Kateqoriya: Analizlər

Hindistan mətbuatı Əfqanıstanla əlaqələr haqqında məqalələr yayımlayır. Bu məqalələrdə Hindistanın Orta Asiya ilə inkişaf edən əlaqələri, 2025-ci ildə regional təhlükəsizlik dinamikası üçün həm prizma, həm də mərkəz nöqtəsinə çevrilmiş Əfqanıstana yanaşmasından ayrılmaz olduğu bildirilir. Talibanın Kabildə davam edən hakimiyyəti və Avrasiyada daha geniş strateji dəyişikliklər fonunda Yeni Dehlinin siyasəti yenidən kalibrlənmiş təhlükəsizlik imperativinin incə qarışığını əks etdirir. Hindistanın Kabildəki missiyasının bu yaxınlarda tam hüquqlu bir səfirliyə çevrilməsi, davam edən təhlükəsizlik dialoqları və gücləndirilmiş regional əməkdaşlıq Əfqanıstanda və geniş mənada Orta Asiyada sabitliyin möhkəmləndirilməsi üçün proaktiv və çoxölçülü bir yanaşma təşkil edir.

Əfqanıstanın Hindistan üçün müasir əhəmiyyəti sadəcə tarixi və ya sentimental deyil; o, strateji xarakter daşıyır. Əfqanıstanın Mərkəzi Asiyaya açılan qapı kimi mövqeyi ona regional ticarət yolları, enerji dəhlizləri və Avrasiya mərkəzində ümumi tarazlıq üzərində əvəzolunmaz təsir imkanı verir. Hindistanın əlaqə, terrorizmə qarşı mübarizə və iqtisadi inteqrasiyanı əhatə edən uzunmüddətli maraqları onun fəaliyyətinin mərkəzində qalır, lakin qarşılıqlı əlaqə üsulları Talibanın dirçəlişi, artan regional rəqabət və davamlı humanitar çətinliklərlə xarakterizə olunan mürəkkəb təhlükəsizlik mənzərəsinə cavab olaraq inkişaf etmişdir.

Son aylarda Hindistan Əfqanıstanın Taliban rəhbərliyindəki hökuməti ilə birbaşa diplomatik əlaqələri bərpa edib və dərinləşdirib ki, bu da Kabildə səfirlik statusunun bərpası ilə nəticələnib. Əfqanıstanın xarici işlər naziri Əmir Xan Müttaqinin Yeni Dehliyə əlamətdar səfərindən sonra rəsmiləşdirilən bu qərar, sərt tanınmama prinsipindən Əfqanıstanın de-fakto hakimiyyəti ilə şərti əlaqələrə praqmatik keçidi göstərir. Hindistan suverenliyə qarşılıqlı hörməti vurğulayıb və əsas narahatlıqlarını bir daha təsdiqləyib: təhlükəsizlik, əlaqə və Əfqanıstan torpağının Hindistana qarşı düşmənçilik fəaliyyətləri üçün istifadə edilməməsi. Talibanın ərazisinin Hindistanın maraqlarına qarşı istifadəsinə icazə verməmək barədə açıq öhdəliyi gələcək ikitərəfli əməkdaşlıq üçün müəyyən qədər əminlik yaradıb.

Bu əlaqələr toplu tanınma demək deyil, əksinə “tanınmadan əlaqələr” çərçivəsi deməkdir. Hindistan Taliban rejiminin legitimliyi və inklüzivliyi ilə bağlı prinsipial şübhələrini saxlayır, lakin humanitar, inkişaf və strateji məqsədləri irəli aparmaq üçün praktik əməkdaşlığa diqqət yetirir. Əfqanıstan rəsmilərinə qarşı beynəlxalq səyahət məhdudiyyətlərinin son zamanlar qaldırılması və tədricən diplomatik şəraitin yaradılması regional güclər arasında normallaşdırılmış qarşılıqlı əlaqələrin daha geniş tendensiyasını vurğulayır.

Xüsusilə terrorizmə qarşı mübarizə sahəsində təhlükəsizlik əməkdaşlığı Hindistanın Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə dialoqunun əsasını təşkil edir. 2025-ci ilin oktyabr ayında Bişkekdə keçirilən NSA səviyyəsində görüşdə Hindistan və beş Orta Asiya respublikasının yüksək vəzifəli təhlükəsizlik rəsmiləri Əfqanıstandakı qeyri-sabitlik səbəbindən daha da ağırlaşan terrorizm, radikallaşma və narkotik qaçaqmalçılığı da daxil olmaqla, ortaya çıxan təhlükələri aradan qaldırmaq üçün bir araya gəldilər. Hindistan, Mərkəzi Asiyanın coğrafi yaxınlığının və məsaməli sərhədlərinin bu dövlətləri Əfqanıstandan gələn zorakılığa qarşı yüksək həssas etdiyini qəbul edərək, əlaqələndirilmiş kəşfiyyat paylaşımı, potensialın artırılması və regional ekstremizmə qarşı təşəbbüslərin tərəfdarıdır.

Yeni Dehlidəki siyasətçilər Əfqanıstanda İŞİD, Əl-Qaidə filialları və digər transmilli aktyorlar kimi terror şəbəkələrinin mövcudluğunu təkcə Hindistanın maraqları üçün deyil, həm də Orta Asiyanın kövrək təhlükəsizlik arxitekturası üçün kəskin təhdid hesab edirlər. Hindistan-Orta Asiya Dialoqu kimi çoxtərəfli platformalar vasitəsilə Hindistan, Əfqanıstandakı sabitliyin yalnız milli deyil, regional bir narahatlıq olduğunu qəbul edərək, terror şəbəkələrini tərksilah etmək və pozmaq, sərhəd təhlükəsizliyini artırmaq və narkotik qaçaqmalçılığına qarşı mübarizə aparmaq üçün kollektiv yanaşmanı təşviq etməyə çalışmışdır.

Hindistanın Əfqanıstana infrastruktur və inkişaf investisiyaları Avrasiya əlaqələrinin daha da genişləndirilməsi vizyonunu möhkəmləndirməyə davam edir. İranla əməkdaşlıq çərçivəsində inkişaf etdirilən Çabahar-Zərənc-Delaram dəhlizi Hindistanın Pakistanı keçmək və Orta Asiyaya alternativ ticarət yolları yaratmaq öhdəliyini nümayiş etdirir. Yeni fəaliyyətə başlayan Hindistan-Əfqanıstan Hava Yük Dəhlizi və Yeni Dehli tərəfindən maliyyələşdirilən xəstəxanalar və klinikalar da daxil olmaqla bir sıra səhiyyə, təhsil və humanitar layihələr birbaşa əfqanlara xidmət edən və sabitliyə töhfə verən yumşaq güc əlaqəsini əks etdirir.

Hindistanın Mərkəzi Asiya ilə, xüsusən də Əfqanıstanın sabitliyi kontekstində əlaqəsi yetkin və adaptiv xarici siyasətin rəmzidir. Səfirliyini bərpa etməklə, təhlükəsizlik dialoqunu dərinləşdirməklə, humanitar dəstəyə sadiq qalmaqla və regional əlaqəni fəal şəkildə formalaşdırmaqla Hindistan həm məsuliyyətli maraqlı tərəf, həm də Avrasiya işlərində proaktiv iştirakçı kimi rolunu vurğulayır. Praqmatik əməkdaşlığa, inklüzivliyə və inkişaf diplomatiyasına diqqət yetirilməsi, Yeni Dehlinin regional mühit dəyişkən və mübahisəli olaraq qalsa belə, Əfqanıstanda sülh və sabitlik üçün səyləri möhkəmləndirməyə davam edəcəyini göstərir.

