Category: Analyses

Hindistanda yerləşən Qlobal Ticarət Tədqiqatları Təşəbbüsü (GTRI) beyin mərkəzi Venesueladakı davam edən böhranın Hindistan üçün hər hansı bir maddi iqtisadi və ya enerji təsiri ehtimalının az olduğunu bildirib.

GTRI qeydində Hindistanın 2000-ci və 2010-cu illərdə Venesuela xam neftinin əsas alıcısı olduğunu iddia edib. ONGC Videsh kimi Hindistan şirkətləri Orinoko kəmərində pay sahibi olublar. ABŞ sanksiyaları səbəbindən ikitərəfli əlaqələr 2019-cu ildən bəri kəskin şəkildə zəifləyib və bu sanksiyalar Hindistanı ikinci dərəcəli sanksiyalardan yayınmaq üçün neft idxalını azaltmağa və kommersiya fəaliyyətini azaltmağa məcbur edib.

GTRI bazar günü ABŞ qüvvələrinin Venesuelada genişmiqyaslı hərbi əməliyyat keçirməsindən, prezident Nikolas Maduro və həyat yoldaşını ələ keçirməsindən və narkoterrorizm və narkotik qaçaqmalçılığı da daxil olmaqla ittihamlarla üzləşmək üçün ABŞ-a aparmasından bir gün sonra qeyd edib ki, nəticədə Hindistanın Venesuela ilə ticarəti hazırda kiçik və azalır.

2024-25-ci illərdə Hindistanın Venesueladan ümumi idxalı cəmi 364,5 milyon ABŞ dolları təşkil edib ki, bunun da 255,3 milyon ABŞ dolları xam neftin payına düşüb ki, bu da 2023-24-cü illərdəki 1,4 milyard ABŞ dolları xam neft idxalından 81,3 faiz azdır. GTRI-nin məlumatına görə, Hindistanın Venesuelaya ixracı 95,3 milyon ABŞ dolları təşkil edib ki, bunun da 41,4 milyon ABŞ dolları dəyərində olan əczaçılıq məhsulları üstünlük təşkil edib. GTRI təkrarlayıb ki, “Aşağı ticarət həcmləri, mövcud sanksiya məhdudiyyətləri və böyük coğrafi məsafə nəzərə alınmaqla, Venesueladakı mövcud hadisələrin Hindistan iqtisadiyyatına və ya enerji təhlükəsizliyinə hər hansı əhəmiyyətli təsir göstərməsi gözlənilmir”.

GTRI-nin fikrincə, bu inkişaf etməkdə olan qlobal nizamda xammal və enerji resursları uğrunda müharibələr qarşıdakı illərdə daha da şiddətlənəcək. GTRI təklif edib ki, Hindistan buna görə də ehtiyatla hərəkət etməli, strateji muxtariyyətini qorumalı, suverenliyini və ya uzunmüddətli maraqlarını zəiflədən sövdələşmələrdən çəkinməli və geosiyasi təzyiq olmadan vacib xammal və enerji mənbələrinə çıxışı təmin etməlidir. GTRI-nin məlumatına görə, Venesuela xam neftinə nəzarəti təmin etmək ABŞ əməliyyatının əsasını təşkil edirdi. Venesuela dünya neft ehtiyatlarının təxminən 18 faizinə sahibdir ki, bu da Səudiyyə Ərəbistanından (təxminən 16 faiz), Rusiyadan (təxminən 5-6 faiz) və ya ABŞ-dan (təxminən 4 faiz) çoxdur. Təkcə Venesuelanın xam neft ehtiyatları ABŞ və Rusiyanın birlikdə ehtiyatlarından daha çoxdur.

