac gəlirləri qitənin iqtisadi modelini kökündən dəyişmədən arta bilər.

Çin fabrikləri bir çox Afrika iqtisadiyyatının hələ təkrarlaya bilmədiyi mürəkkəb təchizatçı şəbəkələri, infrastruktur, genişmiqyaslı maliyyələşdirmə və istehsal ekosistemləri ilə fəaliyyət göstərir. Çinin istehsal dominantlığı, çoxmillətli şirkətlərin başqa yerlərdə təchizat zəncirlərini şaxələndirməyə çalışmasına baxmayaraq, olduqca davamlı olduğunu sübut edib. Afrikanın istehsal gücünü eyni vaxtda genişləndirmədən Afrika iqtisadiyyatlarını Çin mallarına daha da açmaq, buna görə də başqa bir balanssızlığı dərinləşdirə bilər. Yerli firmalar Çin maşınlarına və aralıq mallarına rəqabətli qiymətlərlə çıxış əldə edə bilərlər. Qeyri-bərabər sənaye sistemləri arasında sərbəst ticarət avtomatik olaraq bərabər nəticələr yaratmır. Afrikanın fabriklərə, emal zavodlarına, logistika şəbəkələrinə, bacarıqlara və regional təchizat zəncirlərinə ehtiyacı var.

Seulda sentyabrın 16 və 17-də ilk dəfə “Mərkəzi Asiya – Koreya Respublikası” sammiti keçirilib. Bu sammit Cənubi Koreyanın daha əvvəl elan etdiyi “Yeni şimal siyasəti” təşəbbüsünün gücləndirilməsinə xidmət edib. Bu strategiya Avrasiyada sülh və birgə rifah konsepsiyası çərçivəsində Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığın inkişafına yönəlib.

Sammitdə Mərkəzi Asiya liderləri müxtəlif təkliflər səsləndiriblər. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev sammitdən bir gün əvvəl Seula səfər edərək Cənubi Koreya Prezidenti Li Çje Myonq ilə iki ölkə arasında əməkdaşlığın inkişafı mövzularını müzakirə edib. İki ölkə arasında geniş iqtisadi əlaqələr mövcuddur. Təsadüfi deyil ki, Özbəkistanda Koreya kapitalı ilə 700-dən çox birgə müəssisə fəaliyyət göstərir. Özbəkistan iqtisadiyyatına qoyulan Koreya investisiyalarının ümumi həcmi 8 milyard dolları ötüb. Bundan başqa Özbəkistan və Cənubi Koreya ümumi məbləği təxminən 12 milyard dollar olan yeni layihələr hazırlayıblar. Şavkat Mirziyoyev sammitdə müxtəlif təkliflər irəli sürüb. Bunlar içərisində Mərkəzi Asiya Cənubi Koreya ilə tərəfdaşlığın strateji planlaşdırılmasını hazırlanması, Özbəkistanda Koreya ilə birgə texnoloji parkın yaradılması, nadir torpaq elementlərinin birgə istismarı kimi təkliflər var.

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev sammitdə sənaye və texnologiya sahəsində təşəbbüslərə üstünlük verilməsi zərurətini vurğulayıb. Qazaxıstan Prezidenti birgə istehsalın üçüncü ölkələrə ixracının təşkil edilməsinin də mümkünlüyünə toxunub. Tokayev Qazaxıstanın Koreya Respublikasına enerji nəql edə biləcəyini də vurğulayıb.

Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov Mərkəzi Asiya ölkələri və Cənubi Koreyanın birgə investisiya fondunun yaradılmasını təklif edib. Bu təklif Koreya Respublikasının Mərkəzi Asiya bazarlarında iştirakının möhkəmlənməsinə xidmət etməlidir. Sadır Japarov bunula yanaşı birgə pilot texnoloji platformalar şəbəkəsinin formalaşdırılmasını təklif edib. Tacikistan və Türkmənistan Prezidentləri də ölkələrinin Cənubi Koreya ilə əməkdaşlıqlarını dərinləşdirmək məqsədilə müxtəlif təkliflər səsləndiriblər.

Mərkəzi Asiya liderlərinin təkliflərini dəstəkləyən Koreya Prezidenti Li Çje Myonq əməkdaşlığın 5 sütuna söykənməsi vacibliyini bildirib. Bunlar tərəfdaşlıq, sülh, qarşılıqlı faydalı əlaqə, yeni texnologiyalar və insanlar arasında əlaqələrdir.

