Ay: Sentyabr2026

Çin Afrikada möhkəmlənməkdə davam edir. Pekin Afrikaya qeyri-adi təklif irəli sürüb: Bütün qitə ölkələri öz məhsullarını Çin bazarına gömrük rüsumu olmadan sata bilər. 1 may 2026-cı il tarixindən etibarən Pekin diplomatik əlaqələrə malik olduğu 53 Afrika ölkəsi üçün bütün tarif kateqoriyaları üzrə sıfır rüsum rejimini tətbiq etməyə başlayıb; bununla da əvvəllər yalnız ən az inkişaf etmiş 33 Afrika ölkəsinə şamil edilən güzəştlər genişləndirilib. Cənubi Afrika, Nigeriya, Misir, Keniya və Mərakeş daxil olmaqla, ən az inkişaf etmiş ölkələr kateqoriyasına daxil olmayan digər 20 Afrika iqtisadiyyatı üçün nəzərdə tutulan bu əlavə güzəştli rejim ilkin mərhələdə iki il müddətinə tətbiq edilir; bu müddət ərzində Çin daha uzunmüddətli iqtisadi tərəfdaşlıq sazişləri üzrə danışıqlar aparacaq.

Afrika dünyanın ən böyük istehlak və sənaye bazarlarından birinə güzəştli çıxış əldə edir. Çin isə ABŞ və Avropa ilə rəqabətin gücləndiyi bir dövrdə qitə ilə daha dərin iqtisadi əlaqələr qurur. Ancaq bu əmkdaşlıqda fundamental problem var. Gömrük rüsumlarının ləğvi ticarət münasibətlərindəki struktur bərabərsizliyini avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Afrika Çinə daha çox məhsul sata bilər, lakin buna baxmayaraq, qlobal dəyər zəncirinin aşağı pilləsində ilişib qala bilər. Rəqəmlər əsl problemi üzə çıxarır. Çin artıq Afrikanın ən mühüm ticarət tərəfdaşlarından biridir. Boston Universitetinin 2026-cı il üzrə “Çin-Afrika İqtisadi Bülleteni”nə əsasən, 2024-cü ildə qarşılıqlı ticarət dövriyyəsi təxminən 275 milyard dollara çatıb. Lakin ticarətin strukturu kəskin şəkildə qeyri-bərabər olub: Afrika Çindən təxminən 182 milyard dollarlıq məhsul idxal etdiyi halda, Çinə təxminən 93 milyard dollarlıq məhsul ixrac edib. Çin Afrikaya maşınlar, elektronika, nəqliyyat vasitələri, sənaye avadanlıqları, istehlak malları və getdikcə daha təkmil təmiz enerji texnologiyaları satır. Afrika isə Çinə əsasən faydalı qazıntılar, metallar, karbohidrogenlər və kənd təsərrüfatı məhsulları satır.

Beləliklə, Çin yüksək əlavə dəyərli məhsullar ixrac edir. Afrika isə həmin dəyərin yaradılmasında istifadə olunan xammal və resursları ixrac edir. Bu, əhəmiyyətli göstəricidir. Ancaq Afrikanın problemi sadəcə bazarlara çıxış məsələsi deyil. Onilliklər ərzində inkişafla bağlı müzakirələrdə gömrük rüsumu maneələri tez-tez Afrikanın ixrac artımı yolundakı əsas əngəllərdən biri kimi qiymətləndirilib. Afrikanın daha dərin problemi nələrin istehsal olunması, yerli səviyyədə nə qədər emalın həyata keçirilməsi və son dəyərin nə qədərinin qitədə qalması ilə bağlıdır. Afrikanın emal sənayesində yaratdığı əlavə dəyər 2020-ci ildə təxminən 285 milyard dollardan 2025-ci ildə 351 milyard dollara yüksəlsə də, qitə hələ də qlobal sənaye istehsalının 2%-dən az hissəsini və qlobal sənaye ixracının yalnız təxminən 1,4%-ni təşkil edir. Bu rəqəmlər izah edir ki, niyə təkcə rüsumsuz çıxış imkanı Çinlə münasibətləri kökündən dəyişə bilməz. Xam misə tətbiq edilən sıfır dərəcəli gömrük rüsumu dəyərlidir. Ancaq mis məftil, elektrik komponentləri, batareyalar və ya hazır sənaye məhsullarının istehsalı daha çox iş yeri yaradır, texnologiya transferini və daxili gəlirləri artırır.

