Ay: Sentyabr2026

Keçən həftə Hindistanın BRICS sammitinə qədər müəyyən bir dejavu müşayiət olundu. Hindistanın 2023-cü ildə G20-yə sədrlik etməsi oxşar bir ajiotaj və böyük gözləntilər yaratdı. Geosiyasət üç il əvvəlkindən dəyişə bilərdi, lakin Hindistanın toplanma gücü və təşkilat üçün ictimai mal gündəmini formalaşdırmaqla bağlı eyni mesajlar davam etdi.

Cənub-Şərqi Asiyanın iştirakı başqa bir mövzu idi. BRICS ilə rəsmi əlaqələr bu yaxınlarda İndoneziyanın tamhüquqlu üzv kimi qoşulması və Malayziya, Tayland və Vyetnamın 2025-ci ildə tərəfdaş ölkələr kimi qəbul edilməsi ilə yadda qaldı. Bu, 11 ASEAN ölkəsindən dördünün BRICS ilə tərəfdaşlıq etməsi demək olduğunu nəzərə alsaq, bəzi həyəcan siqnalları verdi, xüsusən də ABŞ prezidenti Donald Trampın ABŞ dollarını zəiflətmək üçün hərəkət etdikləri təqdirdə BRICS üzvlərinə qarşı 100% tarif tətbiq etmək təhdidi ilə birlikdə.

Lakin BRICS-dəki ASEAN üzvləri Qərbə qarşı “tərəf tutmadıqlarını” göstərməyə diqqət yetirirlər. Bu yanaşma Hindistanın maraqlarına uyğundur. Cənub-Şərqi Asiya üçün Hindistanın BRICS-dəki iştirakı qruplaşmaya tarazlıq gətirir və onun “Qərb əleyhinə” və ya yalnız Çin və Rusiyanın idarə etdiyi düşüncəsini aradan qaldırmağa kömək edir.

Hindistanın inklüziv çoxtərəfliliyə vurğusu, Cənub-Şərqi Asiyada getdikcə daha çox yayılan və ictimai malların çatdırılması üçün şüurlu regional əməkdaşlığa yönəlmiş Qlobal Cənub səfərbərliyi brendini formalaşdırmışdır. BRICS Yeni Dehli Bəyannaməsində (yeni pəncərədə açılır) “beynəlxalq iqtisadi əməkdaşlıq üçün əsas qlobal forum kimi G20-nin əsas rolu” və “həm inkişaf etməkdə olan, həm də inkişaf etmiş iqtisadiyyatlar arasında bərabər və qarşılıqlı faydalı əsasda dialoq üçün platforma təmin edən” bir mövzu vurğulanmışdır.

Bu, Qlobal Şimal təşəbbüsünün Qlobal Cənub səfərbərliyində davamlı aktuallığına işarə edir. Hindistanın buna sadiqliyini daha da aydınlaşdıran şey, Qərblə – Dördlük, Hind Okeanı Sahil Assosiasiyası kimi çərçivələr daxilində funksional münasibətləri və ABŞ ilə getdikcə daha da qeyri-sabitləşən münasibətlərinə baxmayaraq – Avropa Birliyi ilə əlaqələrini gücləndirməsidir. Bu şərtlər və optika Cənub-Şərqi Asiya standartlarına uyğundur, burada geniş assosiasiya Qərbə qarşı hər hansı bir düşmənçilikdən qaçmaq istəyir. Filippinin ASEAN sədri kimi BRICS sammitində iştirakından daha aydın görünürdü. Filippin son bir neçə ildə daha da yaxınlaşan ABŞ-ın müqavilə müttəfiqidir və həqiqətən də Yeni Dehlidə BRICS sammitində iştirakın ABŞ və Çinlə münasibətlərində Filippin mövqeyində heç bir şəkildə geri çəkilmə əlaməti olmayacağına dair daxili bir anlayış var idi. BRICS sammitinin əvvəlində Manipura səfər edən ABŞ-ın Hindistandakı səfiri Sergio Gorun Filippin Prezidenti Ferdinand Markos Jr. ilə görüşmək üçün Yeni Dehliyə qayıtmağı hədəfləməsi diqqətəlayiq idi.