Koreya Respublikası Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığı dərinləşdirmək istəyir. Öz növbəsində Mərkəzi Asiya ölkələri güclü iqtisadiyyatı olan və yüksək texnologiyalara malik Cənubi Koreya ilə əməkdaşlıqdan faydalanmağa çalışırlar. Cənubi Koreya və Mərkəzi Asiya ölkələri hər iki ildən bir sammit keçirməyi qərarlaşıblar. Növbəti sammit 2028-ci ildə Qazaxıstanda keçiriləcək. Həmin sammitdə Azərbaycanın da iştirakını proznozlaşdırmaq olar. Birincisi, Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri (Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Tacikistan) arasında əməkdaşlığı və inteqrasiyanı gücləndirən yeni 5+1 strateji əməkdaşlıq modeli formalaşıb. Mərkəzi Asiya liderlərinin iştirak etdikləri sammitlərdə Azərbaycanın da iştirakı əhəmiyyətlidir. İkincisi, Azərbaycan da Mərkəzi Asiya ölkələri kimi Koreya Respublikasıyla müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığı dərinləşdirməkdə maraqlıdır.

Amerika Birləşmiş Ştatlarının husilərlə atəşkəs razılaşmasının uzun çəkəcəyi şübhə doğurur. Husilər ABŞ gəmilərinə hücum etməyəcəklərini və Vaşinqtonla 2025-ci ildə əldə olunan atəşkəsə sadiq qalacaqlarınə bəyan ediblər. Husilər Səudiyyə Ərəbistanının gəmiləri istisna olmaqla digər ölkələrin, o cümlədən ABŞ və İsrail gəmilərinə hücum etməyəcəklərini vəd veriblər. Ancaq bu vədin yerinə yetirləcəyi də şübhə doğurur. Çünki, husiləri silahlandıran və maliyyələşdirən SEPAH generallarından əmr gələrsə, qiyamçılar amerikalılalara verdikləri vədi unuda da bilərlər.

Bu arada, Səudiyyə Ərəbistanı da husilərlə atəşkəsə nail olmağa çalışır. ABŞ-la husilər arasında vasitəçi olan Omanın imkanlarından Səudiyyə Ərəbistanı da faydalanmaq istəyir. Husilər Səudiyyə Ərəbistanı ilə razılaşmanın əleyhinə deyillər, sadəcə bunun reallaşması üçün Ər-Riyaddan Yəmənin hava, quru və dəniz yolu ilə blokadasına tam son qoyulmasını tələb edirlər. Husilərin bir başqa tələbi Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndən hərbi, təhlükəsizlik və siyasi qüvvələrini çıxarması və təzminat ödəməsi üçün fondun yaradılmasıdır. Ər-Riyad bu tələbləri qəbul etməyə hazır deyil. Bu səbəbdən bölgədə toqquşmaların davam edəcəyini proqnozlaşdırmaq olar.

Husilərin Səudiyyə Ərəbistanına hücumlarını davam etdirməsi Ər-Riyadın strateji müttəfiqi olan ABŞ-ı çətin vəziyyətə salıb. Belə çıxacaq ki, husilərlə atəşkəsə nail olan Vaşinqton Yəmən qiyamçılarının Səudiyyə Ərəbistanına hücumlarına seyrçi qalacaq. Mövccud vəziyyət avqustun 7-də Məkkədə Səudiyyə Ərəbistanının Türkiyə və Pakistanla imzaladığı ittifaq sazişi üçün ciddi sınaqdır. Pakistan və Türkiyə “Məkkə paktı”na görə bir tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanına real dəstək verməli, o biri tərəfdən müharibənin alovlanmasının qarşısını almalıdırlar. Pakistanla Səudiyyə Ərəbistanı arasında müttəfiqlik uzun illəri əhatə edir. Ona görə Ər-Riyadın əsas dəstək gözləntisi İslamabaddandır. İslamabad Ər-Riyadı inandırmalıdır ki, onun müdafiə öhdəliyi real çəkiyə malikdir. Ancaq Pakistan eyni zamanda özünü başqa bir Yaxın Şərq müharibəsinə cəlb etməməli və husiləri dəstəkləyən Tehranla münasibətlərini pozmamalıdır. İslamabad Tehranla əlaqə kanallarını açıq saxlamağa üstünlük verir. Bu vəziyyətdə bir qrup “Məkkə paktı”nda dərhal müdafiə məqsədilə cavab tədbirlərinin əks olunmadığını, digərləri isə əksinə təcavüzə qarşı birgə mübarizə mexanizminin işə düşməsi qənaətindədir. Bu qeyri-müəyyənlik “Məkkə paktı” ilə bağlı sualların sayını artırıb. Hadisələrin inkişafı göstərir ki, “Məkkə paktı”nın qəbulu daha çox Səudiyyə Ərəbistanına lazım idi. Ancaq əgər həmin pakt Səudiyyə Ərəbistanını husilərin hücumlarından qoruya bilməyəcəksə, sazişin dəyəri azalacaq.

