Kateqoriya: Açıqlamalar

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Tayvana silah satışı məsələsində mövqeyini müəyyənləşdirməyə çalışır. Ağ Ev sahibi Çinə səfərindən sonra Tayvan lideri Lay Tsin-de telefonla danışmağı planlaşdırırdı. Söhbət ABŞ-ın Tayvana 11 milyard dollar silah satışından gedir. Tramp bununla bağlı hələ qərar verməyib. Aydındır ki, Pekin ABŞ-la Tayvan arasında hərbi əməkdaşlığın dayandırılmasını tələb edir. Pekin eyni zamanda ABŞ Prezidentinin qeyri-legitim hesab etdiyi Tayvan lideri ilə telefon danışğının da əleyhinə olduğunu gizlətmir. Halbuki, Donald Tramp 2016-cı ildə birinci prezidentliyi döründə Tayvanın o vaxtkı lideri ilə 10 dəqiqə ərzində telefonla söhbət etmişdi. Pekin həmin telefon danışığına görə, Vaşinqtona etirazını bildirmişdi.

“Financial Times” dərgisinin məlumatına görə, Pekin ABŞ müdafiə sektoruna rəhbərlik edən şəxslərin Çinə rəsmi səfərlərinə icazə vermir. Pekinin bu icazəni ona görə vermir ki, həmin şəxslər Tayvana silah satışını təmin edirlər. Donald Tramp Tayvana silah satışıyla bağlı hələ qərarını verməsə də, Vaşinqton Pekinin təzyiqi ilə Tayvanla hərbi əməkdaşlıqdan imtina etmək də istəmir.

“Reuters” agentliyinin məlumatına görə, Tayvan 2029-cu ilin əvvəlinədək gəmi əleyhinə raket arsenalını 1,8 minə çatdırmağı planlaşdırır. Ada daha əvvəl ABŞ istehsalı olan 450 ədəd “Harpoon” gəmi əleyhinə raketi alıb. Tayvan cari ildə daha 400 qanadlı raketin tədarükü üçün 2,4 milyard dollarlıq sazişin yerinə yetirilməsini gözləyir. Sazişə görə, həmin raketlərin 2029-cu il martın sonunadək Tayvanın arsenalına daxil olacağı gözlənilir. Beləliklə, 2029-cu ilin əvvəlində Tayvanın sərəncamında ümumilikdə 850 ABŞ istehsallı “Harpoon” raketi olacaq. Bununla yanaşı, adanın Müdafiə Nazirliyi gəmi əleyhinə raket istehsalını da genişləndirib. Tayvanın hakimiyyət orqanları iyulun 1-dən etibarən radiolokasiya sistemlərini, pilotsuz uçuş aparatlarını və gəmi əleyhinə raket bölmələrini vahid komandanlıq altında birləşdirəcək yeni struktur yaratmağı düşünür.

Beləliklə, Tayvan ABŞ-a arxayın olmadan hərbi texnikanın yerli istehsalını genişləndirib. Bununla yanaşı  ABŞ Tayvanın əsas silah təchizatçısı olaraq qalır. Buna cavab olaraq Çin Tayvan adası ətrafında hərbi gəmilərinin sayını artırıb. Pekin bunu xüsusi dəniz əməliyyatı adlandırıb. Pekin bölgədə təhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirdiyini bildirib. Tayvan hökuməti mövcud vəziyyətdən narahat olduğunu açıqlayıb.

Bu arada, Yaponiya və Fillipin dəniz sərhədlərinin delimitasiya müzakirəsinə başlayıblar. Görünür, Çinin “xüsusi dəniz əməliyyat” Yaponiya ilə Filippin arasında başlanan danışıqlara cavabdır. Pekin də bu danışıqlarda iştirak etmək istəsə də, Yaponiya və Filippindən müsbət cavab almayıb.

ABŞ və Çinin Birləşmiş Millətlər Təşkilatına ödənişlərinin bir hissəsini dondurması və ya gecikdirməsi nəticəsində təşkilatın büdcə kəsiri kəskin şəkildə artıb. İki böyük dövlətin bu qərarı Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ciddi maliyyə problemləri ilə üzləşməsinə səbəb olub. ABŞ-nin BMT qarşısında borcu 4 milyard dolları ötüb. Pekin isə BMT-yə 455 milyon dollar borcludur. Bu iki ölkə BMT büdcəsinin 42%-ni təşkil edir və onların ödənişləri olmasa, vəsait avqustun ortalarına qədər tükənəcək.

Vaşinqton təşkilatın xərclərini və fəaliyyətinin səmərəliliyini tənqid edərək BMT-nin bir sıra proqramlarından, eləcə də Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı daxil olmaqla bəzi beynəlxalq strukturlardan çıxıb. ABŞ Prezidenti Donald Tramp BMT-nin ümumiyyətlə lazımsız təşkilat hesab edir. ABŞ keçmiş illərdə hansısa dövlətə qarşı hərbi əməliyyat barədə qərar verəndə, BMT-nin rəyi ilə hesablaşmırdı. Bunun sadə səbəbi var. BMT Təhlükəsizlik Şurasının iki daimi üzvü olan Rusiya və Çin ABŞ-ın istənilən təşəbbüsünə qarşı veto hüququndan istifadə edirlər. Buna görə də, Vaşinqton BMT ilə hesablaşmır.

Pekin beynəlxalq problemlərin BMT müstəvisində müzakirəsinin və həllinin tərəfdarı kimi çıxış etsə də, “The Wall Street Journal”ın məlumatına əsasən, Çin də beynəlxalq təşkilata ödənişlərin həyata keçirilməsində gecikmələrə yol verir. Halbuki, Pekin Vaşinqtondan fərqli olaraq özünü BMT-nin əsas müdafiəçilərindən biri kimi təqdim edir.