Hindistanın Əfqanıstanın gələcəyinə və Orta Asiyanın sabitliyinə olan marağı yüksəkdir və onun müasir iştirakı dəyişkən qonşuluqda nəticələri formalaşdırmaq üçün hazırlanmış çevik strategiyaları əks etdirir. Diplomatik, təhlükəsizlik və inkişaf çərçivələri yetkinləşdikcə, qarşıdakı illərdə Nyu-Dehlinin təhlükəsiz, qarşılıqlı əlaqəli və çiçəklənən Avrasiya regionu üçün davamlı səylərinin şahidi olacaq. Bu regionda Əfqanıstanın sabitliyi həm daha geniş regional transformasiya üçün vasitə, həm də mandatdır.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə son görüşündən danışarkən, Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərinin yumşaldılmasında öz vasitəçilik rolunu xüsusi vurğulayıb. Tramp bildirib ki, regiondakı sülh prosesinin irəliləməsi onun şəxsən apardığı danışıqlarla mümkün olub: “Biz razılaşma əldə etməliyik – mən vaxtımı boş yerə sərf etmirəm. Mən bunu Yaxın Şərqdə sülhdən əvvəl həll etməyin mümkün olduğunu düşünürdüm. Azərbaycanla Ermənistan məsələsi çox çətin idi”. Tramp bildirib ki, bu gün Bakı ilə İrəvan arasında davam edən siyasi dialoq, sərhədlərin administrativ şəkildə müəyyənləşdirilməsi və kommunikasiya xəttindəki real yumşalma Vaşinqtonun vasitəçilik səylərinin nəticəsidir.

Bu arada, ABŞ-ın “Lukoyl” və “Rosneft”ə qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalardan sonra Hindistanın ən iri neft alıcısı “Reliance Industries” Rusiya neftindən imtina etməyə başlayıb. “Bloomberg” yazır ki, şirkət artıq xammalı İraq, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və ABŞ-dan almağa başlayıb. Ticarət mənbələrinin məlumatına görə, söhbət Basrah Medium, Al-Shaheen, Khafji və West Texas Intermediate markalı neft növlərindən gedir. “Reliance”ın yeni tədarükləri 2025-ci ilin dekabrı – 2026-cı ilin yanvarı üçün planlaşdırılıb. Agentlik qeyd edir ki, şirkət oktyabrda spot bazarda azı 10 milyon barel neft alıb və bu alışların əksəriyyəti Yaxın Şərq mənşəli xammaldır. Mənbələr bildirirlər ki, digər Hindistan neft emalı zavodları da artıq ABŞ və Braziliyadan alternativ tədarüklər axtarır. Ekspertlərin fikrincə, bu tendensiya Rusiya neftinin Asiya bazarlarında payının azalmasına və Moskvanın enerji gəlirlərinə növbəti zərbəyə səbəb ola bilər.

Britaniyanın The Telegraph qəzeti yazır ki, Kreml daxilində artan gərginlik və zəiflik hissi Putində çevriliş qorxusunu daha da gücləndirib. Mənbələrə görə, ölkə rəhbərliyində daxili qiyam ehtimalı artıq Putin üçün obsessiyaya çevrilib. Qəzetin məlumatına görə, FSB artıq Rusiya Antimüharibə Komitəsinin üzvlərini hakimiyyəti zorla ələ keçirməyə cəhddə ittiham edib. Ekspertlər bunu “Kreml paranoyasının yeni dalğası” kimi qiymətləndirirlər. ABŞ-ın Ukraynadakı sabiq səfiri Con Herbşt bildirib ki, “Putin rejimini möhkəmləndirmək üçün düşmən axtarır.” Analitiklər qeyd edirlər ki, hakimiyyət hazırda müxalifəti gözdən salmağa, ölkə daxilindəki problemlərin günahını isə Qərbin üzərinə atmağa çalışır — bu isə əhalinin diqqətini artan sosial və iqtisadi böhrandan yayındırmaq məqsədi daşıyır.

Məqalədə vurğulanır ki, Rusiya iqtisadiyyatı getdikcə daha çox Çindən asılı vəziyyətə düşür. “Əgər Si Cinpin istəsə, həm müharibəni dayandıra, həm də Rusiyanın iqtisadiyyatını çökdürə bilər,” — deyə qəzet qeyd edir. Məsələ burasındadır ki, Çin lideri müharibəni dayandırmaq istəmir.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın noyabrın 1-dən etibarən Çin mallarına əlavə 100 faizlik gömrük rüsumları tətbiq ediləcəyini elan etməsi iki ölkə arasında ticarət müharibəsinin yeni mərhələyə keçirəcək. Trampı o qəzəbləndirib ki, Çin nadir torpaq metalları ixracına sərt nəzarət tətbiq etmək qərarı verib. Tramp sosial media hesabında yazıb ki, 100 faizlik tarif mövcud rüsumdan əlavə olacaq.

ABŞ liderinin sözlərinə görə, Çin rəhbərliyi “dünya ictimaiyyətinə düşməncəsinə yazılmış məktub” göndərib və orada noyabrın 1-dən demək olar ki, bütün məhsullara ixrac nəzarətinin tətbiq olunacağı qeyd edilir. Tramp bildirib ki, bu məhdudiyyətlər bəzi hallarda “başqa ölkələrdə istehsal olunan, lakin Çin texnologiyasından istifadə edən məhsulları” da əhatə edəcək: “Bu, dünya iqtisadiyyatına açıq təhdiddir. Çin artıq sadəcə rəqib deyil – o, qlobal istehsal zəncirinə nəzarət etməyə çalışır,” – deyə Tramp vurğulayıb.

ABŞ administrasiyası eyni zamanda strateji proqram təminatı və texnoloji məhsulların ixracına nəzarəti sərtləşdirəcəyini açıqlayıb. Yeni qaydalara əsasən, süni intellekt alqoritmləri, kvant hesablama sistemləri və mikroçip dizaynı kimi məhsulların ixracı artıq xüsusi icazə ilə mümkün olacaq.

Ekspertlərə görə, bu addım Çinlə texnoloji qarşıdurmanın yeni mərhələsini açır. ABŞ-ın keçmiş Ticarət Nazirliyi müşaviri Robert Atkinson bildirib ki, Trampın qərarı “Huawei, ZTE və ByteDance kimi Çin texnoloji nəhənglərini dolayısı ilə hədəfə alır”:
“Tramp açıq şəkildə göstərir ki, ABŞ yalnız gömrük rüsumları ilə kifayətlənməyəcək. Bu, texnoloji soyuq müharibənin növbəti mərhələsidir.”

Hadisələrin fonunda Trampın Çin lideri Si Cinpinlə görüşünün taleyi də qeyri-müəyyən olaraq qalır. Görüşün oktyabrın sonunda Cənubi Koreyada keçiriləcək Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq (APEC) sammitində baş tutacağı gözlənilirdi. Lakin Tramp bir müddət əvvəl görüşün “mənasız ola biləcəyini” deyərək şübhə ilə yanaşmış, sonradan Ağ Evdəki çıxışında mövqeyini yumşaldaraq əlavə etmişdi: “Mən görüşü ləğv etməmişəm. Görüş ola bilər – baxacağıq.”

“Reuters” yazır ki, Pekin tərəfi hələlik bu görüşün planlaşdırıldığını təsdiqləməyib.