Mövcud vəziyyət Çini də narahat edir. Pekin İslamabadın ən mühüm strateji və hərbi tərəfdaşlarından biridir və eyni zamanda Səudiyyə Ərəbistanı ilə getdikcə daha sıx münasibətlər qurub. Ancaq Pekin də Səudiyyə Ərəbistanını husilərdən qorumaq fikrində deyil. Pekinin yeganə təklifi Yaxın Şərq üçün yeni təhlükəsizlik arxitekturasının qurulmasıdır. Hazırki şərtlər altında Yaxın Şərqdə belə bir arxitekturanın qurulması praktik baxımdan mümkün deyil. Avropa ölkələri isə Səudiyyə Ərəbistanı ilə sadəcə həmrəylik nümayiş etdiriblər. Avropa İttifaqı bölgədə baş verənlərdən narahat olsa da, prosesə qarışmaq istəmir.

Tehran Pekinin İrana dəstəyinin artırılmasını istəyir. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçının sentyabrın 16-da Çinə səfəri məhz bununla əlaqəlidir.  Abbas Əraqçı çinli həmkarı Vanq Yi ilə müxtəlif mövzularda müzakirələr aparıb. Bu Abbas Araqçının bu il ərzində Çinə ikinci səfəridir. Bundan əvvəlki səfər bu ilin may ayında gerçəkləşib. Abbas Araqçı Van Yi ilə görüşdə Tehranın Vaşinqtonla əvvəlki razılaşmaya qayıtmağa hazır olduğunu bildirib. Halbuki, İranın digər rəsmiləri Vaşinqtonla razılaşmanın qüvvədən düşdüyünü söyləyiblər.

Çin bölgədə müharibənin əleyhinədir və Tehranla Vaşinqton arasında bütün məsələlərin danışıqlar yoluyla həllini istəyir. Çünki, ABŞ-İran qarşıdurması Çinin bölgədəki iqtisadi maraqlarına toxunur. Birincisi, müharibə Çinin “bir kəmər, bir yol” layihəsinin Yaxın Şərq hissəsinə təhlükə yaradıb. İkincisi, Çinin İran və Körfəz ölkələrindən neft alışı çətinləşib. Müharibənin Yəmən üzərindən Bab əl-Məndəb boğazına uzanması bölgədə yeni gərginlik ocağı yaradıb ki, bu da Çinin bölgədəki iqtisadi maraqlarına mənfi təsir edir. Pekinə bəllidir ki, Yəməndəki husilər İranla əlaqəlidirlər. Ona görə də böyük ehtimalla Çin və İran xarici işlər nazirlərinin Pekindəki görüşündə husilərlə Səudiyyə Ərəbistanı arasında müharibənin qarşısının alınması mövzusu da müzakirə edilib. Van Yinin Abbas Əraqçı ilə görüşdə “biz müharibənin Yəmənə və Qırmız dənizə yayılmasını istəmirik” ifadəsi də bundan xəbər verir. Ancaq Abbas Əraqçı Van Yiyə bu məsələylə bağlı vəd versə də, husilərin hücumlarını dayandırması İran xarici işlər nazirinin səlahiyyətində deyil.

Çin hər iki boğazda tankerlərin və digər yük daşıyan gəmilərin maneəsin hərəkət etməsinin tərəfdarıdır. Ancaq İrana nəzarət edən SEPAH komandanlığı və Yəməndəki husilər fərqli düşünürlər. İran Hörmüz boğazıyla bağlı uzun müddətdir digər sahil dövləti Omanla uzun müddətdir danışıqlar aparır. Danışıqlarda nəticə yoxdur. Çünki, İrandan fərqli olaraq Oman tankerlərin boğazdan istifadələrinə görə maliyyə ödəmələrinin əleyhinədir.