BMT rəhbərliyi vəziyyətdən çıxış yolu tapmaq üçün Vaşinqton və Pekinlə danışıqları intensivləşdirib. Həll yolu tapılmasa, BMT-də büdcə kəsiri dərinləşəcək. BMT bu halda həm işçilərini, həm də proqramlarını ixtisar etmək məcburiyyətində qalacaq. Maaşlar BMT xərclərinin təxminən 70 faizini təşkil edir. ABŞ və Çin BMT-yə gərəkən maliyyəni ayırmasa, o biri dövlətlərin ianələrinin böyük əhəmiyyəti olmayacaq. Digər tərəfdən başqa ölkələr də ABŞ və Çin kimi BMT-yə ianə ödəməkdən imtina edə bilərlər.

Pekinin BMT-dən narazılığı Qərb ölkələrinin Çindəki insan hüquqları mövzusunu gündəmdə saxlamağa çalışmasıyla da bağlıdır. Misal üçün Donald Trampın Pekinə səfərinə baxmayaraq, dövlət katibi Marko Rubio Çini tənqid edərək, bu ölkənin ölkənin 1989-cu ildə Pekinin Tiananmen Meydanında demokratiya tərəfdarı etirazçılara qarşı hərbi əməliyyatların senzura edilməsi və xatirələrini silməyə çalışdığını iddia edib. Rubio beynəlxalq aləmin 4 iyun tarixini Çin Kommunist Partiyası rəhbərliyinin verdiyi əmr əsasında ordunun Tiananmen Meydanı və ətrafında minlərlə dinc nümayişçiyə hücum əmrini verməsinin 37 illiyini qeyd etdiyini vurğulayıb. O, əlavə edib ki, həyatını itirən çinli tələbələr, işçilər və digər mülki şəxslər fundamental hüquqlarından istifadə etmək və demokratik islahatlar və korrupsiyaya görə məsuliyyət tələb etmək üçün toplaşmışdılar. Trampın özü insan haqları mövzusuna maraq göstərməsə də, onun administrasiyasının üzvləri rəqibləri ilə mübarizədə insan haqları mövzusunu diqqətdə saxlayır və bunu BMT kimi beynəlxalq təşkilatlarda müzakirəsini təşkil etməyə çalışırlar.

Avropa İttifaqının xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi, Avropa Komissiyasının vitse-prezidenti Kaya Kallas Pakistana səfər edib. O İslamabadda Pakistanın xarici işlər naziri İshaq Darla birgə “Avropa İttifaqı – Pakistan Strateji Dialoqunun” 8-ci toplantısında iştirak edib. Toplantıda İran ətrafındakı gərgin vəziyyət, regional və qlobal təhlükəsizlik məsələləri müzakirə edilib. Pakistanın baş naziri Şahbaz Şərif Kaya Kallasla görüşdə ölkəsinin Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığı genişləndirmək öhdəliyini bir daha təsdiqləyib. Kaya Kallasın Pakistana və daha əvvəl Hindistana səfərləri göstərir ki, Brüsselin əsas diqqəti Rusiya-Ukrayna müharibəsinin bitməsinə yönəlsə də, Avropa İttifaqı Asiya qitəsindəki maraqlarını da unutmayıb.

İshaq Dar avropalı həmkarıyla görüşdən sonra keçirilən mətbuat konfransında bildirib ki, tərəflərin qlobal təhlükəsizlik çağırışlarına dair müxtəlif aspektləri nəzərdən keçiriblər. Bu o deməkdir ki, Avropa İttifaqı ilə Pakistanın baxışlarının üst-üstə düşən tərəfləri ilə yanaşı baxışlarının fərqli tərəfləri də var. Avropa İttifaqı Pakistanın ABŞ-la İran arasındakı vasitəçilik səylərini müsbət qiymətləndirir. Doğrudur, İran ətrafında gərginlik azalmayıb, ancaq ən azı müharibə yoxdur və tərəflər Pakistan üzərindən bir-birlərinə ötürdükləri təklifləri müzakirə edirlər. Brüsseli eyni zamanda Pakistan-Əfqanıstan gərginliyi narahat edir. Pakistanla Əfqanıstan arasında sərhəd müəyyənləşmədiyinə görə iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında tez-tez toqquşmalar baş verir. Bundan başqa İslamabad Taliban rejimini Əfqanıstan ərazisində Pakistana hücumlar təşkil edən terrorçu təşkilatlara şərait yaratmaqda iddia edir və qonşu ölkənin ərazilərinə zərbələr endirir. Taliban İslamabadın iddialarını rədd edir. Bu arada, Pakistan və İrandan Əfqanıstana köçürülən milyonlarla əfqanın vəziyyəti ağır olaraq qalır. Əfqanların bir hissəsinin Avropaya qeyri-leqal miqrant axını Brüsseli ciddi narahat edir. Avropa İttifaqı bunun qarşısını almağa çalışsa da, Əfqanıstana məcburən qayıdanlar ağır şəraitdə həyatlarını davam etdirirlərsə, onların bir hissəsi müxtəlif yollarla Avropaya köçməyin yollarını arayırlar.

Kaya Kallasın İslamabadda müzakirə etdiyi digər mövzu Pakistan-Hindistan münasibətləri olub. İki ölkə arasındakı münasibətlərdəki qeyri-müəyyənlik Brüsseli ciddi narahat edir. Brüsselin İslamabadla yanaşı Yeni Dehli ilə də sıx tərəfdaşlığı mövcuddur, bu ilin yanvar ayında Avropa İttifaqı ilə Hindistan arasında uzun illər davam edən danışıqlardan sonra ticarət sazişi imzalanıb. Bu saziş tərəflər üçün geniş iqtisadi imkanlar yaradıb. Bundan başqa Brüssellə Yeni Dehli hərbi-texniki sahədə də əməkdaşlığı dərinləşdirməyi qərarlaşdırıblar. Ona görə də Pakistanla Hindistan arasında gərginlik artanda, toqquşmalar qeydə alınanda bu vəziyyət Avropa İttifqının da maraqlarına toxunur. Avropa İttifaqının Hindistanla tərəfdaşlığını gücləndirməsi Çinin bölgədə artan rolunu nisbətən tarazlaşdırmaq məqsədi də daşıyır. Kaya Kallas İslamabaddakı görüşlərində Pakistanla Hindistan arasında münasibətlərin mövcud durumu haqqında fikir mübadiləsi aparsa da, Brüsselin bu məsələyə təsir etmək imkanları azdır. Buna baxmayaraq, Brüssel İslamabadla Yeni Dehli arasında dialoqun dərinləşdirilməsinə çalışır.