“Amerika Birləşmiş Ştatları kifayət qədər xam neft və ya emal gücünə malik olmadan Avropa Birliyi, Yaponiya, Cənubi Koreya və Birləşmiş Krallıq kimi tərəfdaşlarla ticarət müqavilələri imzalayaraq, onlardan ABŞ neft məhsulları və mayeləşdirilmiş təbii qaz almaq öhdəlikləri alıb.” GTRI qeydində deyilir: “Amerika Birləşmiş Ştatları Avropa Birliyi, Yaponiya, Cənubi Koreya və Birləşmiş Krallıq kimi tərəfdaşlarla ticarət müqavilələri imzalayıb və onlardan kifayət qədər xam neft və ya emal gücünə malik olmadan ABŞ neft məhsulları və mayeləşdirilmiş təbii qaz almaq öhdəliyi alıb. Bu fonda dünyanın ən böyük sübut olunmuş neft ehtiyatlarına malik olan Venesuela ABŞ üçün xam neftin əsas mənbəyidir. Beləliklə, Venesuela neftinə sərbəst çıxış ABŞ üçün əsas motivasiya olub”.

ABŞ Prezdenti Donald Tramp son çıxışında Venesuelladan sonra növbənin Kuba, Meksika və Kolumbiyaya çatacağına işarə edib. Bu dövlətlər narahat olmalıdırlar. Dövlət katibi Marko Rubio Trampın özündən əvvəlki Prezidentlərdən fərqini belə qiymətləndirib: “Tramp nə deyirsə, onu da edir”.

ABŞ Kubada 1959-cu il inqilabından sonra Kastro rejimini devirmək üçün müxtəlif üsullara əl atdı, heç biri işə yaramadı, sonra SSRİ-nin “azadlıq adasından” nüvə başlıqlı raketlərini çıxarması qarşılığında Vaşinqton Kuba rejimini devirməyəcəyi vədini verdi. Ancaq bu vədlər tarixdə qalıb, SSRİ yoxdur, Kastro da, üstəgəl Kuba artıq Venesuelladan ucuz neft ala bilməyəcək və bu hal kubalıların sosial durumunu daha da ağırlaşdıracaq. Tramp və onun Kuba əsilli dövlət katibi Rubio bu durumdan öz məqsədləri üçün istifadə barədə düşünə bilərlər.

ABŞ xüsusi təyinatlıları Kolumbiyada keçmiş illərdə narkokartellərə qarşı müxtəlif əməliyyatlar həyata keçiriblər. 1990-cı illərin əvvəllərində məşhur kolumbiyalı narkobaron Pablo Eskobara qarşı əməliyyatda amerikalı hərbi mütəxəssislər də iştirak ediblər. Kolumbiyanın hazırki Prezidenti solçu və partizan hərəkatının keçmiş üzvü Qustavo Petrodur. O Venesuella Prezidenti Nikolas Maduronun oğurlanmasına ən sərt reaksiya verən dövlət başçılarındandır. Bu baxımdan Kolumbiyanı ram etmək asan olmayacaq. Meksikaya gəldikdə, ABŞ-ın bu ölkənin narkokartelləri ilə mübarizə təcrübəsi var, indinin özündə Amerika həbsxalanalrında kifayət qədər meksikalı narkotacirlər var.

Son hadisələrdən ən çox narahat olan ölkələrin başında Çin gəlir. Bunun bir neçə səbəbi var. Birincisi, Pekin Maduro ilə razılaşma əsasında Venesuella neftinin əsas alıcılarından idi. İkincisi, Çin şirkətləri Maduronin xeyri-duasıyla Venesuellanın nadir torpaq elementlərinin çıxarılması layihələrinə cəlb olunmuşdular. Pekində düşünürlər ki, Venesuellaya Amerikanın dəstək verdiyi siyasətçi rəhbər təyin olunarsa, Çin bu Latın Amerika ölkəsinin zənginliklərindən faydalana bilməyəcək. Halbuki, Tramp son çıxışında ABŞ-ın Venesuella neftinə sahib olmasından sonra bu ölkənin Çinə də neft satmaqda davam edə biləcəyini vurğulayıb. Çətin Pekin bu vədə inansın. Çünki, Trampın əsas hədəfi Rusiya deyil, Çindir və Ağ Ev sahibi müxtəlif çıxışlarında bunu gizlətməyib. Pekin Venesuella cəmiyyətinin Vaşinqtonun hökmranlığına müqavimət göstərməsini istəyir. Ancaq hələ ki, Veneseullada Amerikaya etiraz səsləri eşidilmir. Pekin başqa cəhdlərə də əl atıb. Çin Vaşinqtondan Maduro və onun həyat yoldaşını azad etməsini istəyib. Pekin baş verənlərin BMT Təhlükəsizlik Şurasında müzakirəsini də tələb edib. Pekin əlindən gələni edəcək ki, Trampın Venesuella əməliyyatı ABŞ-a siyasi və iqtisadi mənada baha başa gəlsin, bu ölkə Amerika üçün ikinci İraqa və ya Əfqanıstana çevrilsin.