Hindistan Cənub-Şərqi Asiyanın BRICS-ə uzunmüddətli perspektivdə necə baxacağına dair əsas amil olacaq. Hindistanın (Yeni pəncərədə açılır) Vyetnamla Genişləndirilmiş Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq, İndoneziya və Malayziya ilə Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq və Taylandla Strateji Tərəfdaşlıq var. Son bir neçə ildə ikitərəfli münasibətlərin inkişaf etdirilməsi və onların məqsədəuyğunlaşdırılması üçün davamlı səylər göstərilib. Buraya yarımkeçiricilər, müdafiə sənayesi və bağlantı sahələrində əməkdaşlığın və birgə səylərin başlanması daxildir.

Malayziyanın Baş naziri Ənvər İbrahim əvvəllər (yeni pəncərədə açılır) Hindistanın BRICS daxilindəki fərqli və təsirli rolunun xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulamışdı, çünki Malayziya ikitərəfli əlaqələrin qruplaşmanın dinamikasını gücləndirdiyini qəbul edir. Bu, Malayziyanın Hindistanla münasibətlərinə, xüsusən də əməkdaşlıq çərçivəsində və tez-tez Çinin rəhbərlik etdiyi regional blok kimi qəbul edilən münasibətlərə verdiyi dəyərin inandırıcı göstəricisi idi. Cənub-Şərqi Asiyada Hindistanın BRICS-dəki iştirakı qruplaşmaya tarazlıq gətirir.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın BMT Baş Assamleyasında iştirak məqsədilə Nyu-Yorkda keçirdiyi günlər səmərəli oldu. O həm Baş Assambelyada çıxış etdi, həm də Nyu-Yorkda müxtəlif liderlərlə ikitərəfli görüşlər keçirdi, Körfəz ölkələrinin başçılarıyla ayrıca toplantı təşkil etdi, o cümlədən Danimarka və Qrenlandiya rəhbərləri ilə Arktika təhlükəsizliyi üzrə üçtərəfli saziş imzaladı. Sonuncu Tramp üçün daha əhəmiyyətli idi. Müqavilə Danimarka və Qrenlandiya parlamentlərində ratifikasiya edildikdən sonra qüvvəyə minəcək.

ABŞ Qrenlandiyanın cənubundakı Narsarsuaqda Soyuq müharibə dövrünə aid keçmiş “Bluie West One” hərbi bazasını yenidən açacaq. Bu hərbi baza 1950-ci illərdə bağlamışdı. ABŞ razılaşma çərçivəsində Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu daha iki məntəqəyə genişləndirə biləcək. Hazırda ABŞ Qrenlandiyada kosmik bazadan itifadə edir və orada 150 amerikalı hərbçi xidmət edir. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, bu azdır.

Razılaşmaya əsasən ABŞ-nin yazılı razılığı olmadan NATO üzvü olmayan dövlətlərin adada hərbi bazalar qurması, qoşun yerləşdirməsi, həmçinin, strateji sektorlara investisiya yatırmasına icazə verilmir. Digər tərəfdən ABŞ Danimarka və Qrenlandiyanı məlumatlandırmadan adada əlavə hərbi obyektlər inşa etmək, hərbi mövcudluğunu genişləndirmək hüququna malikdir.

Donald Tramp əvvəlki açıqlamalarında Qrenlandiyanın ABŞ-a verilməsi vacibliyini bildirirdi. Bu açıqlamalar Qrenlandiyanın məxsis olduğu Danimarkada sərt qarşılanmış, Kopenhagenlə Vaşinqton arasında münasibətlər gərginləşmişdi. Bu qarşıdurma NATO daxilində də gərginlik yaratmışdı. Vəziyyət o həddə çatmışdı ki, NATO-nun 8 ölkəsi Daminarka ilə həmrəylik məqsədilə adaya hərbi heyət göndərmişdi. Tramp buna cavab olaraq həmin ölkələrə qarşı tariflərin artrılacağını bəyan etdi. Əldə edilən razılaşma gərginliyi ortadan qaldırdı.