İran ətrafında qeyri-müəyyənllik davam edir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp və bu ölkənin digər rəsmiləri danışıqların davam etdiyini söyləyir, o biri tərəfdən də danışıqların müsbət nəticələrinə ümid etmədiklərinə dair eyhamlar vururlar.

Bu arada, İrandakı rejim yeni müharibəyə hazırlıqlarını davam etdirir. Çünki, Tehran Vaşinqtonla danışıqlarda gezəştə getməyəcəyinə görə, növbəti qarşıdurmaya hazırlaşmaq məcburiyyətindədir. Bu səbəbdən İran hərbi potensialını yenidən gücləndirməyə çalışır. Tehranın ümidi Pekinədir. 2026-cı ildə qlobal səhnə gərginliyin kəskin şəkildə artmasına şahidlik edir və ABŞ, müttəfiqləri və Çin mürəkkəb geosiyasi qarşıdurmanın mərkəzində yer alır. Vaşinqontda hesab edirlər ki, Çin Tehrana qabaqcıl hava hücumundan müdafiə sistemləri çatdırmağa hazırlaşa bilər ki, bu da Yaxın Şərqdə güc balansını yenidən formalaşdıra və qlobal ticarət və diplomatiyada ciddi nəticələrə səbəb ola bilər.

Təxminən qırx gün davam edən gərgin müharibədən sonra İranın hava hücumundan müdafiə infrastrukturu ciddi şəkildə zəifləyib. ABŞ və İsrail münaqişənin əvvəlində hava üstünlüyünü təmin etdilər və bu da İranı növbəti hücumlara qarşı həssas etdi. Atəşkəs müqaviləsi müvəqqəti yardım təklif etsə də, Tehrana xarici yardım axtarmaq üçün bir pəncərə açdı. Qərb analitikləri hesab edirlər ki, İran bu fasilədən müdafiə qabiliyyətlərini bərpa edə biləcək qabaqcıl sistemlər təmin etmək üçün xarici tərəfdaşlara güvənərək arsenalını doldurmaq üçün istifadə edir. Hesabatlarda Pekinin daşına bilən hava hücumundan müdafiə sistemlərinin mənşəyini gizlətmək üçün üçüncü ölkələr vasitəsilə İrana ötürülməsinə cəhd edə biləcəyi göstərilib. Bu cür gizli əməliyyatlar təsdiqlənərsə, vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə gərginləşməsinə səbəb olacaq. Vaşinqton Pekinin bu məsələylə bağlı xəbərdar edib. ABŞ-ın Çinlə münasibətləri hazırda sabit qalsa da, Pekinin İranı silahlandırmaq üçün hər hansı bir addımı dinamikanı kökündən dəyişdirəcək. Genişmiqyaslı tariflərin tətbiqi mövcud ticarət atəşkəsini poza bilər və dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı arasında iqtisadi düşmənçiliyi yenidən alovlandıra bilər.

Çin münaqişədə hər hansı bir tərəfə silah tədarük etməsi iddialarını qətiyyətlə rədd edib. Ancaq Vaşonqtonun şübhələri azalmayıb. Çin birbaşa qarşdırmaualardan yayınsa da, rəqiblərinin təsir güclərini azatlmaq üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə edir. Çinin İranın yenidən silahlanmasında iştirakının potensial nəticələri dərindir. ABŞ-Çin ticarət əlaqələrində pozulma qlobal bazarlarda əks-səda yaradacaq, təchizat zəncirlərini pozacaq və dünya iqtisadiyyatını qeyri-sabitləşdirəcək. Tariflərin tətbiqi təkcə ikitərəfli ticarətə təsir göstərməyəcək, həm də investorların inamını sarsıdacaq, maliyyə bazarlarında dəyişkənliyə səbəb olacaq.

ABŞ nümayəndə heyətinin Çin hədiyyələrini zibil qutusuna ataraq məhv etməsi, Vaşinqton və Pekin arasındakı dərin etimadsızlığı əks etdirən ciddi təhlükəsizlik və protokol tədbirini təmsil edir. Bu davranış sadəcə (qəsdən siyasi etinasızlıq) deyil, həm də iki supergüc arasında artan münaqişə kontekstində açıq strateji nəticələrə malikdir. ABŞ təhlükəsizlik tədbirlərinə prezident nümayəndə heyətinin üzvlərinə – o cümlədən Trampı müşayiət edən yüksək vəzifəli şəxslərə və iş adamlarına – Çin mənşəli hər hansı bir əşyanın (hədiyyələr, döş nişanları, sancaqlar və suvenirlər) Hərbi Hava Qüvvələri Birinci təyyarəsinə gətirilməsini qadağan etmək üçün ciddi təlimatlar daxil idi. ABŞ-ın çoxsaylı təhlükəsizlik narahatlıqları nəzərə alınmaqla, bu əşyalar təyyarə pilləkənlərinin altındakı konteynerlərdə atılmalı idi. Təhlükəsizlik tədbirlərinə həmçinin potensial Çin kiber casusluğunun qarşısını almaq üçün uçuş boyunca istifadə edilən müvəqqəti telefonların atılması da daxil idi. ABŞ prezident nümayəndə heyəti rəqəmsal iz buraxmayan cihazlara etibar edirdi.