Beləliklə, strateji məsələ Afrikanın daha çox ixrac edə bilib-bilməməsi deyil. Məsələ Afrikanın ixracı fərqli şəkildə həyata keçirə bilib-bilməməsidir. Kritik minerallar bu məsələdə sınaq rolunu oynaya bilər. Bu çağırışın ən aydın müşahidə olunduğu sahə kritik minerallardır. Afrika elektrikli nəqliyyat vasitələri, batareyalar, enerji şəbəkələri, süni intellekt infrastrukturu və qlobal enerji keçidi üçün getdikcə daha vacib hala gələn kobalt, mis, litium, manqan, qrafit və digər materialların nəhəng ehtiyatlarına malikdir. Buna baxmayaraq, həmin materialların böyük hissəsi qitədən çox az emal olunmuş şəkildə çıxarılır.

Afrikanın Çinə ixracı getdikcə daha çox yanacaq olmayan minerallar və metallar istiqamətinə yönəlib; bunların payı 2002-ci ildəki təxminən 20%-dən 2023-cü ildə 45%-ə yüksəlib. Bununla belə, həmin ixrac məhsullarının əksəriyyəti emal olunmamış qalır. Əgər Çinin rüsum təklifi emal olunmamış kobalt, litium və ya misin daha böyük həcmdə ixracını stimullaşdırarsa, Afrikanın ixrac gəlirləri qitənin iqtisadi modelini kökündən dəyişmədən arta bilər.

Çin fabrikləri bir çox Afrika iqtisadiyyatının hələ təkrarlaya bilmədiyi mürəkkəb təchizatçı şəbəkələri, infrastruktur, genişmiqyaslı maliyyələşdirmə və istehsal ekosistemləri ilə fəaliyyət göstərir. Çinin istehsal dominantlığı, çoxmillətli şirkətlərin başqa yerlərdə təchizat zəncirlərini şaxələndirməyə çalışmasına baxmayaraq, olduqca davamlı olduğunu sübut edib. Afrikanın istehsal gücünü eyni vaxtda genişləndirmədən Afrika iqtisadiyyatlarını Çin mallarına daha da açmaq, buna görə də başqa bir balanssızlığı dərinləşdirə bilər. Yerli firmalar Çin maşınlarına və aralıq mallarına rəqabətli qiymətlərlə çıxış əldə edə bilərlər. Qeyri-bərabər sənaye sistemləri arasında sərbəst ticarət avtomatik olaraq bərabər nəticələr yaratmır. Afrikanın fabriklərə, emal zavodlarına, logistika şəbəkələrinə, bacarıqlara və regional təchizat zəncirlərinə ehtiyacı var.

Seulda sentyabrın 16 və 17-də ilk dəfə “Mərkəzi Asiya – Koreya Respublikası” sammiti keçirilib. Bu sammit Cənubi Koreyanın daha əvvəl elan etdiyi “Yeni şimal siyasəti” təşəbbüsünün gücləndirilməsinə xidmət edib. Bu strategiya Avrasiyada sülh və birgə rifah konsepsiyası çərçivəsində Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığın inkişafına yönəlib.