Trampın bəyanatından bir gün əvvəl Çin hökuməti nadir torpaq metalları ixracına nəzarət qaydalarını sərtləşdirdiyini açıqlamışdı. Yeni tələblərə əsasən, məhsulun dəyərinin cəmi 0,1 faizi belə nadir metalın payına düşərsə, onun üçün ayrıca ixrac lisenziyası tələb olunur. Bu metallara neodim, terbium, disprosium, lantanum və ittrium daxildir – onlar elektrik avtomobilləri, hərbi cihazlar və yüksək texnologiyalar üçün əsas xammal sayılır.

Çin həmçinin bu metallarla bağlı hasilat və əridilmə texnologiyalarının ixracını da məhdudlaşdırıb. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu qərar ABŞ və müttəfiqlərinin Çindən texnoloji asılılığı azaltmaq planlarını çətinləşdirəcək.

Xatırladaq ki, Tramp 2025-ci ilin yazında genişmiqyaslı ticarət müharibəsinə start vermiş, Çin mallarına tətbiq olunan rüsumlar 145 faizə qədər yüksəlmişdi. Pekin cavab olaraq Amerika məhsullarına 125 faizlik rüsumlar tətbiq etmişdi. Yay aylarında aparılan danışıqlardan sonra tərəflər müvəqqəti güzəşt razılaşmasına gəlmişdilər, lakin son qərarlar bu “barış dövrünün” bitdiyini göstərir.

Ekspertlərin fikrincə, ABŞ-ın bu addımı qlobal ticarət sisteminə ciddi zərbə vura bilər. Çin nadir torpaq metalları istehsalının təxminən 70 faizinə, ABŞ isə yüksək texnologiyaların 60 faizinə nəzarət edir. Yeni rüsumlar və ixrac məhdudiyyətləri elektronika, avtomobil və enerji sektorlarında qiymət artımlarına, həmçinin təchizat zəncirlərinin pozulmasına səbəb ola bilər.

Beləliklə, Vaşinqton və Pekin arasında ticarət müharibəsinin yeni mərhələsi başlayıb. Trampın 100 faizlik tarif qərarı təkcə iqtisadi deyil, həm də qlobal güc balansı üçün növbəti ciddi sınaq hesab olunur.

Əfqanıstan-Pakistan sərhədində yenə döyüşlər olub. Tərəflər bir-birlərinin ərazilərini artileriya atəşinə tutublar. Döyüşlərdə hərbi təyyarələrdən də istifadə edilib. Taliban Pakistan hərbi təyyarələrinin Əfqanıstanın hava sahəsini pozduğunu iddia edir. Hər iki tərəfdən ölən və yaralananlar var. İl ərzində iki ölkə arasında müxtəlif silahlı toqquşmalar baş verir bu zaman onlarla hərbçi həlak olur. Tərəflər baş verən silahlı toqquşmalarda bir-birlərini ittiham edirlər.

Taliban Əfqanıstanda hakimiyyətə gəldikdən sonra Pakistanla münasibətlərdə gərginlik yaşayır. Halbuki, vaxtilə Talibanın yaranmasında Pakistanın rolu olub. Ancaq Əfqanıstan ərazisindəki “Pakistan Talibanı” (Təhriki Pakistan) adlanan silahlı qrup Pakistanın sərhəd məntəqlərinə hücumlar təşkil edir. Bu zaman Pakistan Əfqanıstan ərazisindəki həmin qüvvələrin yerləşmə yerlərinə zərbələr endirir.

Gərginliyi artıran səbəb iki ölkə arasında sərhədin qeyri-müəyyənliyidir. 2670 km uzunluğundakı sərhədi 1893-cü ildə ilgilis müstəmləkəçiləri müəyyənləşdiriblər. Əfqanıstan “Durand xətti” adlanan sərhədi rəsmi olaraq tanımır. Bu isə öz növbəsində gərginliyə səbəb olur. Pakistan sərhədi keçməyə çalışan müxtəlif silahlı qruplara zərbə endirdəndə Taliban bunu Əfqanıstan ərazisinə hücum kimi qiymətləndirir və cavab zərbələri endirir. Taliban döyüşçüləri Pakistan ərazisində müxtəli postları ələ keçirəndə bunu qonşu ölkənin ərazisi kimi qiymətləndirmir.

Əfqanıstanla Pakistan arasında lokal silahlı toqquşmalar böyük müharibəyə səbəb olmasa da, bölgədə gərginlik ocağı yaradır. Pakistan-Əfqanıstan gərginliyi ən çox Pekini narahat edir. Çünki, Çinin həm Pakistana, həm də Əfqanıstana yatırımları mövcuddur. Pakistan-Əfqanıstan gərginliyi bu iki ölkəni əhatə edən müxtəlif regional layihələrə də təhlükə yaradır. Bütün hallarda Əfqanıstanla Pakistan arasında sərhəd müəyyənləşməyənə qədər gərginlik azalmayacaq. Sərhədin müəyyənləşməsi üçün isə ikitərəfli komissiya formalaşmalıdır. Problem ondadır ki, bölgənin digər ölkələri arasında da dağlıq hissələrdən keçən sərhədlər dəqiq müəyyənləşməyib.

Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının zirvə toplantısı oktyabrın 7-də işə başladı. 2009-cu ildə Naxçıvan şəhərində təsis olunan Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq hər sahədə genişlənib. Budəfəki sammitin əsas mövzusu “Regional sülh və təhlükəsizlik” adlanır. Bu mövzu ona görə seçilib ki, ətrafdakı müxtəlif müharibələrin bölgəyə sıçraması ehtimalı var və bunun qarşısının alınmasında türk dövlətlərinin təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməsinə ehtiyac var. Türk dövlətləri arasında siyasi və iqtisadi əlaqələrlə yanaşı hərbi-texniki sahədə də əməkdaşlıq yolları aranmalıdır. Bu sıraya birgə hərbi təlimlərin keçirilməsindən tutmuş hərbi texnika istehsal edən ortaq müəssisələrin yaradılmasına qədər bəndləri aid etmək olar.

Beynəlxalq aləmdə Türk Dövlətləri Təşkilatına iki yanaşma var. Birinci yanaşma müsbətdir, ikinci yanaşma mənfidir. ABŞ və Avropa İttifaqı ölkələri Türk Dövlətləri Təşkilatına müsbət yanaşırlar. Vaşinqton və Brüssel türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın genişlənməsini təhlükəli deyil, əksinə faydalı olduğunu düşünür. Bu səbəbdən Vaşinqton və Brüssel Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasını istəyir. Zəngəzur dəhlizi isə türk dövlətlərin arasında inteqrasiyanı gücləndirəcək əsas layihələrdən biridir. İkincisi, ABŞ və Avropa İttifaqının Mərkəzi Asiya ölkələri ilə 5+1 əməkdaşlıq formatı mövcuddur. Doğrudur, bu əməkdaşlıq formatının əsas səbəblərindən biri də Qərbin Mərkəzi Asiyada Rusiya və Çinlə rəqabət aparmasıdır. Mərkəzi Asiya ölkələrinin özləri də 5+1 formatının davamında maraqlıdırlar. Çünki, Mərkəzi Asiya ölkələri Rusiya və Çinlə sıx əməkdaşlıq etsələr də, bu iki ölkədən asılı olmaq istəmir, alternativ istiqamətlərə üstünlük verirlər. Mərkəzi Asiyanın Rusiya və Çindən asılı olmaması türk inteqrasiyası üçün də vacibdir.