Çin hava limanındakı bu Amerika təhlükəsizlik səhnəsinin ən əhəmiyyətli nəticəsi kiberinflyasiya və casusluğa davamlı vəsvəsədir. Amerika təhlükəsizlik agentlikləri, xüsusən də Amerika Kəşfiyyat Agentliyi MKİ, Çinin Tramp və onun nümayəndə heyətinə payladığı hədiyyələrin, elektron cihazların və müvəqqəti telefonların içinə Çin elektron çiplərinin və ya mürəkkəb dinləmə cihazlarının yerləşdirilmə ehtimalından dərin narahatlıq keçirir. Amerika nümayəndə heyəti üçün əsas təhlükəsizlik şüarı “Çindən heç nə təyyarəyə düşməsin” idi. Bu Amerika təhlükəsizlik tədbiri həmçinin yumşaq diplomatiyanın azalmasını əks etdirir. Siyasi normalarda Çin hədiyyələri yaxınlaşma və etimad yaratmaq vasitəsi hesab olunur. Lakin Amerika nümayəndə heyətinin bu hədiyyələri dərhal atması iki tərəf arasındakı mövqeləri yumşaltmaqda uğursuzluqlarını nümayiş etdirir və münasibətlərin adət-ənənəvi diplomatik nəzakətin artıq təsirli olmadığı bir nöqtəyə çatdığını göstərir.

Amerikanın Tramp və onun nümayəndə heyəti Birinci Hava Qüvvələrinə minməzdən əvvəl Çin hədiyyələrini yığışdırmaq addımı Vaşinqton və Pekin arasında texnoloji rəqabətin dərinliyini əks etdirir. Bu hərəkət, Amerikanın intellektual mülkiyyət oğurluğu və Çinin sürətli texnoloji irəliləyişləri ilə bağlı davam edən narahatlıqlarını ortaya qoyur və istənilən Çin texnoloji məhsulunu – nə qədər sadə olsa da – Amerika prezident nümayəndə heyəti haqqında həssas məlumat toplamaq üçün potensial Troya atı halına gətirir. Bu, həmçinin Vaşinqton tərəfindən təşkil edilən hava limanındakı səhnənin iki ölkə arasında qlobal rəqabətin güclənməsi fonunda “tutuş” siyasətini və gərginliyin artmasının əksidir. Amerikanın bu hərəkəti, ciddi təhlükəsizlik tədbirləri və nümayəndə heyətinin gedişi zamanı rəqəmsal qorunma ilə bağlı narahatlıqla xarakterizə olunan səfərin yüksək praqmatik xarakterini vurğulayır. Bu davranış, Amerikanın Çinə Vaşinqtonun ən böyük strateji və texnoloji problemi kimi baxışını təcəssüm etdirir. Strateji ehtiyatlılıq səviyyəsi və Çinin ABŞ məlumat bazalarına nüfuz etməsi ilə bağlı dərin qorxular, iki supergüc arasındakı gərgin rəqabətin hətta ən əsas diplomatik protokol və qarşılıqlı əlaqə qaydalarına belə kölgə saldığını vurğulayır.

Ümumiyyətlə, Amerikanın bu davranışı Vaşinqton və Pekin arasındakı texnoloji soyuq müharibənin mahiyyətini təcəssüm etdirir və ümumiləşdirir. Rəqabət artıq iqtisadi və ya hərbi təsirlə məhdudlaşmır, kibertəhlükəsizlik və məlumatların qorunmasına da şamil olunur və bu da iki ölkə arasında təhlükəsizlik məsələsinə artan maraq və strateji etimadın azalmasına səbəb olur. Bu strateji rəqabətin ən görkəmli ölçüsü artan təhlükəsizlik narahatlığı və məlumatların sızması təhlükəsidir. Kibertəhlükəsizlik hesabatları və geosiyasi təhlillər göstərir ki, ABŞ kəşfiyyat orqanları Çini Vaşinqtonun ən böyük texnoloji problemi hesab edir. Vaşinqton hətta ən sadə Çin cihazlarının və qabaqcıl texnologiyalarının da məlumatların toplanması və ya casusluq üçün istifadə edilə biləcəyindən qorxur. Bu Amerika təhlükəsizlik tədbirinin diplomatik münasibətlərə təsirinə – prezident təyyarəsinə minməzdən əvvəl Çin hədiyyələrinin zibil qutularına atılmasına gəldikdə isə – bu dərin Amerika narahatlığı diplomatik protokollarda və xüsusilə Çinlə münasibətlərdə öz əksini tapıb. Vaşinqton və Pekin arasındakı rəsmi görüşlər və görüşlər artıq ciddi yoxlama prosedurlarına məruz qalır və elan edilməmiş kəşfiyyat döyüş meydanına çevrilir. Bu ehtiyatlılıq hər iki ölkəni texnoloji cəhətdən ayrılmağa sövq etdi, ABŞ texnoloji üstünlüyünü qorumağa və Çinin qabaqcıl çiplərə çıxışının qarşısını almağa çalışır, Pekin isə strateji müstəqilliyə nail olmaq və daxili texnoloji infrastruktur qurmaq üçün çalışır.