Sammitdə Mərkəzi Asiya liderləri müxtəlif təkliflər səsləndiriblər. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev sammitdən bir gün əvvəl Seula səfər edərək Cənubi Koreya Prezidenti Li Çje Myonq ilə iki ölkə arasında əməkdaşlığın inkişafı mövzularını müzakirə edib. İki ölkə arasında geniş iqtisadi əlaqələr mövcuddur. Təsadüfi deyil ki, Özbəkistanda Koreya kapitalı ilə 700-dən çox birgə müəssisə fəaliyyət göstərir. Özbəkistan iqtisadiyyatına qoyulan Koreya investisiyalarının ümumi həcmi 8 milyard dolları ötüb. Bundan başqa Özbəkistan və Cənubi Koreya ümumi məbləği təxminən 12 milyard dollar olan yeni layihələr hazırlayıblar. Şavkat Mirziyoyev sammitdə müxtəlif təkliflər irəli sürüb. Bunlar içərisində Mərkəzi Asiya Cənubi Koreya ilə tərəfdaşlığın strateji planlaşdırılmasını hazırlanması, Özbəkistanda Koreya ilə birgə texnoloji parkın yaradılması, nadir torpaq elementlərinin birgə istismarı kimi təkliflər var.

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev sammitdə sənaye və texnologiya sahəsində təşəbbüslərə üstünlük verilməsi zərurətini vurğulayıb. Qazaxıstan Prezidenti birgə istehsalın üçüncü ölkələrə ixracının təşkil edilməsinin də mümkünlüyünə toxunub. Tokayev Qazaxıstanın Koreya Respublikasına enerji nəql edə biləcəyini də vurğulayıb.

Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov Mərkəzi Asiya ölkələri və Cənubi Koreyanın birgə investisiya fondunun yaradılmasını təklif edib. Bu təklif Koreya Respublikasının Mərkəzi Asiya bazarlarında iştirakının möhkəmlənməsinə xidmət etməlidir. Sadır Japarov bunula yanaşı birgə pilot texnoloji platformalar şəbəkəsinin formalaşdırılmasını təklif edib. Tacikistan və Türkmənistan Prezidentləri də ölkələrinin Cənubi Koreya ilə əməkdaşlıqlarını dərinləşdirmək məqsədilə müxtəlif təkliflər səsləndiriblər.

Mərkəzi Asiya liderlərinin təkliflərini dəstəkləyən Koreya Prezidenti Li Çje Myonq əməkdaşlığın 5 sütuna söykənməsi vacibliyini bildirib. Bunlar tərəfdaşlıq, sülh, qarşılıqlı faydalı əlaqə, yeni texnologiyalar və insanlar arasında əlaqələrdir.

Koreya Respublikası Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığı dərinləşdirmək istəyir. Öz növbəsində Mərkəzi Asiya ölkələri güclü iqtisadiyyatı olan və yüksək texnologiyalara malik Cənubi Koreya ilə əməkdaşlıqdan faydalanmağa çalışırlar. Cənubi Koreya və Mərkəzi Asiya ölkələri hər iki ildən bir sammit keçirməyi qərarlaşıblar. Növbəti sammit 2028-ci ildə Qazaxıstanda keçiriləcək. Həmin sammitdə Azərbaycanın da iştirakını proznozlaşdırmaq olar. Birincisi, Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya ölkələri (Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Tacikistan) arasında əməkdaşlığı və inteqrasiyanı gücləndirən yeni 5+1 strateji əməkdaşlıq modeli formalaşıb. Mərkəzi Asiya liderlərinin iştirak etdikləri sammitlərdə Azərbaycanın da iştirakı əhəmiyyətlidir. İkincisi, Azərbaycan da Mərkəzi Asiya ölkələri kimi Koreya Respublikasıyla müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığı dərinləşdirməkdə maraqlıdır.

Amerika Birləşmiş Ştatlarının husilərlə atəşkəs razılaşmasının uzun çəkəcəyi şübhə doğurur. Husilər ABŞ gəmilərinə hücum etməyəcəklərini və Vaşinqtonla 2025-ci ildə əldə olunan atəşkəsə sadiq qalacaqlarınə bəyan ediblər. Husilər Səudiyyə Ərəbistanının gəmiləri istisna olmaqla digər ölkələrin, o cümlədən ABŞ və İsrail gəmilərinə hücum etməyəcəklərini vəd veriblər. Ancaq bu vədin yerinə yetirləcəyi də şübhə doğurur. Çünki, husiləri silahlandıran və maliyyələşdirən SEPAH generallarından əmr gələrsə, qiyamçılar amerikalılalara verdikləri vədi unuda da bilərlər.