Van Yi Abbas Əraqçı ilə görüşdə Yaxın Şərqdəki təhlükəsizlik sisteminin islah olunmasına və gücləndirilməsinə ehtiyac olduğunu bildirib. Yaxın Şərqdə ümumi təhlükəsizlik sistemi yoxdur, bəzi dövlətlər arasında ittifaqlar mövcuddur ki, bu, bölgəni daha təhlükəsiz vəziyyətə gətirmir. Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik sisteminin formalaşması ona görə mümkün deyil ki, birincisi, Fələstin problemi həll olunmayıb, ikincisi, İranın Körfəz ölkələri ilə maraqları fərqlidir, üçüncüsü, SEPAH bölgə ölkələrində mərkəzi hakimiyyətin nəzarətin kənar silahlı qruplara dəstəyini dayandırmır. Bu səbəbdən Pekinin Yaxın Şərqdə ümumi təhlükəsizlik sisteminin formalaşması indiki şərtlər altında mümkün deyil.

Hindistanda işini başa çatdıran BRİCS sammiti ətrafında müzakirələr davam edir. BİRCS üzvləri yekun bəyannaməni yekdilliklə qəbul ediblər. Buna baxmayaraq, Rusiya və İran yekun bəyannamədə Qərbin siyasətinin tənqid olunmasını istəyib. Sammitin ev sahibi Hindistan buna imkan verməyib. Yekun bəyannamədə müxtəlif problemlər və gərginliklərin adı çəkilib, beynəlxalq hüquq çərçivəsində həll yolları göstərilib. Ancaq beynəlxalq hüququ pozan elə həmin bəyyanaməyə imza atan Rusiyadır ki, Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni davam etdirir. Bütün hallarda Yeni Dehli sammitdə diqqəti mübahisəli geosiyasi məsələlərdən çox üzvləri ticarətə, texnologiyalara və “Qlobal Cənub” ideyasının inkişafına yönəltməyə nail olub.

Rusiyanın siyasi dairələri sammitin nəticələrindən razı qalıblar. Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin mətbuat katibi Dmitri Peksov Hindistandakı sammitdə iştirakçıların sayının artdığını bildirərək Kremlin BRİCS-ə verdiyi əhəmiyyətə işarə edib. Təsadüfi deyil ki, Ukraynaya qarşı müharibəyə başladıqdan sonra xarici səfərlərinin sayını azaldan Rusiya Prezidentinin Hindistana səfəri 3 gün çəkib.

Rusiya Federasiya Şurasının beynəlxalq məsələlər komitəsinin sədri Qriqori Karasin BRİCS-in Avropa İttifaqı və NATO-dan fərqli olaraq beynəlxalq məsələlərin həllində dominantlığa çalışmadığını bildirib. BRİCS istəsə belə Avropa İttifaqı və NATO-ya bənzəyə bilməz. Çünki, BRİCS üzvlərinin maraqları üst-üstə düşmür. Misal üçün BRİCS üzvlərindən Çinlə Hindistanın və İranla Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin fərqli regional maraqları var. Buna baxmayaraq, Qriqori Karasin BRİCS-in yaxşı gələcəyi olacağı qənaəitnədir. Çoxqütblü dünyanın formalaşmasında BRİCS-in əhəmiyyətli rol oynadığını bildirən Karasin bu fikirlə təşkilatın ABŞ-ın hegemonluğuna son qoymağa çalışacağına işarə edib. Halbuki, bu məsələdə də üzv ölkələr arasında fikir ayrılığı var. Üzv ölkələr arasında ABŞ-la siyasi, iqtisadi və hərbi əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışanlar mövcuddur.