Vaşinqton və Pekin arasındakı bu texnoloji münaqişənin və qütbləşmənin ən görkəmli xüsusiyyətləri bir neçə strateji sahədə, xüsusən də yarımkeçirici və çip yarışında özünü göstərir. ABŞ Çinə qabaqcıl texnologiyaların tədarükünü məhdudlaşdırmaq, qabaqcıl çiplərin tədarükünə nəzarəti gücləndirmək siyasətini davam etdirir, məsələn (böyük Çin şirkətlərinin qabaqcıl hesablama avadanlıqları əldə etmək üçün lisenziyalarını ləğv etmək). Bu, Çinin aparıcı süni intellekt modellərini inkişaf etdirməsinin qarşısını almaq cəhdidir. Lakin Çin bu ABŞ texnoloji məhdudiyyətlərinə qarşı çıxmaq səylərini davam etdirir. Pekin daxili çip infrastrukturunu inkişaf etdirmək üçün nəhəng layihələrə rəhbərlik edir və Qərb və Amerika texnologiyalarını təchizat zəncirlərindən tamamilə kənarlaşdırmaq üçün çalışır. Bu, Çin və ABŞ arasında davam edən kəşfiyyat əsaslı qoruma tədbirləri və diplomatik məhdudiyyətlər fonunda baş verir. Əqli mülkiyyət oğurluğu ilə bağlı təhlükəsizlik narahatlıqları rəsmi görüşlər üçün ciddi yoxlama protokollarına səbəb oldu və qarşılıqlı əlaqələri iki tərəf arasında kəşfiyyat əməliyyatları və kiber əks-casusluq arenalarına çevirdi. ABŞ, xüsusən də Vaşinqton rəsmiləri Çin qurumlarının Amerika süni intellekt texnologiyalarını əldə etmək cəhdlərini qəsdən izlədiyi və onlara qarşı çıxdığı bir vaxtda Çini əqli mülkiyyət pozuntularında ittiham etməyə davam edir. Nəticə etibarilə, Vaşinqton texnoloji dominantlığını qorumağa və gələcək texnologiyalar üçün Çindən asılılığını azaltmağa çalışaraq texnoloji ayrışma siyasəti yürüdür. Bu arada, Çin özünü Vaşinqton və Qərbə qarşı qoyaraq yüksək inkişaf etmiş sahələrdə milli imkanlarını gücləndirmək üçün daxili investisiya siyasəti və proqramları hazırlayır.

Əvvəlki anlayış və təhlilə əsasən, Vaşinqton və Pekin arasındakı texnoloji və diplomatik rəqabətin hərtərəfli geosiyasi mübarizəni təmsil etdiyini görə bilərik. ABŞ müxtəlif vasitələrlə sərt ixrac və investisiya məhdudiyyətləri tətbiq etməklə Çinin (süni intellekt və mikroçiplər) kimi həssas texnologiyalardakı artımını cilovlamağa çalışır. Buna cavab olaraq, Çin tamamilə müstəqil təchizat zəncirləri quraraq özünütəmin etmə və strateji müstəqilliyə nail olmaq üçün milyardlarla dollar sərmayə qoyur.

ABŞ-la İran arasında danışıqlar əvvəlkitək Pakistan vasitəsilə həyata keçirilir. ABŞ və İran rəsmilərinin İslamabadda birinc görüşü nəticə vermədi. Pakistan höküməti ikinci görüşü də İslamabadda təşkil etməyə çalışarkən, ABŞ və İran tərəfi bir araya gəlmədilər. Buna baxmayaraq, ABŞ və İran Pakistan üzərindən yazışmaları davam etdirir, bir-birlərinə təkliflər göndərirlər. Ancaq bu təkliflər bir-birlərinə zidd olduğundan razılıq əldə etmək mümkün deyil.

Bu arada, Pakistan müdafiə sahəsində əməkdaşlıq müqaviləsi çərçivəsində Səudiyyə Ərəbistanı ərazisində bir qırıcı eskadronu, 8 min hərbçi və hava hücumundan müdafiə  sistemi yerləşdirib. İslamabad krallığa Çin və Pakistanın birgə istehsalı olan təxminən 16 ədəd “JF-17 Thunder” qırıcısı, 2 pilotsuz uçuş aparatı (PUA) eskadronu, həmçinin Çin istehsalı olan “HQ-9” HHM sistemi göndərib.
“Reuters” agentliyinin məlumatına görə, bütün hərbi texnikaya Pakistan hərbçiləri xidmət göstərir, əməliyyatın maliyyələşdirilməsini isə Ər-Riyad həyata keçirir.
Agentliyin məlumatında bildirilib ki, qüvvələrin yerləşdirilməsi İran ətrafındakı münaqişə fonunda baş verir.

Ötən ilin sentyabr ayında Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhd şahzadəsi Məhəmməd bin Salman və Pakistanın baş naziri Məhəmməd Şahbaz Şərif qarşılıqlı müdafiə sazişi imzalamışdılar. Saziş iki ölkə arasında müdafiə sahəsində əməkdaşlığı inkişaf etdirmək və istənilən təcavüzə qarşı qarşılıqlı çəkindirməni gücləndirmək məqsədi daşıyırdı. Müqavilənin əsas bəndi belədir: “İki ölkədən birinə qarşı hər hansı təcavüz hər iki ölkəyə qarşı təcavüz kimi qiymətləndiriləcək”.