Türk dövlətləri arasında inteqrasiyadan narahat olan 3 ölkə var. Bu Rusiya, Çin və İrandır. Bu 3 ölkənin rəsmiləri və diplomatları türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın əleyhinə açıqlama və ya bəyanat vermirlər. Buna baxmayaraq, Moskva, Pekin və Tehran türk dövlətləri arasında inteqrasiyanı özləri üçün təhlükə kimi qiymətləndirirlər. Halbuki, türk dövlətləri arasında inteqrasiya heç bir dövlətə və birliyə qarşı yönəlməyib. Türk birliyi qarşılıqlı inteqrasiyanı gücləndirməklə türk dövlətlərinin müstəqil inkişaflarını sürətləndirən amildir. Görünür, məhz bu amil Rusiya, İran və Çindəki dairələrin xoşuna gəlmir. Qərblə qarşıdurma içərisində olan Rusiya, Çin və İran qonşu dövlətlərin də onlar kimi siyasət yürütmələrini istəyir. Türk birliyi isə Qərblə dialoq içərisindədir.

Rusiya, Çin və İran türk birliyinin inteqrasiyasına əngəl ola bilməyəcək. Çünki, türk dövlətləri arasında inteqrasiya zamanın tələbidir. Qəbələdəki toplantıda Şimali Kipr Respublikasının (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyyəti) Cumhurbaşqanı Ersin Tatar da iştirak edəcək. Ersin Tatar türk dövltələri liderlərinin Azərbaycanda keçirilən bütün toplantılarına dəvət olunub. Türkiyə Şimali Kipr Respublikasının Türk Dövlətləri Təşkilatına müşahidəçi statusundan tamhüquqlu üzvlüyə keçidini dəstəkləyir. Azərbaycan bu qərarı dəstəkləməyə hazırdır, son söz Mərkəzi Asiya ölkələrinin liderlərinindir.

“The Wall Street Journal” yayımladığı xəbərdə Çin Xalq Respublikasının sədri Si Cinpinin ABŞ Prezidenti Donald Trampa iki ölkə arasında ticarət sazişinin imzalanması üçün xüsusi şərt olduğunu bildirilib. Si Cinpin Donald Trampdan Tayvanın müstəqilliyinə qarşı olması barədə rəsmi bəyanat verməsini istəyir. Çin lideri ABŞ-la ticarət razılaşması üzrə danışıqları Donald Trampa təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyi planlaşdırır. “Si Cinpin çalışır ki, Donald Tramp rəsmi şəkildə bəyan etsin ki, ABŞ Tayvanın müstəqilliyinin əleyhinədir”, – deyə mənbə əlavə edib.

Bu arada, Böyük Britaniyada yerləşən müdafiə və təhlükəsizlik forumunun sızdırılmış Rusiya sənədlərinin təhlilinə əsasən, Rusiya Çinə Pekinə Tayvana havadan işğala hazırlaşmağa kömək edə biləcək hərbi texnika və texnologiya satır. Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun təhlili, əvvəllər bəzi sənədləri internetdə dərc edən Black Moon hacktivist qrupunun müqavilələri və Moskvanın Pekinə tədarük edəcəyi avadanlıqların siyahıları daxil olmaqla, təxminən 800 səhifəlik sənədlərə əsaslanır. O, üzvlərini müəyyən etmir, lakin özünü manifestdə təcavüzkar xarici siyasət həyata keçirən hökumətlərdən fərqli olaraq təsvir edir.

Hesabatın müəllifləri bəzi sənədləri “The Associated Press” ilə bölüşdülər və sənədlərin bəzi hissələri buraxılmış və ya dəyişdirilmiş ola bilsə də, onların orijinal olduğunu söylədilər. AP onların həqiqiliyini müstəqil şəkildə yoxlaya bilmir. Çin və Rusiya nümayəndə heyətləri arasında Moskvaya səfərlər də daxil olmaqla, tamamlanmış və açıq-aydın Rusiya sənədlərinin arayış görüşləri və yüksək hündürlükdə paraşüt sistemləri və amfibiya hücum maşınları üçün ödəniş və çatdırılma qrafiklərinin qarışığı. Onlar təklif edirlər ki, Rusiya tədarük olunacaq məhsullar üzərində işə başlayıb, lakin Pekinin hər hansı pul ödədiyi və ya hər hansı avadanlıq alması ilə bağlı Çin tərəfdən birbaşa sübut yoxdur.

Sənədlərdə birbaşa Tayvanın adı çəkilmir, lakin Londonda yerləşən institutun təhlili göstərir ki, bu saziş Çinə işğala başlaması üçün lazım olan qabaqcıl paraşütlə tullanma imkanları əldə etməyə kömək edəcək və potensial olaraq vaxt cədvəlini sürətləndirəcək. Çinin Tayvanı işğal etmək qərarına gəldiyi dəqiq deyil, lakin Rusiya avadanlıqlarına və Çində yerli təlimlərə çıxış Pekinin potensial işğal üçün daha yaxşı təchiz ediləcəyi deməkdir. “Çin havadan eniş məktəbi çox gəncdir” dedi və Moskvanın köməyinin Çinin hava-desant proqramını təxminən 10-15 il sürətləndirməyə kömək edə biləcəyini söylədi.

Rusiyanın Kreml, Çin və Tayvanın müdafiə və xarici işlər nazirlikləri şərh tələblərinə dərhal cavab vermədi. Oleksandr Danylyuk və Cek Uotlinq yazır ki, Çin üçün “sövdələşmənin ən böyük dəyəri” paraşüt qüvvələrinin komandanlığı və nəzarəti üçün təlim və prosedurlarda ola bilər, çünki Rusiyanın “döyüş təcrübəsi” var, Çində isə yoxdur. Analitiklər deyirlər ki, Rusiyanın məqsədi Çinə hərbi təchizatçı kimi inkişaf etmək və Ukraynadakı müharibəsini maliyyələşdirməkdir. Lakin Danylyuk Moskvanın ABŞ-ı Rusiyanın Ukrayna ilə müharibəsindən yayındıraraq Pekini Tayvanla bağlı Vaşinqtonla münaqişəyə cəlb etmək istəyə biləcəyini də irəli sürdü.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Avropa İttifaqından Çin və Hindistan məhsullarına gömrük rüsumlarının artırılmasını tələb etmişdi. Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula von der Lyayen bu tələblə razı deyil. O deyib ki, Avropa İttifaqı Vaşinqtonun tələbi ilə Çin və Hindistan məhsullarına qarşı gömrük rüsumlarının artırmayacaq.

Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula von der Lyayen Avropa İttifaqının müstəqil qərar verəcəyini bildirib. Ursula von der Lyayenin sözlərinə görə, əsas məsələ Rusiyaya təzyiqin artırılmasıdır. Avropa Komissiyasının rəhbəri bu məsələ ilə bağlı ABŞ-la Avropa İttifaqı arasında tərəfdaşlığın gücləndirilməsi vacibliyini söyləyib.

Avropa Komissiyasının rəhbəri Hindistana qarşı gömrük rüsumların artırılmasının əleyhinədir. O mövqeyini belə izah edib: “Hindistanın Hind və Sakit Okean bölgəsində rolu artıb. Hindistan Avropa İttifaqının ttərəfdaşıdır və Brüssel bu tərəfdaşlığı daha da gücləndirməyi planlaşdırır. Bu səbəbdən Avropa İttifaqı ilə Hindistan arasında strateji tərəfdaşlıq qurulub. Avropa İttifaqı Hindistanla təhlükəsizlik və hərbi əməkdaşlıq sahələrində əməkdaşlığı gücləndirəcək”.