Bu arada, BRİCS-ə sədrlik Hindistandan Çinə keçib. Yeni Dehlidə Hindistanın baş nazirinin Çin lideri Si Cinpin arasında 45 dəqiqəlik görüş keçirilib. Bu Si Cinpinin 2019-cu ildən bu yana qonşu Hindistana ilk səfəri olub. Əlbəttə, iki ölkə arasında münasibətlər tam normallaşmayıb, sərhəd və digər məsələlərdə fikir ayrılıqları ortadan qaldırılmayıb. Ancaq önəmli olan iki dövlət arasında mübahəsili mövzular ətrafında dialoqun davam etdirilməsidir. Əhalilərin ümumi sayı 2 milyarddan çox olan iki böyük dövlətin gərginlikdən qaçması Asiya qitəsi üçün vacibdir. Bu mənada iki dövlət arasında münasibətlərin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu söyləmək mümkündür. Bu, iki dövlət arasında iqtisadi və ticarət əlaqələrinin inkişafına müsbət təsir edəcək. Ancaq iki ölkənin geosiyasi maraqları arasında fərqi ortadan qaldırmaq çətindir. İstənilən qığılcım iki ölkə arasında münasibətlərin yenidən gərginləşməsinə səbəb ola bilər.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin BRICS sammitində iştirak etmək və Baş nazir Narendra Modi ilə ikitərəfli görüş keçirmək məqsədilə Hindistana üç günlük səfəri başlayıb. Bu səfər iki liderin Bişkekdə keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı (ŞƏT) sammiti çərçivəsindəki görüşündən cəmi bir neçə gün reallaşıb. Putinin səfəri Hindistan və Rusiyanın mülki aviasiya sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirməyə çalışdığı və Rusiya təyyarələrinin Hindistanda istehsalı imkanları ilə bağlı müzakirələrin genişləndiyi bir dövrə təsadüf edir.

Bu arada, Çin lideri Si Cinpinin də Hindistandakı sammitdə iştirakı təsdiqlənib. Si Cinpini Hindistana səfərində təxminən 400 rəsmidən ibarət nümayəndə heyəti müşayiət edəcək. Halbuki, Pekin son ana qədər Çin liderinin sammitdə iştirak edib-etməyəcəyinə dair məlumat yaymırdı. Bu Si Cinpinin 2019-cu ildən bəri Hindistana ilk səfər olacaq. Bu səfər, Himalay dağlarındakı mübahisəli sərhəddə baş verən və hər iki tərəfdən itkilərlə nəticələnən hərbi toqquşmadan altı il sonra reallaşacaq. Son vaxtlar nüvə silahına malik bu iki Asiya nəhəngi arasında əlaqələr yenidən yaxşılaşmağa başlayıb; uçuşlar, viza rejimi və yüksək səviyyəli təmaslar tədricən bərpa olunur. Bununla belə, iki ölkə arasında etimadsızlıq hələ də qalmaqdadır; mübahisəli sərhəd məsələsi, artan ticarət kəsiri və strateji rəqabət ikitərəfli münasibətləri mürəkkəbləşdirməkdə davam edir.

Bir qisim ekspertin fikrincə, Hindistanda keçiriləcək sammitin BRICS çərçivəsində əməkdaşlığa təkan verəcəyi, üzv ölkələrə və daha geniş mənada “Qlobal Cənub”a qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirməyə kömək edəcəyi, həmçinin çoxtərəfliliyə sadiqliyi bir daha təsdiqləyəcəyi gözlənilir. Hindistan 2026-cı ildəki BRICS sədrliyi üçün “Dayanıqlılıq, innovasiya, əməkdaşlıq və davamlılıq naminə quruculuq” mövzusunu seçib və bu zaman insan mərkəzli yanaşmaya, eləcə də “Qlobal Cənub” ölkələri arasında daha güclü əməkdaşlığa xüsusi diqqət yetirilməsini nəzərdə tutub. Hindistan BRICS sədrliyindən istifadə edərək startaplar, innovasiya, dayanıqlı təchizat zəncirləri və yaşıl enerji sahələrində praktiki, inkişaf yönümlü nəticələrə doğru istiqamətləndirməyi, eyni zamanda milli valyutalarla ticarətin artırılmasına və qlobal təsisatlarda islahatların aparılmasına nail olmağı hədəfləyir.

Yeni Dehli BRİCS sammitinin yekun bəyanatında Qərb əleyhinə bəndin salınmasın imkan verməyəcək. Hindistan və Braziliya BRICS-i əsasən iqtisadi platforma, Çin və Rusiya isə onu geosiyasi platforma kimi görürlər. BRICS-ə üzv ölkələrin xarici işlər nazirlərinin birgə bəyanatla bağlı razılığa gələ bilməməsi mövqe fərqlərini ortaya qoyub. Hindistan tez-tez Vaşinqtonla razılaşmır və beynəlxalq nizamın bəzi hissələrinin islah olunmasını istəyir. Bununla belə, Yeni Dehli anlayır ki, Hindistanın inkişafı Qərblə sıx münasibətlərdən asılıdır. Amerika Birləşmiş Ştatları Hindistanın ən böyük bazarı və kapital, texnologiya və investisiyanın vacib mənbəyi olaraq qalır. Nə Çin, nə də Rusiya bunu əvəz edə bilməz.