Buna baxmayaraq, İran ABŞ-la müharibə zamanı Səudiyyə Ərəbistanına raket və dron zərbələri endirərəkən, Ər-Riyadın İslamabadla strateji müttəfiqliyini nəzərə almadı. Pakistan rəsmiləri İranın Səudiyyə Ərəbistanına raket və dron zərbələrini pisləyən açıqlamalar versələr də, İslamabad Ər-Riyadla imzalanan müqavilə gərəyi İrana qarşı hərbi həmlələr həyata keçirmədi. Bunun əsas səbəbi Səudiyyə Ərəbistanın özünün də İrana əks-zərbələr endirməməsiydi. Səudiyyə Ərəbistanı hücuma məruz qalan digər Körfəz ölkələri kimi ehtiyatlı mövqedən çıxış etdi. Səudiyyə Ərəbistanı krallığı sadəcə martin 18-də İranın hücumuna məruz qalan bölgə ölkələrin xarici işlər nazirlərinin regional təhlükəsizlik və sabitlik üzrə məşvərətçi iclasını keçirdi. Tolantıda Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov da iştirak etmişdi. Rəmi Bakı digərləri kimi hesab edirdi ki, İranın təhdidlərinə qarşı kollektiv etiraz sərgilənməlidir. Ər-Riyaddakı toplantının məqsədi İrandakı rejimin qonşu ölkələrə zərbələrini durdurmasıydı, Ancaq Tehran bu toplantıya əhəmiyyət vermədi və Körfəz ölkələrinə zərbələrini azaltmadı. ABŞ yenə İrana qarşı müharibəyə başlayarsa, İrandakı rejim yenidən Körfəz ölkələrinə zərbələr endirəcək və bu zaman Tehran Pakistanın Səudiyyə Ərəbistanı ilə ittifaqını yenə də nəzərə alınmayacaq. Ona görə də İslamabad hər vəchlə bölgədə yenidən müharibənin qarşısını almağa çalışır ki, çətin seçim qarşısında qalmasın.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Pekindəki çıxışında Çinin güclü dövlətə çevrildiyini söyləyərkən, rəqib ölkənin artan hərbi gücünə də eyham vurub. Vaşinqtonu ən çox bu amil narahat edir. Əlbəttə, Pekinin Tehrana təzyiq etməsi gərəkliyi kimi mövzular da Çində müzakirə olunub. Ancaq Çinin İrana dəstəkdən əl çəkməyəcəyi Trampa Pekinə səfərdən əvvəl də bəlliydi. Vaşinqton Çinin Asiya və Sakit Okean bölgəsində artan hərbi gücünü durdurmağın yollarını arayır. Çünki, Çin Tayvanı ələ keçirərsə, bu Pekinin bölgədə dominantlığını artıracaq. Vaşinqton buna yol verməmək üçün Çinlə rəqabət içində olan ölkələrlər, o cümlədən Yaponiya, Avstraliya və Hindistanla hərbi sahədə əməkdaşlığı genişləndirib.

ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Hind və Sakit okean Komandanlığının rəhbəri, admiral Samuel Paparo bir müddət əvvəl Konqresin  Nümayəndələr Palatasının Silahlı Qüvvələr Komitəsində keçirilən dinləmələr zamanı bildirib ki, ölkəsinin hərbi sahədə Hindistanla əməkdaşlığın gələcək inkişafına xüsusi əhəmiyyət verir. Admiral, Yeni Dehli ilə müdafiə əlaqələrinin inkişafından danışarkən əsas diqqətin məhz buna yönəldiyini vurğulayıb. Paparonun sözlərinə görə, iki ölkənin silahlı qüvvələri arasında qarşılıqlı fəaliyyət aktiv şəkildə genişlənib. Xüsusilə silahlı qüvvələr arasındakı münasibətlər artan templərlə inkişaf edir. Admiral əlavə edib ki, Hindistan Pentaqon generallarının ən çox ziyarət edilən tərəfdaşlarından biridir. O, həmçinin Hindistan hərbi komandanlığının nümayəndələri ilə mütəmadi olaraq, o cümlədən telefon vasitəsilə əlaqə saxladığını bildirib.

Hindistanın ABŞ-la hərbi əməkdaşlığı genişləndirərkən, özünün müdafiə xərclərini də artırıb. Hindistan 2029-cu ilə qədər təxminən 6 milyard dollarlıq müdafiə ixrac hədəfi müəyyən edib. Hindistan hərbi potensialına görə bölgədəki əsas rəqibi Çindən geri qalmamağa çalışır. Amerikalı rəsmilər və ekspertlər bu fikirdədirlər ki, ABŞ və Avropa təkbaşına Çinlə rəqabət apara bilməyəcəklər. Buna görə də Vaşinqton və Brüssel Çinin artan gücü və ambisiyalarıyla mübarizədə Hindistanı mərkəzi yerdə dayanması qənaətindədirlər.

Bu arada, dövlət katibi Marko Rubio bildirib ki, o ABŞ-ın müdafiə texnologiyalarını Hindistanla bölüşməsinin tərəfdarıdır. Təsadüfi deyil ki, Hindistan müasir texnologiyalardan istifadə edərək dron istehsalını artırıb. Ümumiyyətlə Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsində qələbəsi və Rusiya-Ukrayna müharibəsi göstərdi ki, müasir müharibələrdə qələbəni ordunun peşəkarlığı ilə yanaşı həmin ordunun müasir texnologiyalardan istifadə imkanları təmin edir.

Keçən ay strateji İndoneziya su yolunda Çin sualtı monitorinq cihazının kəşfi dəniz müdafiəsi mütəxəssisləri üçün o qədər də təəccüblü deyildi. Lakin bəziləri bunun Avstraliyanın müdafiə strategiyası üçün real təsirləri olduğunu iddia edirlər. Çin uzun müddətdir ki, əsas təşəbbüslərdən biri olan Şəffaf Okean Proqramı ilə yeraltı məlumatlandırma qabiliyyətlərini inkişaf etdirməyə çalışır. Hərbi dəniz strateqi Cennifer Parker bildirib ki, Çin ABŞ-ın sualtı müharibə qabiliyyətlərini, xüsusən də sualtı qayıqlarını və Çin sualtı qayıqlarını aşkar etmək qabiliyyətini aradan qaldırmalı olduğu strateji çatışmazlıq kimi görür.

3,7 metrlik torpedo formalı obyekt, sualtı qayıqların Avstraliya suları ilə Cənubi Çin dənizi arasında səthə çıxmadan keçməsi üçün kifayət qədər dərin olan azsaylı marşrutlardan biri olan Lombok boğazı yaxınlığında bir balıqçı tərəfindən tutulub.