Ursula von der Lyayenin sözlərinə görə, Avropa İttifaqı Hindistanla azad ticarətlə bağlı saziş imzalamağı planlaşdırır. Bu saziş hər iki tərəf üçün faydalı olacaq. Ursula von der Lyayen deyib ki, Hindistanla əməkdaşlıq Avropa İttifaqının Hind və Sakit Okean bölgəsində möhkləmlənməsi üçün faydalıdır.

Ursula von der Lyayen daha əvvəl verdiyi açıqlamada Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa dəhlizini həyata keçirmək üçün tarixi fürsət yarandığını bildirmişdi. “Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa dəhlizini həyata keçirmək üçün tarixi imkanımız var. Bu bizi heç vaxt olmadığı qədər birləşdirəcək”, – o əlavə etmişdi.

Ursula von der Lyayen bu ilin fevral ayında Hindistana səfər edərək baş nazir Narendra Modi ilə görüşmüşdü. Həmin görüşdə tərəflər Avropa İttifaqı – Hindistan trateji tərəfdaşlığının onların xalqları və daha böyük qlobal rifah üçün güclü faydalar verdiyini təsdiq etmişdilər.

Hindistan və Çin arasında geniş şəkildə alqışlanan diplomatik əlaqələr ikitərəfli münasibətlərin əsas aspektləri üzrə razılaşmalarla nəticələndi: sərhəddə əlaqənin kəsilməsi və iqtisadi əlaqələrin və Birbaşa Xarici İnvestisiyaların (BXİ) canlandırılması imkanlarına dair müzakirələr. Bu hadisələr diqqətəlayiqdir və 2020-ci ildə Qalvan toqquşmalarından sonra yaranmış gərgin münasibətlərin əriməsinə işarədir. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Tianjində bu yaxınlarda başa çatmış Sammiti də səyahətin yeni istiqamətinə daha da təkan verdi.

2024-cü ilin oktyabrında BRİCS çərçivəsində Kazanda baş nazir Narendra Modi ilə Çin lideri Si Cinpin arasında keçirilən görüşdən sonra hər iki tərəf insanlar arasında əlaqələr, hidroloji məlumatların mübadiləsi və sərhədlərarası əlaqə sahəsində əməkdaşlıqdan istifadə etməklə diplomatik münasibətləri bərpa etməyə çalışıb. Mübahisə üçün məhdud imkanları olan bu cür məsələlərdə təkmilləşdirmələrin davam etdirilməsi əlaqələrə təkan verdi və münasibətlərin daha da yaxşılaşmasından xəbər verir. İndiyədək razılaşdırılanlardan əlavə, hər iki tərəf üçün Hindistan-Çin münasibətlərinin strateji reallıqlarından irəli gələn çağırışlara ehtiyatla yanaşaraq, qarşıdakı yolda araşdırmaq üçün bir neçə paradiplomatiya və sub-dövlət imkanları mövcuddur.

Hindistan beş ildə ilk dəfə Çin vətəndaşları üçün turist vizalarının verilməsini bərpa etdikdən sonra, insanlar arasında əlaqələr sayəsində münasibətlər normallaşdı. Öz növbəsində, Pekin, hər iki tərəf Hindistan və Çin arasında birbaşa hava səyahətini bərpa edəcəklərini elan etdikdən sonra, mart ayında Hindistan vətəndaşları üçün viza məhdudiyyətlərini ləğv etdi. Birlikdə, bu hərəkətlər turizm və akademik və mədəni mübadilə sahələrində insanlar arasında daha çox qarşılıqlı əlaqə yaratmağa imkan verir. Bu səylərin əhəmiyyəti həm Hindistan, həm də Çin alimləri tərəfindən qeyd edilir və onlar mübadilələrin təkcə mədəniyyətlərarası əlaqəni asanlaşdırmadığını, həm də iqtisadi və işgüzar əlaqələrə imkan verdiyini iddia edirlər. Vivo, Oppo, Xiaomi, BYD və başqaları kimi Çin şirkətlərinin yüksək səviyyəli rəhbərləri indi Hindistanda biznes rolları üçün rahat viza qaydalarından faydalanacaqlar.

İnsanlar arasında mübadilə üzrə məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması texniki mübadilələri də əhatə edir. Hindistan hökuməti İstehsalla Əlaqədar Təşviq (PLI) sxemi ilə hədəflənən 14 sektorda tələb olunan yüksək ixtisaslı çinli texniki işçilər üçün vizaları sürətləndirmək üçün xüsusi portal istifadəyə verib. Üstəlik, bərpa olunan enerji və avtomobil komponentləri kimi sektorlara 20-25% Çin sərmayəsinə icazə verilməsi təklifi ilə insan resursuna əsaslanan bu cür iqtisadi məşğulluqlar sürətləndiriləcək. Hindistan-Çin iqtisadi əlaqələrinin potensial dərinləşməsini dəstəkləyən insanlar arasında qarşılıqlı əlaqə kimi, yenidən nəzərdən keçirilməli olan digər paradiplomatiya səyləri də var.

Sabitlik və inamla daha geniş ikitərəfli əlaqələri gücləndirmək potensialı olan əlaqələrin mühüm ölçüsü Hindistan əyalətləri ilə Çin əyalətləri arasında sub-milli əlaqələrdir. Son iyirmi ildə Hindistanın baş nazirlərinin Çinə bir neçə səfərinin şahidi olub. Baş nazir Modi 2006-cı ildə Qucarat əyalətinin baş naziri kimi Çinə səfər edib. Dövlətlər və əyalətlər arasında əlaqələri inkişaf etdirmək üçün atılan mühüm addımlardan biri Baş nazir Modinin 2015-ci ilin may ayında Çinə səfəri zamanı keçirilən Dövlət-Əyalət Liderləri Forumu olub. və Çindən olan qubernator səviyyəli nümayəndə heyətləri Hindistana səfər etdilər. Qardaş-dövlət nişanları şəklində submilli səviyyədə qarşılıqlı əlaqələr Hindistan-Çin diplomatik əlaqəsi üçün yeni açılışlar təklif edə bilər. Məsələn, Baş nazir Modinin vətəni Qucarat və Çinin Quandun ştatı 2014-cü ildə qardaş dövlət sazişi yaratdılar və bu, 2019-cu ildə Çin-Hindistan-Qucarat İqtisadi və Ticarət Əməkdaşlıq Konfransına səbəb oldu. Tədbirdə iştirak edən Çin nümayəndə heyətinə o vaxtkı Qubernq və Stananq komitəsinin üzvü Li Xi rəhbərlik edirdi. Qardaş dövlət müqavilələrinin canlandırılması Hindistan-Çin münasibətlərinə müxtəlif səviyyələrdə təkan və arxa kanallar əlavə edə biləcək yüksək səviyyəli siyasi əlaqələri canlandırmaq üstünlüyünə malikdir. Eynilə, artıq bir neçə ildir fəaliyyət göstərməyən Hindistan və Çin şəhərləri arasında qardaş şəhər müqavilələri də perspektivli əməkdaşlıq prospektini aça bilər.