Buna baxmayaraq, Yeni Dehli Vaşinqtonun tarif siyasətini də qəbul etmir. ABŞ tarif siyasətinin iqtisadi dəyişkənliyi artırdığı bir vaxtda BRICS ticarət nazirləri çoxtərəfli ticarət qaydalarının qorunub saxlanılmasına və canlandırılmasına çağırıblar. Digər tərəfdən Hindistanın ABŞ dollarına qarşı maliyyə üsyanına rəhbərlik etməkdə heç bir marağı yoxdur. Yeni Dehli BRICS valyutasına qarşı çıxır və bunun əvəzinə yerli valyuta ilə hesablaşma və sərhədyanı ödənişlərin asanlaşdırılması kimi praktik tədbirləri dəstəkləyir.

Sentyabrın 12 və 13-də Hindistanda BRİCS təşkilatının zirvə toplantısı keçiriləcək. Braziliya, Rusiya, Hindistan və Çinin xarici işlər nazirləri iyirmi il əvvəl BRİCS-in ilk görüşünü keçiriblər. BRİCS-in ilk zirvə toplantısı isə 2009-cu ilin iyun ayında keçirilib və genişlənməyə qərar verib. Cənubi Afrika Respublikası BRİCS-ə 2011-ci ildə qoşulub. Sonrakı illərdə bir neçə ölkə ya tamhüquqlu üzv, ya da rəsmi tərəfdaş kimi qoşulublar. BRICS-in sonuncu sammiti 2025-ci ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində keçirilib, 2027-ci il sammitinə isə Çin ev sahibliyi edəcək. Qruplaşma hazırda dünya əhalisinin təxminən 49,5%-ni, qlobal ÜDM-in 40%-ni və qlobal ticarətin 26%-ni təşkil edir.

Budəfəki toplantıda gündəmdə İran-ABŞ münaqişəsi, dollarlaşmanın azaldılması, Hindistan-Çin münasibətləri yer ala bilər. Sammitdə dağıdıcı daşıqanlarla üzləşən Nepala yardım mövzusu da müzakirə olunacaq. Hindistan Nepalın ən vacib iqtisadi və inkişaf tərəfdaşı olduğundan qonşu ölkəyə hərtərəfli yardım mövzusunun sammitdə müzakirəsini lazım bilib. Toplantıya müxtəlif liderlərlə yanaşı Rusiya prezidenti Vladimir Putin, Çin lideri Si Cinpin və İran prezidenti Məsud Pezeşkyanın qatılacağı gözlənilir. BRİCS-ə tərəfdaş ölkələr olan Belarus, Boliviya, Qazaxıstan, Kuba, Malayziya, Nigeriya, Tayland, Uqanda, Özbəkistan və Vyetnamın liderlərinin qatılacağı da proznoalaşdırılır. Sammitdə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş katibi Antonio Quterreş də iştirak edəcək.

Hindistandakı sammit İranla ABŞ arasındakı münaqişə və onun qlobal iqtisadiyyata, o cümlədən xüsusilə Asiyaya təsir edən enerji böhranına daha geniş təsiri fonunda keçirilir. Buna görə də, bu məsələ üzvlər arasında əsas müzakirə mövzusu kimi ortaya çıxacaq. İran münaqişə ilə bağlı mövqeyini əks etdirən sammit bəyannaməsinin qəbul edilməsini tələb edə bilər, halbuki təşkilat razılığa gəlmək üçün tam konsensus tələb edir. Üzvlərin bir qismi isə ABŞ-İran gərginliyində birmənalı şəkildə Tehranı müdafiə etməkdən çəkinir. Zirvə görüşü həmçinin Hindistan və Çinin mürəkkəb münasibətləri üçün mühüm bir fon yarada bilər. Çin lideri Si Cinpin sammitə qatılması halında, bu, onun 2019-cu ildə Baş nazir Modi ilə qeyri-rəsmi sammitindən bəri Hindistana ilk səfəri olacaq. İki ölkə dünyanın ən böyük iqtisadiyyatları arasındadır və BRICS-in əsas üzvləridir, ancaq onların münasibətləri həll olunmamış sərhəd və suverenlik mübahisələri ilə formalaşmağa davam edir. Buna baxmayaraq, iki ölkənin ünsiyyəti davam etdirməsinə imkan verən institusional mexanizmlər mövcuddur.