Strategic Analysis Australia şirkətinin tədqiqat rəhbəri Markus Hellyer bildirib ki, Çinin daha geniş səyləri əvvəlcə Çin yaxınlığındakı sulara yönəlib və Pekin Tayvan üzərində potensial münaqişə zamanı kömək üçün yerləşdirilən ABŞ və müttəfiq nüvə sualtı qayıqlarını aşkar etməyə çalışıb. Lakin indi Pekin dəniz qüvvələrini açıq okeanlarda əməliyyatları davam etdirə bilən “mavi su donanmasına” çevirib.

ABŞ Hərbi Dəniz Kollecinin Çin Dənizçilik Tədqiqatları İnstitutundan Rayan Martinson, “dərin dəniz sahəsi”nin ən azı Prezident Si Cinpinin hakimiyyətə gəlişindən bəri Çin üçün tədqiqat prioriteti olduğunu söylədi. Professor Martinson dedi: “Şəffaf Okean Layihəsi Çinin dərin dəniz bilikləri və imkanlarını inkişaf etdirməkdəki ən yüksək səviyyəli marağının nəticəsidir. “Milli təhlükəsizlik təsirlərindən başqa, Pekin dərin dəniz ərazilərində dəniz ehtiyatlarını, xüsusən də açıq dəniz ərazilərində dəniz dibi minerallarını istismar etmək istəyir.” Professor Martinson qeyd etdi ki, onun şərhləri ABŞ hökumətinin deyil, şəxsi baxışlarını əks etdirir. Çinli okeanoqraf Vu Liksin ilk dəfə 2014-cü ildə Şəffaf Okean Proqramını açıqlayaraq, “iki okean və bir dənizdə” – qərbi Sakit Okean, Hind Okeanı və Cənubi Çin dənizinə istinad edərək – real vaxt rejimində üçölçülü müşahidə sisteminin yaradılmasına çağırdı. Professor Vu peyklər, pilotsuz yerüstü gəmilər, muxtar sualtı nəqliyyat vasitələri və dəniz dibi müşahidə şəbəkəsini əhatə edəcək dörd qatlı şəbəkə təklif etdi. Təbəqələr süni intellektlə məlumatları emal edən və idarə edən “Dərin Mavi Beyin” vasitəsilə birləşdiriləcək.

Professor Vu və həmkarları 2020-ci ildə bir məqalədə proqram haqqında yenilənmiş məlumat verərək, tədqiqat və inkişafda irəliləyişlər əldə edildiyini və “iki okean və bir dəniz”də 100-dən çox səth şamandırası və yeraltı lövbərin yerləşdirildiyini bildiriblər. Proqram həmçinin genişmiqyaslı okean dibinin xəritələşdirilməsi ilə əlaqələndirilib. Professor Vu və Çinin Xarici İşlər Nazirliyi ABC-nin şərh sorğusuna cavab verməyib. Professor Martinson Şəffaf Okean Proqramının “dəniz mühiti haqqında incə real vaxt biliklərini inkişaf etdirmək” üçün “böyük bir səy” olduğunu bildirib.

Professor Vunun sözlərinə görə, Şəffaf Okean Proqramı vasitəsilə əldə edilən məlumatlar hava proqnozu və iqlim dəyişikliyi kimi sahələrdə aparılan tədqiqatlara fayda verəcək. Lakin bir çox analitik Çinin “hərbi-mülki birləşməsi” siyasəti çərçivəsində bundan Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Dəniz Qüvvələri tərəfindən də istifadə ediləcəyini iddia edir. Professor Martinson bildirib ki, “[Professor] Vunun yazılarını/çıxışlarını diqqətlə oxumaq, ən azı böyük ölçüdə, bu layihənin dinamik okean haqqında bu bilikləri dəniz əməliyyatlarına, xüsusən də sualtı qayıqlara və sualtı qayıqlara qarşı müharibəyə tətbiq etmək istəyi ilə irəlilədiyini açıq şəkildə göstərir”.

Hərbi analitiklər Peter Singer və Tye Graham iddia edirlər ki, Şəffaf Okeanın əsas məqsədi ABŞ və müttəfiq sualtı qayıqlarının manevr etmək və gizlənmək qabiliyyətinə meydan oxuyan “görünməz şəbəkə” yaratmaqdır. Onlar Dr Singer və cənab Graham tərəfindən “sensordan atıcıya qədər çoxsaylı yollar təklif edən və hər hansı bir qovşaq nasazlığı üçün ani keçidlər vəd edən davamlı, tor tipli şəbəkə” kimi təsvir edilən “dəniz adaptiv öldürmə toru”nun hazırlanmasını tələb edən Xalq Azadlıq Ordusu (XAO) nəzəriyyəçilərinə işarə edirlər. Onlar yazırlar ki, “Yetkin Şəffaf Okean sistemi bu axını miqyasda avtomatlaşdırmaq üçün hazırlanmışdır”.

Bu ay Çinə həm Rusiya, həm də ABŞ Prezidentləri səfər edəcəklər. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Çinə mart ayının sonlarında səfər etməli idi. Ancaq Ağ Ev sahibi İran müharibəsinə görə səfəri may ayının ortalarına təxirə salmaq məcburiyyətində qaldı. Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin isə may ayında Çinə səfəri isə ilin əvvəlindən planlaşdırılıb. Putin və Tramp eyni vaxtda Pekinə səfər etsələr Çinin paytaxtında görüşə bilərlərmi? Bu sual ətrafında müzakirələr gedir. Bu görüşün baş tutması üçün Trampın razılığı lazımdır. İki lideri sonuncu dəfə Alyaskada görüşmüşdü. Putin Trampla hər fürsətdə görüşə can atır. Ancaq Trampın ABŞ-a rəqib olan Çində  rusiyalı həmkarıyla görüş ehtimalı azdır.