Tramp Danimarkadan “Qrenlandiyanı Amerikaya təhvil ver” tələb etməklə əslində planlaşdırdığını əldə edib. ABŞ Qrenlandiyadakı hərbi bazalar vasitəsilə faktiki adada əsas söz sahibi olacaq. Təsadüfi deyil ki, dövət katibi Marko Rubio arzılaşmadan sonra verdiyi açıqlamada, Qrenlandiyanın Şimali Amerika strateji müdafiə zonasının bir hissəsinə çevrildiyini bildirib. ABŞ Qrenlandiyada varlığını gücləndirməklə adanın zəngin strateji təbii sərvətlərə də malik olacaq.

Vaşinqtonun məqsədlərindən biri də Rusiya və Çinin Arktika bölgəsində mövqelərinin güclənməsinin qarşısını almaqdır. Qrenlandiya Arktikanın mərkəzindən keçən Transpolyar Dəniz Yolunun üzərində yerləşir. Bu marşrut ABŞ üçün həm də ona görə əhəmiyyətlidir ki, yol Şimal Buzlu Okenanın açıq sularından keçir və bu, Rusiya və Kanadanın sahil nəzarətindən yayınmaq imkanı yaradır. Arktikada buzların əriməsi nəticəsində gəmilərin hərəkəti artıb. Rusiya və Çin son illərdə Arktikada fəallıqlarını artırıblar. Bu iki ölkə həm Arktikanın təbii sərvətlərindən faydalanmağa çalışır, həm də bu bölgədə hərbi bazalar formalaşdırmağa başlayıblar. ABŞ Qrenlandiyada hərbi bazalarının sayını və imkanlarını artırmaqla Rusiya və Çinin bu bölgədəki fəaliyyətini nəzarətdə saxlamaq imkanı qazanacaq.

Venesuellanın ram edilməsindən sonra Qrenlandiya ilə əldə edilən razılaşma Donald Trampın xarici siyasətdə ikinci uğuru sayıla bilər. Buna baxmayaraq, Tramp Rusiya – Ukrayna müharibəsini dayandıra bilməyib və İranla qarşıdurma davam edir.

Çin lideri Si Cinpinin Amerika Birləşmiş Ştatlarına səfəri davam edir. Si Cinpin ABŞ Prezident Donald Trampla müxtəlif məsələlərdə razılaşma əldə edəcəyinə ümidlidir. Müzakirə ediləcək əsas mövzular sırasında Tayvan, İran, təhlükəsizlik, ticarət, və süni intellekt yer alıb.

Donald Tramp da Si Cinpin kimi müzakirə olunan mövzularla bağlı çinli həmkarıyla razılaşma əldə etmək istəyir. Ancaq bu asan olmayacaq. Tramp “Si Cinpinlə birlikdə çox şeyə nail ola bilərik” desə də, hər iki tərəf razılaşmaların əldə edilməsi üçün güzəştlərə hazır olmalıdır. Si Cinpin Ağ Evdə çıxışı zamanı bildirib ki, iki ölkə qarşıdurmadan çəkinməlidir. Çin lideri hesab edir ki, iki ölkə arasında sıx dialoq davam etməli, böhran vəziyyətlərdə kommunikasiya və onların qarşısının alınması mexanizmlərini təkmilləşdirməlidir. Elə bu cümlələrin özü göstərir ki, iki ölkə arasında bir çox mövzuda fikir ayrılığı mövcuddur.

Çin üçün Tayvan həssas mövzudur. Pekin ABŞ-ın Tayvana silah və hərbi texnika satmasını istəmir. Donald Tramp Tayvana hərbi texnika satışını bir müddət üçün dondurub. Ancaq bu fasilə müvəqqəti xarakter daşıya bilər. Çünki, Vaşinqton Pekinin adanı güc yoluyla ələ keçirmək istəyindən narahatdır. Çinin Tayvan ətrafında hərbi təlimlərinin sayını artırması da Vaşinqtonda diqqətlə izlənilir.

Pekin üçün Vaşinqtonla razılaşma əldə etmək istədiyi digər mövzu ticarətdir. Son bir neçə ildə iki ölkə arasında faktiki ticarət müharibəsi gedir. ABŞ Çin məhsullarına gömrük rüsumlarını artırıb, Pekin isə nadir torpaq elementlərinin ABŞ-a satışını məhdudlaşdırıb. Vaşinqton və Pekin bu məsələdə də müvəqqəti “atəşkəs” elan etməyə hazırdılar. Ancaq problemin birdəfəlik həlli üçün ABŞ Çinə tətbiq etdiyi gömrük rüsumlarını azaltmalı, Çin isə nadir torpaq elementlərinin ixracına razılaşmalıdır.