Bu arada, Səudiyyə Ərəbistanı da husilərlə atəşkəsə nail olmağa çalışır. ABŞ-la husilər arasında vasitəçi olan Omanın imkanlarından Səudiyyə Ərəbistanı da faydalanmaq istəyir. Husilər Səudiyyə Ərəbistanı ilə razılaşmanın əleyhinə deyillər, sadəcə bunun reallaşması üçün Ər-Riyaddan Yəmənin hava, quru və dəniz yolu ilə blokadasına tam son qoyulmasını tələb edirlər. Husilərin bir başqa tələbi Səudiyyə Ərəbistanının Yəməndən hərbi, təhlükəsizlik və siyasi qüvvələrini çıxarması və təzminat ödəməsi üçün fondun yaradılmasıdır. Ər-Riyad bu tələbləri qəbul etməyə hazır deyil. Bu səbəbdən bölgədə toqquşmaların davam edəcəyini proqnozlaşdırmaq olar.

Husilərin Səudiyyə Ərəbistanına hücumlarını davam etdirməsi Ər-Riyadın strateji müttəfiqi olan ABŞ-ı çətin vəziyyətə salıb. Belə çıxacaq ki, husilərlə atəşkəsə nail olan Vaşinqton Yəmən qiyamçılarının Səudiyyə Ərəbistanına hücumlarına seyrçi qalacaq. Mövccud vəziyyət avqustun 7-də Məkkədə Səudiyyə Ərəbistanının Türkiyə və Pakistanla imzaladığı ittifaq sazişi üçün ciddi sınaqdır. Pakistan və Türkiyə “Məkkə paktı”na görə bir tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanına real dəstək verməli, o biri tərəfdən müharibənin alovlanmasının qarşısını almalıdırlar. Pakistanla Səudiyyə Ərəbistanı arasında müttəfiqlik uzun illəri əhatə edir. Ona görə Ər-Riyadın əsas dəstək gözləntisi İslamabaddandır. İslamabad Ər-Riyadı inandırmalıdır ki, onun müdafiə öhdəliyi real çəkiyə malikdir. Ancaq Pakistan eyni zamanda özünü başqa bir Yaxın Şərq müharibəsinə cəlb etməməli və husiləri dəstəkləyən Tehranla münasibətlərini pozmamalıdır. İslamabad Tehranla əlaqə kanallarını açıq saxlamağa üstünlük verir. Bu vəziyyətdə bir qrup “Məkkə paktı”nda dərhal müdafiə məqsədilə cavab tədbirlərinin əks olunmadığını, digərləri isə əksinə təcavüzə qarşı birgə mübarizə mexanizminin işə düşməsi qənaətindədir. Bu qeyri-müəyyənlik “Məkkə paktı” ilə bağlı sualların sayını artırıb. Hadisələrin inkişafı göstərir ki, “Məkkə paktı”nın qəbulu daha çox Səudiyyə Ərəbistanına lazım idi. Ancaq əgər həmin pakt Səudiyyə Ərəbistanını husilərin hücumlarından qoruya bilməyəcəksə, sazişin dəyəri azalacaq.

Mövcud vəziyyət Çini də narahat edir. Pekin İslamabadın ən mühüm strateji və hərbi tərəfdaşlarından biridir və eyni zamanda Səudiyyə Ərəbistanı ilə getdikcə daha sıx münasibətlər qurub. Ancaq Pekin də Səudiyyə Ərəbistanını husilərdən qorumaq fikrində deyil. Pekinin yeganə təklifi Yaxın Şərq üçün yeni təhlükəsizlik arxitekturasının qurulmasıdır. Hazırki şərtlər altında Yaxın Şərqdə belə bir arxitekturanın qurulması praktik baxımdan mümkün deyil. Avropa ölkələri isə Səudiyyə Ərəbistanı ilə sadəcə həmrəylik nümayiş etdiriblər. Avropa İttifaqı bölgədə baş verənlərdən narahat olsa da, prosesə qarışmaq istəmir.