BRICS əməkdaşlığının digər əsas sahəsi ticarət və maliyyədə milli valyutaların istifadəsi olub ki, bu da üzvlərin ABŞ dollarından asılılığını azaltmaq səylərini əks etdirir. Blokun çoxtərəfli inkişaf bankı olan Yeni İnkişaf Bankı da yerli valyuta maliyyələşdirməsini strateji prioritetə ​​çevirib. Ticarətdə yerli valyuta hesablaşmalarının genişləndirilməsi ilə bağlı müzakirələrə baxmayaraq, üzvlər ortaq BRICS valyutası yaratmaqdan çəkiniblər.

Hindistanda bu həftənin sonunda BRICS təşkilatının zirvə toplantısı keçiriləcək. Təşkilatı 5 ölkə (Braziliya, Rusiya, Hindistan, Çin və Cənubi Afrika Respublikası) təsis etsə də, hazırda BRİCS yeni üzvlər hesabına genişlənmə mərhələsindədir. 2006-cı ildə yaradılan BRICS-in hazırda 10 üzvü var. Genişlənmə təşkilata geniş coğrafi əhatə dairəsi, daha böyük demoqrafik və iqtisadi çəki və çoxqütblü düynanın formalaşmasında daha güclü iddia qazandırır. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatında üzvlərlə yanaşı tərəfdaş olkələr olduğu kimi, BRİCS-in oxşar modeli var. Söhbət BRICS+ formatından gedir.

Təşkilatın təsisçiləri özlərinə yaxın dövlətlər tərəfdaş qismində görmək istəyirlər. Misal üçün Çin və Rusiyanın maraqları Hindistanın maraqlarından fərqlənə bilər. Eyni zamanda Yeni Dehli Moskva və Pekindən fərqli olaraq BRİCS-in anti-ABŞ və anti-Qərb platformasına çevrilməsinin əleyhinədir. Hindistan ABŞ, Avropa İttifaqı və Yaponiya ilə strateji tərəfdaşlığı dərinləşdirməyə çalışır. Bununla yanaşı BRİCS Qlobal Cənub ideyasından çıxış edərək Yaxın Şərq, Afrika, Asiya ölkələrini də əməkdaşlığa cəlb etməyi hədəfləyib. Bu dövlətlərin bir qismi özlərini nə Qərb, nə də Çin düşərgəsinə aid edirlər.

BRICS+ platforması üzvlüyə və tərəfdaşlığa çalışan dövlətlərə strateji muxtariyyət, çoxqütblülük, suveren bərabərlik, çoxtərəflilik kimi daha geniş təmsilçilik verməlidir. Qlobal Cənub diplomatiyası texnologiyalra çıxış, ərzaq və enerji təhlükəsizliyi, davamlı təchizat zəncirləri və rəqəmsal ictimai infrastruktur məsələləri üzrə platforma təmin etməyi qarşısına məqsəd qoyub. Misal üçün Birləşmiş Ərəb Əmirliklərləri şaxələndirilmiş tərəfdaşlığa, İndoneziya təşkilat çərçivəsində muxtariyyətə üstünlük verir. BRICS nə qədər böyük olarsa, Pekin və Moskva üçün ona tək bir geosiyasi kimlik tətbiq etmək çətinləşəcək. Yeni Dehlinin əsas məqsədi BRICS+ formatını rəqabət aparan bloklar əvəzinə çoxsaylı muxtariyyətlərin koalisiyasına çevirməkdən ibarətdir. Buna baxmayaraq, Çinin artan iqtisadi gücü bu ölkənin cazibəsini artırıb. BRICS+ ölkələri Çinlə daha dərin ticarət əlaqələrə üstünlük verməklə yanaşı, Pekinin daha böyük kredit vermə qabiliyyətindən  faydalanmaq istəyirlər. Hindistanın təşkilat çərçivəsində tərəfdaş ölkələrlə ikitərəfli əlaqələri gücləndirməyə çalışacaq. Rusiyanın da Çinin iqtisadi gücü ilə rəqabət aparması mümkün deyil. Bu səbəbdən Moskva Yeni Dehlinin təşkilat çərçivəsində çoxqütblülük konsepsiyasının əleyhinə çıxmayacaq. BRİCS-də Rusiyanı müstəqil güc mərkəzi kimi saxlamaq Hindistan üçün strateji əhəmiyyətə malikdir. Hindistanın vəzifəsi Rusiyanın Qərblə qarşıdurmasının BRICS-in təşkilati prinsipinə çevrilməsinə imkan verməməkdir.