Qardaş şəhərlərin yaradılması haqqında qərar 2013-cü ildə, o vaxtkı baş nazir olan Manmohan Sinqhin Çinə səfəri zamanı qəbul edilib və nəticədə Dehli-Pekin, Benqaluru-Çenqdu və Kolkata-Kunminq arasında razılaşmalar əldə olunub. Si Cinpinin 2014-cü ildə Çinə səfəri zamanı Əhmədabad və Quançjou arasında qardaş şəhər əlaqələri quruldu və 2015-ci ildə Çennay və Çonqinq, Heydərabad və Qingdao, Aurangabad və Dunhuanq arasında qardaş şəhər əlaqələri quruldu və Karnataka ilə Sinaçu arasında qardaş əyalət əlaqələri quruldu. 2017-ci ildə Aqra və Çenqdu (2016) və Naqpur (Maharaştra) və Cinan (Handong əyalətinin paytaxtı) arasında digər qardaş şəhər sazişləri yaradılıb. Hindistan və Çin arasında cəmi 14 qardaş şəhər və əyalət müqaviləsi mövcuddur və tədricən və ehtiyatlı şəkildə bərpa olunarsa, ticarət və idarəetmə məsələlərində əməkdaşlığa imkan verə bilər. Üstəlik, onlar Hindistandakı əyalətlərə investisiya və ticarət imkanlarını araşdırmaq üçün Çin əyalətləri və bələdiyyə hökumətləri ilə daha əhatəli şəkildə əlaqə saxlamağa qapı açır.

Hindistan və Çin üçün yenidən əlaqənin başqa bir vektoru sivilizasiya və tarixi əlaqələrdir, xüsusən də buddizmə və hər iki ölkə arasında mədəni ifadəyə aiddir. Bu istiqamətdə Kailaş-Mansarovar Yatranın bərpası və mədəniyyət vasitəçiləri üçün viza məhdudiyyətlərinin yüngülləşdirilməsi şəklində cəhdlər edilib ki, bu da Hindistan və Çin peşəkarlarına, məsələn, sənətçilər və akademiklər üçün Asiyanın iki böyük dövləti arasında sivilizasiya dialoquna töhfə vermək üçün imkanlar açır. Məsələn, Çində keçirilən Çaiti musiqi festivalı son illərdə bədii mübadilə üçün platforma yaradaraq, böyük çinli tamaşaçıları cəlb edib.

Eynilə, uzun müddətdir Hindistan-Çin əlaqələrinin ən davamlı simvollarından biri olan Dr. Kotnis, fermerlərə və kənd əhalisinə pulsuz tibbi xidmət göstərərək, çinli həkimləri kənd yerlərinə səyahət etməyə ruhlandırıb. Onun irsi həm də diplomatik təmaslarda əsas əlaqə nöqtəsidir; Hindistana səfər edən hər bir yüksək səviyyəli Çin lideri Dr. Kotnisə və onun töhfəsinə istinad etdi. Bu cür tarixi mübadilələrdən istifadə etmək, ehtiyatla və daha geniş strateji reallıqları nəzərə alaraq davam etdirilərsə, Hindistan-Çin münasibətlərinə təkan verə bilər.

Buna baxmayaraq, Hindistan və Çin arasında son diplomatik əlaqələr bütün problemləri həll etməyib. İkitərəfli münasibətləri çətinləşdirən bir sıra aktual strateji, təhlükəsizlik və iqtisadi çağırışlar var. Sərhəddəki gərginlik hər iki tərəfdən hər hansı bir səhv addımla alovlana bilər və əlaqənin kəsilməsi eskalasiya ilə əvəz olunacaq. Eynilə, ticarət cəbhəsində Hindistanın Çin mallarından idxal asılılığı Pekinin hər hansı yeni qarşıdurma halında istifadə edə biləcəyi iqtisadi zəiflikdir. Eyni şey Doklam qarşıdurmasının qurbanı olan hidroloji məlumat mübadiləsinə də aiddir. Eyni zamanda, Çinin XBİ-nin və iqtisadi əlaqələrin yenidən tətbiqi milli təhlükəsizlik riskləri daşıyır və bu risklər diqqətlə araşdırılmalıdır. Mövcud çağırışlardan əlavə, münasibətləri daha da çətinləşdirən yeni problemlər var. Dalay Lamanın varisliyi məsələsi artıq çətin bir problemə çevrilir və Çinin Medong County bəndi Şimal-şərqdəki Hindistan əyalətləri üçün əhəmiyyətli aşağı axın təsirləri ilə narahatedici bir inkişafdır. Hətta para-diplomatiya səyləri də Çinin təsir əməliyyatları və məlumat təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlarla əlaqədardır.

Buna görə də insanlar arasında əlaqələr və paradiplomatiya səyləri kimi qarşıdurmaya səbəb olmayan məsələlərdə irəliləyişə inam və tarazlığın bərpası istiqamətində kiçik, lakin mənalı bir addım kimi baxmaq çox vacibdir. Bununla belə, hər iki tərəfin əsas maraqlarını və narahatlıqlarını nəzərə alaraq, daha da təkmilləşdirmələr aparılmalıdır. Hindistan və Çin arasında indiyə qədər əldə edilmiş tərəqqi ilə paradiplomatiya qapısı aralı olduğu üçün ehtiyatlılıq və realizm əlaqələrin istiləşməsinə təkan vermək üçün səylərin növbəti mərhələsinə rəhbərlik etməlidir.

“Diplomat” nəşrində Yaponiyanın bölgədəki durumla bağlı narahatlığını ifadə edən geniş məqalə yayımlanıb. Məqalədə sentybarın əvvəllərində Pekində keçirilən hərbi paraddan da yazılıb: “Həm 2015, həm də 2025-ci illərdə Çin lideri Si Cinpin və rusiyalı həmkarı Vladimir Putin bir-birlərinin Qələbə Günü paradlarında iştirak ediblər. İki lider İkinci Dünya Müharibəsində Qələbənin 70 və 80-ci ildönümlərini qeyd etmək üçün iki dəfə Moskvanın Qırmızı Meydanında (9 may) və iki dəfə Pekinin Tyananmen meydanında (3 sentyabr) belə hallarda dörd dəfə bir araya gəliblər. Bununla da iki dövlət vaxtilə məğlub etdiklərini düşmənə işarə ediblər. Bu  Yaponiyadır.

Paradlardan başqa, Pekin və Moskvanın dərinləşən strateji tərəfdaşlığı – bəziləri tərəfindən “kvazi-müttəfiqlik” kimi təsvir olunur – onların İkinci Dünya Müharibəsi hekayələrində, xüsusən də Yaponiya ilə bağlı hekayələrində təəccüblü bir yaxınlaşma yaratdı. 2015-ci illə müqayisədə Çinin rəsmi tarixi indi ABŞ və digər Qərb müttəfiqlərinin Anti-Yapon Müharibəsindəki (rəsmi olaraq “Yapon təcavüzünə qarşı Müqavimət Müharibəsi və Ümumdünya Antifaşist Müharibəsi”) rolunu aşağı salır və əvəzində Sovet İttifaqının Çinlə birlikdə İmperator Yaponiyanın məğlubiyyətinə verdiyi töhfəni ön plana çəkir. Birlikdə, bu yenidən çərçivələr müasir Çin və Rusiyanı “ədalət liqası” və müharibədən sonrakı nizamın həmtəsisçiləri kimi təqdim edir (baxmayaraq ki, onların bu “nəzarət”in təfsiri ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi liberal beynəlxalq nizamdan fərqlidir).