Tehran Pekinin İrana dəstəyinin artırılmasını istəyir. İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçının sentyabrın 16-da Çinə səfəri məhz bununla əlaqəlidir.  Abbas Əraqçı çinli həmkarı Vanq Yi ilə müxtəlif mövzularda müzakirələr aparıb. Bu Abbas Araqçının bu il ərzində Çinə ikinci səfəridir. Bundan əvvəlki səfər bu ilin may ayında gerçəkləşib. Abbas Araqçı Van Yi ilə görüşdə Tehranın Vaşinqtonla əvvəlki razılaşmaya qayıtmağa hazır olduğunu bildirib. Halbuki, İranın digər rəsmiləri Vaşinqtonla razılaşmanın qüvvədən düşdüyünü söyləyiblər.

Çin bölgədə müharibənin əleyhinədir və Tehranla Vaşinqton arasında bütün məsələlərin danışıqlar yoluyla həllini istəyir. Çünki, ABŞ-İran qarşıdurması Çinin bölgədəki iqtisadi maraqlarına toxunur. Birincisi, müharibə Çinin “bir kəmər, bir yol” layihəsinin Yaxın Şərq hissəsinə təhlükə yaradıb. İkincisi, Çinin İran və Körfəz ölkələrindən neft alışı çətinləşib. Müharibənin Yəmən üzərindən Bab əl-Məndəb boğazına uzanması bölgədə yeni gərginlik ocağı yaradıb ki, bu da Çinin bölgədəki iqtisadi maraqlarına mənfi təsir edir. Pekinə bəllidir ki, Yəməndəki husilər İranla əlaqəlidirlər. Ona görə də böyük ehtimalla Çin və İran xarici işlər nazirlərinin Pekindəki görüşündə husilərlə Səudiyyə Ərəbistanı arasında müharibənin qarşısının alınması mövzusu da müzakirə edilib. Van Yinin Abbas Əraqçı ilə görüşdə “biz müharibənin Yəmənə və Qırmız dənizə yayılmasını istəmirik” ifadəsi də bundan xəbər verir. Ancaq Abbas Əraqçı Van Yiyə bu məsələylə bağlı vəd versə də, husilərin hücumlarını dayandırması İran xarici işlər nazirinin səlahiyyətində deyil.

Çin hər iki boğazda tankerlərin və digər yük daşıyan gəmilərin maneəsin hərəkət etməsinin tərəfdarıdır. Ancaq İrana nəzarət edən SEPAH komandanlığı və Yəməndəki husilər fərqli düşünürlər. İran Hörmüz boğazıyla bağlı uzun müddətdir digər sahil dövləti Omanla uzun müddətdir danışıqlar aparır. Danışıqlarda nəticə yoxdur. Çünki, İrandan fərqli olaraq Oman tankerlərin boğazdan istifadələrinə görə maliyyə ödəmələrinin əleyhinədir.

Van Yi Abbas Əraqçı ilə görüşdə Yaxın Şərqdəki təhlükəsizlik sisteminin islah olunmasına və gücləndirilməsinə ehtiyac olduğunu bildirib. Yaxın Şərqdə ümumi təhlükəsizlik sistemi yoxdur, bəzi dövlətlər arasında ittifaqlar mövcuddur ki, bu, bölgəni daha təhlükəsiz vəziyyətə gətirmir. Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik sisteminin formalaşması ona görə mümkün deyil ki, birincisi, Fələstin problemi həll olunmayıb, ikincisi, İranın Körfəz ölkələri ilə maraqları fərqlidir, üçüncüsü, SEPAH bölgə ölkələrində mərkəzi hakimiyyətin nəzarətin kənar silahlı qruplara dəstəyini dayandırmır. Bu səbəbdən Pekinin Yaxın Şərqdə ümumi təhlükəsizlik sisteminin formalaşması indiki şərtlər altında mümkün deyil.