Təşkilata maraq göstərən ölkələr arasında Azərbaycan da var. İki il əvvəl Rusiyanın Kazan şəhərində keçirilən sammitə Prezident İlham Əliyev də iştirak edib. Azərbaycanın təşkilata üzv olması üçün müraciəti mövcuddur. BRİCS-ə üzv olmaq üçün təşkilatdakı ölkələrin yekdil qərarı lazımdır. Bu baxımdan Hindistanın qərarı əhəmiyyət kəsb edir. İlham Əliyevin bu ayın əvvəlində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Bişkəkdə keçirilən zirvə toplantısında ilk dəfə Hindistanın baş naziri Narendra Modi ilə fikir mübadiləsi aparması ölkəmizin gələcəkdə BRİCS-ə yolunu aça bilər. Birincisi, Hindistan təşkilatın genişləndirilmiş üzvlərinin institusionallaşdırılması və qlobal inkişaf üçün əsl qüvvəyə çevrilməsinə çalışır. İkincisi, Hindistan təşkilatın anti-Qərb blokuna çevrilməsinin əleyhinədir. Azərbaycan hər iki meyara cavab verir.

Tayvan adası ətrafında halqa getdikcə daralır. Pekinin Cənubi Çin dənizində süni adanın tikintisinin başa çatması məhz Tayvanla əlaqəlidir. “Reuters” agentliyinin məlumatına görə, süni ada Cinin Cənubi Cin dənizində ən böyük hərbi bazasına çevriləcək. Süni adanın sahilinin ümumi uzunluğu 6 kilometrdir. Süni adada təyyarələrin enməsi üçün uçuş zolağı inşa edilib.

Pekin yayılan məlumatları təkzib edərək süni adanın elmi tədqiqatlar və hava proqnozu üçün lazım olduğunu bildirib. ABŞ-ın siyasi dairələrində və Tayvanda buna inanmırlar. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, Çin Tayvana qarşı müharibəyə başlayarsa, Cənubi Çin dənizindəki süni adanın imkanlarından istifadə edəcək.

Cənubi Çin dənizində mübahisəli ərazilər çoxdur. Cənubi Çin dənizində Çin, Vyetnam, Malayziya, Filippin, Tayvan və Bruney tərəfindən iddia edilən ərazilər var. Müxtəlif adalarla bağlı da mübahisələr mövcuddur. Vyetnamla Çin arasında adalarla bağlı mübahisələr həll olunmayıb. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, Çin Çin Cənubi Çin dənizindəki adaları nüvə başlıqlı ballistik raketlərlə silahlanmış sualtı qayıqlarını qoruyacaq müdafiə istehkamının bir hissəsinə çevirəcək. Çinin sualtı qayığı iyul ayında məhz Cənubi Çin dənizində uzaqmənzilli ballistik raketi sınaqdan keçirib. Amerikalı ekspertlər hesab edirlər ki, adalarda istehkamlar tamamladıqdan sonra Çinin Hərbi Dəniz Qüvvələri ABŞ və müttəfiq gəmilərinin hərəkətlərini izləyə və münaqişə halında onlara zərbə endirə biləcək. Çin ABŞ-la hərbi qarşıdurmadan çəkinsə də, Pekin Tayvan məsələsində güzəştə getməyəcək. Pekin, amerikalıların nə deməsindən asılı olmayaraq, adanı özününkü hesab edir. Bir sözlə, Tayvan ABŞ və Çin arasında ən kəskin münaqişə nöqtəsi olaraq qalır. Mövcud vəziyyət Tayvanın 2027-ci il büdcəsində öz əksini tapıb. Tayvanın hərbi xərcləri ildən-ilə artır. Büdcəyə dron və raketlərin maliyyələşdirilməsi də daxildir. Vaşinton da Tayvandan hərbi xərclərini artırmağı tələb edir.