Vaşinqtonun Pekindən bir başqa istəyi Çinin İranla hərbi əməkdaşlığından imtina etməsidir. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, Çin gizli yollarla İrana zəruri hərbi texnika və Amerika qoşunlarının bölgədəki yerləşim yerləri barədə peyk görüntüləri göndərir.  “The Wall Street Journal” nəşrinin iddiasına görə, İranın ABŞ-ın İordaniyadakı hərbi bazasına ünvanlı zərbəsi məhz Çinin İrana ötürdüyü peyk görüntüləri vasitəsilə həyata keçirilib. Təsadüfi deyil ki, sentyabrın 21-də bir qrup konqresmen Ağ Evə məktub yazaraq, Donald Trampın Si Cinpindən İranı dəstəkləməkdən vaz keçməsini tələb edib.

Bu arada, ABŞ-da siyasi sığınacaq tapan bir qrup tibetli və onların dəstəkçiləri Si Cinpinin səfərinə etiraz olaraq Vaşinqtonda Konqres binası qarşısında aksiya keçiriblər. Aksiyaya yaxın məsafədə Çin tərəfdarları olanlar da Si Cinpinə dəstək aksiyası keçiriblər. Si Cinpinin ABŞ-a əvvəlki səfərində də tibetlilər və uyğurlar etiraz aksiyasi keçirmişdilər. Buna baxmayaraq, Donald Tramp Si Cinpinlə müzakirə etdiyi mövzular arasında insan haqlarının qorunması yoxdur.

Müxtəlif ölkə liderlərin BMT Baş Assambleyasının 81-ci sessiyasındakı çıxışları medianın diqqət mərkəzindədir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Baş Assambleyada çıxışında Rusiya ilə Ukrayna arasında sülh sazişinin əldə olunacağına inandığı fikrini bir daha təkrarlayıb. Halbuki, müharibə tam şiddəti ilə davam edir və müharibənin durdulacağına işarə edən heç nə yoxdur.

Donald Tramp çıxışında İranın nüvə silahına malik olmasına imkan verməcəyəklərini səsləndirib. İranla bağlı hazırda əsas mövzu nüvə silahından çox Hörmüz boğazı probleminin həllinə yönəlib. Bu istiqamətdə irəliləyiş yoxdur. Nyu-Yorkda Pakistan və Qətərin vasitəçiliyi ilə ABŞ Prezidentinin xüsusi nümayəndələri Stiv Uitkoff və Cared Kuşnerin İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçı ilə görüşdən real nəticə çıxmayıb. Tehranın tələbləri bəllidir: ABŞ dəniz blokadasını ləğv etməli, dondurulmuş aktivləri azad etməli, bütün cəbhələrdə müharibəyə son qoymalıdır. Tehran “bütün cəbhələr” dedikdə İranın bölgədəki proksi qüvvələrinə təzyiqin dayandırılmasını nəzərdə tutur. ABŞ hazırda İranın İraq, Yəmən və Livandakı proksi qüvvələri ilə münaqişə içərisində deyil, əksinə Vaşinqtonun husilərlə atəşkəs razılaşması mövcuddur. Donald Tramp Rusiya-Ukrayna müharibəsində olduğu kimi İranla bağlı məsələnin də uğurla həllinə ümidlidir, ancaq ABŞ Prezidenti bunu deyərkən, əlavəsini də umutmayıb: “İranla razılaşma baş tutmasa, daha sərt addımlar atacağıq”. Tramp çıxışında hətta İranı “məhv etmək” fikrini səsləndirib.

Trampın hədələdiyi digər ölkə Kubadır. ABŞ Prezidenti bu ada ölkəsində rejimi dəyişmək ideyasından vaz keçmədiyini bildirib. Trampın xarici və təhlükəsizlik siyasətinin əsasında Rusiya-Ukrayna müharibəsinin dayandırılması və İranın ram edilməsi olmasaydı, Kubada rejimin dəyişdirilməsi ön planda tutulardı. Ancaq Kubaya qarşı sanksiyaların sərtləşməsi bu ada dövlətində sosial həyatı mürəkkəbləşdirib. Demək, Tramp administrasiyası Kubanı “unutmayıb”.