Bu arada, Pekin Tayvan adası ətrafında hərbi gəmilərinin və hərbi təlimlərinin sayını artıracaq. Venesuellada baş verənlərin fonunda Çin hakimiyyəti Tayvanı nəzarətə götürmək planlarını reallaşdırmaq barədə də düşünə bilər. Məntiq sadədir: “ABŞ beynəlxalq hüquqa zidd olaraq Venesuellaya müdaxilə edirsə, Çinin də özünə aid adanı ram etmək hüququ var”. Ancaq məsələ burasındadır ki, Tramp administrasiyasi Tayvanı da özününkü sayır və adanı Çinə təhvil vermək kimi planı yoxdur.

Ukraynanın xarici işlər naziri Andriy Sibiqa yayımladığı bəyanatda ölkəinin Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin iqamətgahına hücum etmədiyini və Kremlin dezinformasiya yaydığını bildirib. “Belə bir hücum baş verməyib” deyən Sibiqa Kremlin “Putinin iqamətgahına hücumla” bağlı heç bir inandırıcı dəlil təqdim etmədiyini vurğulayıb. Ukrayna xarici işlər naziri bir sıra ölkənin əslində baş verməmiş hücumla bağlı narahatlıqlarını ifadə edən açıqlamalarının Kiyevi məyus etdiyini söyləyib.

Bu Kremlin yeni taktikasıdır. Rusiya hakimiyyəti baş verməyən hücumla bağlı dezinformasiya yaymaqla həm danışıqlar prosesini pozmaq, həm də beynəlxalq aləmdə Ukraynanı nüfuzdan salmağa çalışır. Putin buna görə müxtəlif dovlət liderlərinə zəng edib. Halbuki, bu ilin sentyabrın 7-də Rusiya raketlə Ukraynanın hökuməti binasına zərbələr endirmişdi və ortada dağıntını əks etdirən dəlillər mövcud idi.

Bundan sonra nə olacaq? Birincisi, Rusiya Ukraynanın şəhərlərinə daha çox zərər vurmağa çalışacaq. İkincisi, Rusiya Vaşinqtonun hazırladığı və düzəlişlərə məruz qalan həll planını arxa plana atacaq. Putin hesab edir ki, Rusiya ordusu yaxın aylarda işğal zonasını genişləndirə biləcək və bu səbəbdən Ukrayna daha ağır şərtlərlə daxilində həll planını qəbul etmək məcburiyyətində qalacaq. Ancaq generalları Putinə yalan məlumat verirlər. Rusiya ordusu elan etdiyi şəhərləri işğal edə bilməyib və cəbhə bölgəsində ağır döyüşlər davam edir. Kreml artıq müqavilə əsasında müharibənin başlanğıcında olduğu kimi cəbhə bölgəsinə planlaşdırdığı qədər muzdlu göndərə bilmir. Buna baxmayaraq, Putin sülhə hazır deyil, ümumiyyətlə o özünü və ölkəsini elə bir tələyə salıb ki, Rusiyanı müharibə aparmadan təsəvvür edə bilmir. Rusiya siyasəti, iqtisadiyyatı və ordusu 4 ildir ki, müharibə şəraitində varlığını davam etdirir, bütün resurslar buna fokuslanıb, geri qayıdışın daha ağır çətinlikləri olacaq. Birinci Dünya müharibəsi də 4 il çəkdi və nəticədə Rusiya imperiyası çökdü…

Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov ilin son müsahibəsində də hədələyici tonundan imtina etməyib. O Avropanın Rusiyaya hücum edəcəyi halda köhnə qitənin dəhşətli zərbələrlə üzləşəcəyini bildirib. Lavrov lideri Vladimir Putin kimi Avropanı qorxutmağa çalışır. Rusiya rəsmiləri bir ara Avropanı nüvə mühariəsiylə hədələyirdilər, bu hədələrin işə yaramadığını anladıqdan sonra başqa hədələrə keçiblər. Bəllidir ki, Avropa İttifaqı ölkələrinin Ukrayna ilə birgə Rusiyaya qarşı müharibəyə qoşulması kimi planı yoxdur. Avropa İttifaqı və NATO sadəcə Ukraynanı ayaqda saxlamağa çalışır. Bu məqsədlə Ukraynaya maliyyə və hərbi texnika göndərilir. Buna rəğmən, heç bir dövlət Ukraynaya ordu birlikləri göndərməyi planlaşdırmır. Bunu Kreml də bilir, sadəcə Rusiya rəsmiləri qabaqdangəlmişlik edərək Avropa ölkələrini Ukraynaya dəstəyi artırmaqdan çəkindirməyə çalışırlar. Ancaq bu alınmır. Rusiyanın Ukraynaya qarşı beşinci ilinə keçəcək müharibə Avropa təhlükəsizliyinə əsas təhdiddir və Rusiyanın işğalçı planlarından qorunmağın yolu Ukraynaya dəstəyin artırılmasından keçir.

Kreml ABŞ Prezidenti Donald Trampın siyasətindən məmnundur. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ağ Evin müharibənin dayandırılmasıyla bağlı irəli sürdüyü 28 bəndlik planı müzakirə etməyə hazır idi. Ancaq Kiyev və Brüssel həmin plana zəruri düzəliş və dəyişikliklər etdi. Kreml yeni planı rədd etdi. Lavrov müsahibəsində müharibənin dayandırılmasına guya Avropanın əngəl olduğunu bildirib. Yəni bu məntiqə görə, Kiyev və Brüssel Ağ Evin irəli sürdüyü palana dəyişikliklər etməsəydilər, Moskva müharibəni dayandırmağa hazır idi.

Sergey Lavrovun müsahibəsində Tayvanla bağlı sözləri də diqqəti çəkib. O deyib ki, əgər Çin Tayvanı ələ keçirmək çün hərbi müdaxiləyə başlayarsa, Rusiya müttəfiqinin yanında olacaq. Kreml bununla Çini Tayvanı ələ keçirmək siyasətinə dəstəyini nümayiş etdirib. Görünür, Çinin Tayvana ələ keçirmək məqsədilə müharibəyə başlaması Rusiyanın maraqlarına cavab verir. Kremldə hesab edirlər ki, Asiya qitəsində yeni müharibə böyük dövlətlərin diqqətini həmin bölgəyə yönəldəcək və Qərb ölkələrinin Rusiya-Ukrayna müharibəsinə diqqətinin azalmasıyla müşahidə olunacaq. Buna baxmayaraq, Pekinin Tayvanı ələ keçirmək məqsədilə müharibəyə başlamağa risk etmir. Çünki, bu müharibənin Çin iqtisadiyyatı üçün ciddi problemlər yarada biləcəyinin fərqindədir. Putin Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə başaldıqda iqtisadi riskləri hesablamadı.

Bu arada, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin ilin sonuna yaxın Qazaxıstanın keçmiş Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə görüşü diqqəti çəkib. Bunu Putinin Qazaxıstanın hazırki Prezidenti xəbərdarlıq mesajı kimi qiymətləndirmək olar. Kasım-Jomart Tokayev Rusiya ilə tərəfdaşlığı davam etməklə yanaşı Türk dövlətlərin arasında inteqrasiyaya, ABŞ və Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığın genişlənməsinə maraq göstərir. Bu isə imperiya təfəkkürünə sahib olan Rusiya Prezidentinin xoşuna gəlmir. Ancaq Putinin “mesajları” mövcud durumu dəyişmək iqtidarında deyil. Putin Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın acığına köhnə dostu Robert Köçəryanla da görüşürdü, ancaq Kreml sahibi bununla istədiyi nəticəni əldə edə bilmədi.