Hindistanda işini başa çatdıran BRİCS sammiti ətrafında müzakirələr davam edir. BİRCS üzvləri yekun bəyannaməni yekdilliklə qəbul ediblər. Buna baxmayaraq, Rusiya və İran yekun bəyannamədə Qərbin siyasətinin tənqid olunmasını istəyib. Sammitin ev sahibi Hindistan buna imkan verməyib. Yekun bəyannamədə müxtəlif problemlər və gərginliklərin adı çəkilib, beynəlxalq hüquq çərçivəsində həll yolları göstərilib. Ancaq beynəlxalq hüququ pozan elə həmin bəyyanaməyə imza atan Rusiyadır ki, Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni davam etdirir. Bütün hallarda Yeni Dehli sammitdə diqqəti mübahisəli geosiyasi məsələlərdən çox üzvləri ticarətə, texnologiyalara və “Qlobal Cənub” ideyasının inkişafına yönəltməyə nail olub.

Rusiyanın siyasi dairələri sammitin nəticələrindən razı qalıblar. Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin mətbuat katibi Dmitri Peksov Hindistandakı sammitdə iştirakçıların sayının artdığını bildirərək Kremlin BRİCS-ə verdiyi əhəmiyyətə işarə edib. Təsadüfi deyil ki, Ukraynaya qarşı müharibəyə başladıqdan sonra xarici səfərlərinin sayını azaldan Rusiya Prezidentinin Hindistana səfəri 3 gün çəkib.

Rusiya Federasiya Şurasının beynəlxalq məsələlər komitəsinin sədri Qriqori Karasin BRİCS-in Avropa İttifaqı və NATO-dan fərqli olaraq beynəlxalq məsələlərin həllində dominantlığa çalışmadığını bildirib. BRİCS istəsə belə Avropa İttifaqı və NATO-ya bənzəyə bilməz. Çünki, BRİCS üzvlərinin maraqları üst-üstə düşmür. Misal üçün BRİCS üzvlərindən Çinlə Hindistanın və İranla Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin fərqli regional maraqları var. Buna baxmayaraq, Qriqori Karasin BRİCS-in yaxşı gələcəyi olacağı qənaəitnədir. Çoxqütblü dünyanın formalaşmasında BRİCS-in əhəmiyyətli rol oynadığını bildirən Karasin bu fikirlə təşkilatın ABŞ-ın hegemonluğuna son qoymağa çalışacağına işarə edib. Halbuki, bu məsələdə də üzv ölkələr arasında fikir ayrılığı var. Üzv ölkələr arasında ABŞ-la siyasi, iqtisadi və hərbi əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışanlar mövcuddur.

Bu arada, BRİCS-ə sədrlik Hindistandan Çinə keçib. Yeni Dehlidə Hindistanın baş nazirinin Çin lideri Si Cinpin arasında 45 dəqiqəlik görüş keçirilib. Bu Si Cinpinin 2019-cu ildən bu yana qonşu Hindistana ilk səfəri olub. Əlbəttə, iki ölkə arasında münasibətlər tam normallaşmayıb, sərhəd və digər məsələlərdə fikir ayrılıqları ortadan qaldırılmayıb. Ancaq önəmli olan iki dövlət arasında mübahəsili mövzular ətrafında dialoqun davam etdirilməsidir. Əhalilərin ümumi sayı 2 milyarddan çox olan iki böyük dövlətin gərginlikdən qaçması Asiya qitəsi üçün vacibdir. Bu mənada iki dövlət arasında münasibətlərin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu söyləmək mümkündür. Bu, iki dövlət arasında iqtisadi və ticarət əlaqələrinin inkişafına müsbət təsir edəcək. Ancaq iki ölkənin geosiyasi maraqları arasında fərqi ortadan qaldırmaq çətindir. İstənilən qığılcım iki ölkə arasında münasibətlərin yenidən gərginləşməsinə səbəb ola bilər.