Donald Trampın Venesuellanın ram edilməsindən sonra xarici siyasətdə növbəti uğuru Nyu-Yorkda Danimarka və Qrenlandiya ilə yeni təhlükəsizlik razılaşmasının imzalanması olub. Tramp Qrenlandiyanı ABŞ-a birləşdirmək istəyini reallaşdıra bilməsə də, imzalanan razılaşma ABŞ-a Qrenlandiyada hərbi mövcudluğunu genişləndirmək və iki yeni hərbi baza yaratmaq imkanları verir.

Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğunun genişlənməsi də Trampın xarici siyasətdə uğurlarındandır və o bunu BMT Baş Assambleyasında çıxışı zamanı vurğulamağı unutmaylb. Məhz 2025-ci ilin avqustunda Ağ Evdə Donald Trampın iştirakıyla imzalanan razılaşmadan sonra Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğuna strat verildi və Zəngəzur dəhlizinin reallaşması ehtimalı artdı. Bu prosesi uğurla yekunlaşdırmaq, yəni sülh sazişinin imzalanması və Zəngəzur dəhlizinin tikintisinə başlanılması Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın atacağı addımlardan asılıdır. Bu çalışamaları Tramp Prezident olduğu dönəmdə bitirməkdə fayda var.

Türkiyə Cumhurbaşqanı Rəcəb Tayyib Ərdoğan da BMT Baş Assambleyasının sessiyasında çıxışında Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh quruculuğunun müsbət istiqamətdə irəlilədiyini söylədi. Ərdoğanın çıxışında əsas mövzularından biri həmişəki kimi Fələstin məsələsinin həlliydi. Fələstini dövlət kimi tanımayan ölkələri mövqelərini yenidən nəzərdən keçirməyə çağıran Ərdoğan son 12 ayın 60-dan çox münaqişə və müharibə ilə son 30 ilin ən qanlı dövrlərindən birinə çevrildiyini, Qəzza, Ukrayna, Rusiya, Myanma, Darfur, İran və Livandakı qarşıdurmalar nəticəsində 250 min insan həyatını itirdiyini xatırlatdı.

Rəcəb Tayyib Ərdoğan BMT Baş Assembleyasındakı çıxışlarında bu təşkilatda islahatların zərurəti – Təhlükəsizlik Şurası üzvlərinin artırılması fikirinə yenidən səsləndirdi. Ərdoğan bunu deyərkən Türkiyənin Təhlükəsizlik Şurasında yer alması hüququna işarə etmiş olur. Maraqlıdır ki, BMT artıq keçmiş Baş katibi Antonio Quterreş də son çıxışında təşkilatda islahatların zərurətini vurğuladı.

Başqa dövlətlərin də Təhlükəsizlik Şurasında yer alması istəyi var. Təsadüfi deyil ki, Braziliya, Yaponiya, Hindistan və Almaniyanın xarici işlər nazirləri BMT Təhlükəsizlik Şurasında təcili islahatların aparılmasına ehtiyac olduğunu bəyan ediblər. Bu dörd ölkənin nazirləri BMT Təhlükəsizlik Şurasının hazırda əsas vəzifəsini, yəni bütün dünyada sülhü və təhlükəsizliyi qorumaq vəzifəsini effektiv şəkildə yerinə yetirə bilmədiyini qeyd ediblər.

Bu arada, Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Jaishankarın Nyu-Yorkda “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin (Polşa, Çexiya, Macarıstan və Slovakiya) xarici işlər nazirləri ilə görüşü diqqəti çəkib. Bu görüşü tarixi adlandıran Subrahmanyam Jaishankar Hindistanla “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin hər biri ilə əməkdaşlığı genişləndirmək olduğunu bildirib. Bununla yanaşı Yeni Dehlinin əsas məqsədi bu ölkələrin Hindistanın BMT Təhlükəsizlik Şurasında yer alması fikrinə dəstəklərini əldə etməkdir. “Vışeqrad qrupu” üzvlərinin xarici işlər nazirləri Yeni Dehlinin təşəbbüsünü dəstəklədiklərini ifadə ediblər.