Böyük hərbi paradlar və onu müşayiət edən hekayə dəyişiklikləri müxtəlif auditoriyalara fərqli siqnallar göndərmək üçün nəzərdə tutulsa da, məsələn, davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda ABŞ və Avropaya qeyri-Qərb həmrəyliyi nümayişi – onların ən yaxın hədəfi, şübhəsiz ki, Yaponiyadır. Tokio Çin-Rusiya münasibətlərinin daha sıx olmasından dərin narahatdır. Yaponiyanın hazırkı rəhbər strateji sənədi olan 2022-ci il Milli Təhlükəsizlik Strategiyasında açıq şəkildə xəbərdarlıq edilib ki, “Çin Rusiya ilə strateji əlaqələrini gücləndirir və beynəlxalq nizama meydan oxumağa çalışır”.

Yaponiya indi regionun “tarixi müharibələrində” yeni rəqiblə qarşılaşır: Rusiya. 1980-ci illərdən bəri imperator Yaponiyanın müharibə zamanı vəhşilikləri ilə bağlı mübahisələr – Nankin qırğınından tutmuş “rahat qadınlar” mübahisəsinə qədər – Tokionun Çin və Cənubi Koreya ilə münasibətlərini dəfələrlə gərginləşdirdi. Əksinə, müharibədən sonrakı Yaponiya-Rusiya əlaqələri mübahisəli müharibə xatirələrindən daha çox ərazi mübahisələri, ideoloji fərqlər və geosiyasi rəqabətlə formalaşıb.

Vəziyyət dəyişdi: müharibənin bitməsindən 80 il sonra Rusiya indi Yaponiyaya qarşı “tarix müharibələri”ndə iştirak etmək üçün Çinin yanındadır. Xi-nin may ayında Moskvaya səfərindən sonra verilən birgə bəyanatda Çin və Rusiya “İkinci Dünya Müharibəsi ilə bağlı düzgün tarixi baxışı dəstəkləmək üçün ümumi məsuliyyəti və missiyanı bölüşdüklərini” iddia etdilər və iki hökumət “tarixi saxtalaşdırmaq və yapon xalqına və faşizmə qarşı mübarizədə xidmətlərini silmək üçün iki ölkənin arxiv idarələri arasında əməkdaşlığı dəstəkləyəcəklərini” öhdələrinə götürdülər. Birlikdə oxuyun, bu öhdəliklər Rusiyanın ümumiyyətlə məşğul olmadığı bir mövzu olan Yaponiyanın tarixi revizionizmi ilə bağlı Tokioya kəskin xəbərdarlıqdır.

Onların “düzgün tarixi baxışı” təşviq etmək istəyi Pekin və Moskvanı Yaponiyaya qarşı müxtəlif anım tədbirləri və PR kampaniyaları başlatmağa sövq etdi. Avqust ayında Rusiya hökuməti Yaponiya İmperator Ordusunun Çində amansız insan təcrübələri və bakterial müharibə apardığına dair yeni sübutlar təqdim edən 731-ci bölmə haqqında yeni sənədlərin məxfiliyini ləğv etdi. Pekində keçirilən V-Day paradına iki həftə qalmış Rusiya da avqustun 18-də – Qırmızı Ordunun 80 il əvvəl Yaponiyanın nəzarətində olan Kuril adalarına hücumuna başladığı gün Şumşu adasındakı döyüşü anmaq üçün mərasim keçirdi. Eniş əməliyyatını xatırlamaq üçün adada yeni açıq hava abidəsi də quruldu.

Bu koordinasiya edilmiş anti-Yapon rəvayətləri Pekinin və Moskvanın müharibədən sonrakı beynəlxalq nizamın qurucuları və qoruyucuları kimi imicini möhkəmləndirmək, “revizionist” Yaponiyanı pis “başqası” kimi göstərmək məqsədi daşıyır. Tokio bu hekayələri diplomatik təsir alətləri və hətta “idrak müharibəsi” kimi görür və buna cavab olaraq ABŞ-la müttəfiqliyini dərinləşdirməklə, digər Hind-Sakit okean tərəfdaşları ilə – xüsusən də Filippin və Avstraliya ilə təhlükəsizlik əlaqələrini genişləndirməklə və Lemyunq administrasiyası ilə Cənubi Koreya ilə “tarixi müharibələrdə” atəşkəsə nail olmaq yolu ilə cavab verib.

İkinci Dünya Müharibəsinin tarixi hekayələri ilə əlaqəli olan Yaponiya üçün başqa bir ciddi narahatlıq, 2015-ci ildə Temple Universitetində Yaponiyanın Ceyms Braunun icad etdiyi kimi, Çin və Rusiya tərəfindən qurulmuş “antiYapon ərazi cəbhəsi”dir. Pekin və Moskva müharibə zamanı hekayələrini uyğunlaşdırsalar, onlar tarixi yenidən yazmaqdan daha çox şey edə bilərlər – onlar Şərqi Çin dənizindəki Diaoyu/Senkaku adaları ilə bağlı Çinə və Cənubi Kurillər/Şimali Okritosk dənizində Rusiyaya qarşı eyni vaxtda iki ərazi mübahisəsində Yaponiyaya təzyiq göstərəcək diplomatik və hüquqi çərçivəni birləşdirə bilərlər.

Çin indi “müharibədən sonrakı nizam” hekayəsini Şərqi və Cənubi Çin dənizlərindəki suverenlik iddiaları ilə birləşdirməyə çalışır – bu, Moskvanın Yaponiyanın Şimal əraziləri adlandırdığı dörd adanı işğal altında saxlamasına haqq qazandırdığı Kuril adaları mübahisəsindəki Rusiyanın məntiqini əks etdirir.

Onilliklərdir ki, Moskva Tokioya “İkinci Dünya Müharibəsinin nəticələrini tanımağa” təzyiq etmək üçün həll olunmamış ərazi mübahisəsini Yaponiya ilə bağlanmış sülh müqaviləsi ilə əlaqələndirir – tarixi danışıqlar vasitəsi kimi effektiv şəkildə silahlandırır. Yaponiyanın keçmiş baş naziri Abe Şinzo 2016-2020-ci illər ərzində Rusiya-Yaponiya ərazi mübahisəsində iqtisadi təşviqləri və qismən güzəştləri birləşdirən “Yeni yanaşma” ilə çıxılmaz vəziyyətdən çıxmağa çalışdı, lakin səylər nəticədə uğursuz oldu.

Qəribədir ki, Cənubi Kuril adaları/Şimali ərazilər mübahisəsində Çin Soyuq Müharibə dövründə (təxminən 1964-cü ildə Sədr Mao Zedunun bəyanatından başlayaraq) Yaponiyanın tərəfini tutdu. Beləliklə, Çin və Yaponiya 1960-1980-ci illərdə Sovet İttifaqına qarşı de-fakto “anti-hegemoniya” ittifaqı yaratdılar. Soyuq Müharibədən sonrakı dövrdə isə üçtərəfli dinamikada dəniz dəyişikliyi dramatik dönüş yaratdı: Pekin yaponyönlü mövqedən Moskva ilə gizli uyğunlaşmaya keçdi.