Bu arada, ABŞ-Çin münasibətlərinə mənfi təsir edəcək daha bir hadisə baş verib. “The New York Times” qəzetinin məlumatına görə, ABŞ Latın Amerikasında bir neçə Çin astronomiya layihəsinin hərbi məqsədlər üçün istifadəsindən ehtiyat edərək yerli hökumətdən dayandırılmasını təmin edib. Qəzetin məlumatına görə, Argentina hakimiyyəti Vaşinqtonun tələbi ilə San Juan əyalətində böyük teleskopun tikintisini dayandırıb. Təxminən 32 milyon dollarlıq layihə Çin Milli Astronomiya Rəsədxanası tərəfindən həyata keçirilirdi. ABŞ rəsmiləri 2021-ci ildən bəri Argentina rəhbərliyini Pekinlə kosmik sənayedə əməkdaşlığı yenidən nəzərdən keçirməyə çağırır. Vaşinqton hesab edir ki, bu cür qurğular yalnız elmi məqsədlər üçün deyil, həm də Amerika peyklərini izləmək və Çin kosmik gəmiləri ilə rabitəni təmin etmək üçün istifadə edilə bilər. “The New York Times” qəzetinin məlumatına görə, Çilidə də oxşar vəziyyət yaranıb. Oradakı hakimiyyət də Amerika tərəfi ilə məsləhətləşmələrdən sonra Atakama səhrasında Çin rəsədxanasının tikintisini dayandırıb.

Aydındır ki, Vaşinqtonun bu addımları Pekinin narazılığına səbəb olub. Çinin Buenos Ayresdəki səfirliyi ABŞ-ın hərəkətlərini “Çini cilovlamaq və təzyiq göstərmək cəhdi” adlandırıb. Pekin Latın Amerikasındakı bütün layihələrin sırf elmi və mülki məqsədlər üçün olduğunu vurğulayıb. Ancaq bu açıqlamalar Vaşinqtonu inandırmayıb. ABŞ-da hesab edirlər ki, Çinin müxtəlif ölkələrdəki elmi fəaliyyətinin arxasında Qərb ölkələrinin texnoloji imkanlarına yiyələnmək dayanır. Əlbəttə, bu hadisə Trampın Çinə səfərini təxirə salmaya da bilər, ancaq Vaşinqtonun Çini Latın Amerikası ölkələrində sıxışdırmağa çalışması ikitərəfli münasibətlərə mənfi təsir edir.

Çin təchizatçıları Pekinin ixrac qadağalarını aşaraq Rusiyaya İran tərəfindən dizayn edilmiş Geran dron donanması üçün vacib maneə əleyhinə antenaları təmin edir və hərbi avadanlıqları kənd təsərrüfatı avadanlığı kimi təqdim edirlər. Bu barədə The Insider apardığı araşdırmada bildirilib.

Rusiya hərbi podratçıları kimi təqdim edilən müstəntiqlər Çinin böyük naviqasiya avadanlığı təchizatçısı olan Harxon Corporation ilə əlaqə saxlayıblar. Şirkət nümayəndəsi açıq şəkildə Geran və Gerbera dronlarının əsas istehsal müəssisəsi olan Rusiyanın Alabuqa zavodu ilə əməkdaşlığını etiraf edib və hərbi dərəcəli antenaların toplu sifarişini qəbul edib. Rusiya qüvvələri Ukrayna ərazisinin dərinliklərinə zərbə endirmək üçün İran Şahidinin lokallaşdırılmış versiyaları olan Geran dronlarına çox güvənir. GPS siqnallarını pozan və saxtalaşdıran Ukraynanın geniş Elektron Müharibə (EW) sistemlərindən sağ çıxmaq üçün dronlar İdarə Olunan Qəbul Nümunə Antenləri (CRPA) ilə təchiz olunub.

Bu ixtisaslaşmış antenalar daxil olan maneənin istiqamətini müəyyən edən və müdaxiləni bloklamaq üçün kor nöqtələr yaradan bir çox elementdən ibarətdir ki, bu da dronun öz istiqamətini qorumasına imkan verir. CRPA olmadan Geran dronları əsasən koordinatları dəqiq vurmaq iqtidarında deyil. İstintaqa görə, müstəntiqlər qeyd edirlər ki, Ukrayna tərəfindən vurulan Geran təyyarəsinin qalıqlarından çıxarılan peyk antenalarının əksəriyyətini Harxon məhsulları təşkil edir.

Müstəntiqlər CRPA almaq üçün Harxon şirkətinə müraciət etdikdə, Maşa Vu kimi tanınan bir nümayəndə satışın “həssas” olduğunu bildirərək yönləndirdi. Müqavilə NavX Technology Co., Ltd. adlı yeni qurulan qurumun nəzdində fəaliyyət göstərən Anthony Zheng-ə təhvil verildi. Zheng yalnız hərbi müştərilər üçün istehsal olunan 7, 8 və 16 kanallı antenalar təklif edirdi. NavX gizli alıcılara ödənişləri əvvəllər Rusiyanın müdafiə sektoruna təchizat verən Çin şirkətləri üçün mərkəz kimi müəyyən edilmiş böyük bir Rusiya maliyyə qurumu olan VTB Bank hesabına köçürməyi tapşırdı.

NavX tərəfindən təqdim edilən antenaların şəkilləri, Ukraynada vurulan Şahed dronlarının qalıqlarında Nordsint tərəfindən sənədləşdirilmiş komponentlərlə mükəmməl uyğunlaşıb. Ələ keçirilən komponentlər, Çin məhsul etiketlərini saxlayıb və onları ikili təyinatlı hərbi mallara Çin gömrük məhdudiyyətlərini aşmaq üçün istifadə edilən saxta təsnifat olan “kənd təsərrüfatı texnikası naviqasiya antenası” kimi təyin edib.

Zheng NavX-in müstəqil fəaliyyət göstərdiyini iddia etsə də, müstəntiqlər onu birbaşa Harxon ilə əlaqələndirən geniş rəqəmsal dəlillər, o cümlədən ana şirkəti təmsil edən beynəlxalq ticarət sərgilərində iştirakı aşkar ediblər.