2021 və 2022-ci illərdə Cənubi Kuril Adaları/Şimal Əraziləri məsələləri ilə bağlı suala Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Zhao Lijiang cavab verdi ki, Çin “Cənubi Kuril adaları”nın (Yaponiya tərəfindən adlandırılan “Şimal Əraziləri”ni qeyd etmədən) ikitərəfli məsələ olduğuna və Yaponiya tərəfindən düzgün şəkildə həll edilməlidir. Lakin Zhao əlavə etdi: “Çin anti-faşist müharibəsinin qələbəsinin nəticələrinə ciddi şəkildə hörmət edilməli və qorunmalı olduğuna dair ardıcıl inancdır.” Bu cavab Rusiyanın “İkinci Dünya Müharibəsinin nəticəsi” iddiası ilə açıq şəkildə rezonans doğurdu və Pekinin Yaponiya-Rusiya mübahisəsinin Çinin 2012-ci ildən sonrakı Diaoyu/Senkaku hekayələri ilə əlaqəsini ortaya qoydu. Bundan əlavə, onların 1951-ci ildə San-Fransisko Sülh Müqaviləsini (Çin və ya Sovet İttifaqının imzaları olmadan) Yaponiyanın müharibədən sonrakı ərazilərini təşkil etmək üçün hüquqi əsas kimi birgə rədd etmələri də iki dövlətin Yaponiyanın ərazi iddialarına qarşı çıxması üçün ümumi əsas yaratdı.

Həm Çin, həm də Rusiya əksər mübahisələrdə (Krım kimi) bir-birlərinin ərazi iddialarına açıq dəstək verməkdən yayınsalar da, artıq 2025-ci ildə de-fakto (de-yure olmasa da) “anti-Yapon ərazi cəbhəsi” formalaşıb. maraqlar” və Yaponiyanın ərazi iddialarını “müharibədən sonrakı nizamı” alt-üst etmək üçün çağırış kimi qələmə verdi.

Pekin və Moskva bir-birlərinin ərazi iddialarını rəsmi şəkildə dəstəkləməkdən yayınsalar da (Krım məsələsində olduğu kimi), 2025-ci ilə qədər faktiki olaraq “anti-Yaponiya ərazi vahid cəbhəsi” formalaşıb. İndi hər iki hökumət “İkinci Dünya Müharibəsinin nəticələrinə” istinad edir, bir-birinin “əsas maraqlarına” qarşılıqlı hörməti vurğulayır (bu ifadə suverenlik və ərazi bütövlüyü mənasını verir) və Yaponiyanın ərazi iddialarını müharibədən sonrakı nizamı alt-üst etmək cəhdi kimi təqdim edir.

Nəhayət, İkinci Dünya Müharibəsi ilə bağlı Çin-Rusiya rəvayət uyğunlaşması Yaponiyanın milli təhlükəsizliyi və maraqları ilə birbaşa əlaqəli olan bir çox digər geosiyasi alov nöqtələrinə keçə bilər. Bəzi nümunələr artıq sübutdur: Yaponiyanı əhatə edən Şərq və Cənubi Çin dənizlərində getdikcə tez-tez Çin-Rusiya hərbi təlimləri və ya birgə patrullar.

Tokio həmçinin Moskva və Pekinin dəstəklədiyi daha çox nüvələşdirilmiş və daha cəsarətli Şimali Koreyadan narahatdır, xüsusən də Şimali Koreya lideri Kim Çen In Pekində keçirilən paradda Xi və Putinlə yan-yana durduqdan sonra. Yeni oxun formalaşdığını elan etmək üçün hələ tez olsa da, səhnə Koreya Müharibəsi zamanı Kommunist blokunu xatırladan dejavu hissi doğura bilər.

İrəliyə baxsaq, daha ekstremal imkanlar arasında Rusiyanın iştirakını əhatə edən “Tayvan fövqəladə halı” və ya Okinava prefekturası da daxil olmaqla Ryukyu adaları üzərində Yaponiyanın suverenliyini Çin-Rusiyanın birgə inkar etməsi daxildir.

Baş nazir İşiba Şiqerunun istefasından sonra baş verən siyasi qarışıqlıq fonunda və ölkə daxilində İkinci Dünya Müharibəsinin 80-ci ildönümü ilə bağlı dəqiq rəsmi bəyanatın olmadığı bir şəraitdə Yaponiya nə müharibə zamanı üzərinə düşən məsuliyyətin ağırlığını ata bilər, nə də Çin və Rusiya arasında gərginlik yaratmaq üçün “tarix kartından” istifadə edə bilər. İşibadan sonrakı rəhbərlik üçün iki güclü qonşunun idarə edilməsi Yaponiyanın diplomatik strategiyasının ciddi şəkildə yenidən kalibrlənməsini tələb edə bilər – yəqin ki, Yaponiya daxilində ifrat sağçı tarixi revizionist əhval-ruhiyyənin soyuması ilə başlayır”.

BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən tətbiq edilmiş səyahət qadağasına baxmayaraq, Hindistan hökumətinin Əfqanıstanın xarici işlər naziri Əmir Xan Müttəqini qəbul etmək səyləri fonunda “Taliban” rəsmi Nyu-Delhi ilə yüksək səviyyəli əlaqələri dəstəkləyib. Bununla bağlı “Taliban”ın siyasi ofisinin rəhbəri və Əfqanıstanın Qətərdəki səfiri Süheyl Şahin amıqlama verib. O qeyd edib ki, hər iki ölkənin əlaqələrini yüksəltməyə və möhkəmləndirməyə ehtiyac var: “Bu məqsədlə xarici işlər nazirləri səviyyəsində yüksək səviyyəli səfərlər vacibdir. Bu, iki ölkə arasında ticarət də daxil olmaqla, müxtəlif əməkdaşlıq sahələrinin araşdırılmasına yol açacaq”. Sədir XİN rəhbəri Hindistanın Müttəqinin tezliklə baş tutacaq səfəri üçün “Taliban”la əlaqə saxladığını bildirib. Qeyd edək ki, daha əvvəl Əfqanıstanın xarici işlər nazirinin Hindistana səfəri BMT-nin səyahət qadağası səbəbindən təxirə salınıb.

“Taliban” hakimiyyətə gəldikdən sonra bir çox ölkənin bu qruplaşma ilə əlaqəsi yox idi. Ancaq bir müddət sonra “Taliban”la təmas qruan dövlətlərin sayı artmağa başladı. Çin, Qətər və Türkiyə “Taliban”la dialoq qurdular. Rusiya və Qazaxıstan “Taliban” hərəkatını terrorçular siyahısından çıxardılar. ABŞ və Avropa İttifaqı da “Taliban” nümayəndələri ilə dialoq qurdular. Hindistan da bu prosesdə geri qalmaq istəmir. Hindistanın Əfqanıstanın keçmiş hökuməti ilə sıx əlaqələri var idi. Hindistan Əfqanıstanda müxtəlif layihələr həyata keçirirdi. Hindistan bu layihələrə təxminən 3 milyard dollar xərcləmişdi.

Hindistanın “Taliban” hərəkatı ilə dialoq qurmasında iqtisadi maraqlar da var. Hindistanın iştirak etdiyi “Şimal – Cənub” nəqliyyat dəhlizinin istiqamətlərindən biri Əfqanıstandan keçəcək. Hindistan İranın “Cabahar” limanından Mərkəzi Asiya ilə ticarət əlaqələri quracaq. Bu yol Əfqanıstandan keçəcək. Ancaq bunun həyata keçirilməsi üçün Əfqanıstan ərazisindəki nəqliyyat yolları genişləndirilməlidir. Bundan başqa İranla Əfqanıstan arasındakı münasibətlərdə də problem olmamalıdır.

1990-cı illərdə “Taliban” hərəkatının yaradılmasında Pakistanın rolu olub. Buna baxmayaraq, “Taliban” hərəkatı Əfqanıstanda hakimiyyətə gəldikdən sonra müstəqil xarici və təhlükəsizlik siyasəti həyata keçirməyə başladı. “Taliban” hərəkatı ilə Pakistan arasındakı münasibətlərdə ara-sıra gərginlik halları olur, sərhəddə toqquşmalar qeydə alınıb.