Yaponiya Nazirlər Kabineti dekabr;n 26-da qarşıdan gələn maliyyə ili üçün rekord büdcəni təsdiqləyib.122,3 trilyon yen (782 milyard dollar) məbləğində büdcəyə müdafiə üçün 9 trilyon yendən çox vəsait daxil olacaq və bu, bütün zamanların rekordunu qıracaq. Bu, Tokionun bölgədəki artan gərginlik səbəbindən sahil müdafiəsini gücləndirməyə çalışması və silahlara xərclərini ümumi daxili məhsulun 2%-nə çatdırmağa çalışması ilə əlaqədardır. Rəsmi olaraq aprel ayında başlayacaq və hələ də parlamentin təsdiqini tələb edən 2026-cı il üçün büdcə layihəsi 2025-ci illə müqayisədə 9,4% artıb.

Yaponiya niyə müdafiə büdcəsini artırır?

Yaponiya hökuməti, müttəfiqi ABŞ-ın təzyiqi səbəbindən, planlaşdırılandan iki il əvvəl, mart ayına qədər 2% hədəfinə çatacağına söz verib. Yaponiya Müdafiə Nazirliyinin brifinq sənədində deyilir ki, Tokio İkinci Dünya Müharibəsinin sonundan bəri “ən ağır və mürəkkəb təhlükəsizlik mühiti ilə üzləşir” və müdafiə qabiliyyətlərini “kökündən gücləndirmək” üçün tələb olunan vəziyyətləri də əlavə edir. Yaponiyanın ordusunun heyətlə təmin edilməsi ilə bağlı çətinlikləri səbəbindən ölkə müdafiə səyləri üçün pilotsuz silahları vacib hesab edir və dronlar mühüm rol oynayır.

Sürətli silah tədarükünü təmin etmək üçün Tokio, potensial olaraq müttəfiqləri Türkiyə və ya İsraildən idxala etibar etməyi planlaşdırır. Ölkənin silahlanma yarışının əsas səbəbi Çinin Tayvana qarşı hərbi əməliyyatlar keçirməsi riskidir. Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaiçi bildirib ki, əgər Pekinin özünüidarəetmə adasında hakimiyyətini zorla tətbiq etmək barədə açıqlamaları gerçəkləşərsə, Tokio müdaxilə edə bilər.

Bu ayın əvvəlində Çin təyyarədaşıyan gəmisinin Yaponiyanın cənub-qərb hissəsi yaxınlığında keçirdiyi hərbi təlimlər etirazla nəticələndi. Çin təyyarəsi radarını Yaponiya təyyarəsinə bağladı və bu, atəş açmağa hazırlıq hesab edildi. Tokionun 2022-ci ildən etibarən hazırkı müdafiə strategiyasında Çin ölkənin ən böyük strateji problemi kimi göstərilir.

Bu arada, Çin hərbi texnologiyalar sahəsində növbəti mühüm addım ataraq DF-27A hipersəs raketini sınaqdan keçirib. Raketin maksimum uçuş məsafəsi 8 min kilometrə çatır və sürəti 8.6 Maxa bərabərdir. Sınaq zamanı raket 2100 kilometrlik məsafəni cəmi 12 dəqiqəyə qət edib. DF-27A raketinin inkişaf etdirilməsində əsas məqsəd Çin hərbi qüvvələrinin uzaqmənzilli və sürətli hücum qabiliyyətini artırmaqdır. Hipersəs raket texnologiyası dünya hərbi gücləri üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu cür raketlər müdafiə sistemləri tərəfindən izlənməsi və məhv edilməsi baxımından çətinliklər yaradır. Çin bu sınaqla həm də regional və qlobal hərbi balansda mövqeyini gücləndirməyə çalışır.

ABŞ Prezidentin Donald Trampın Avropa bölgəsinə marağı azalıb. Ağ Ev sahibi Avropa İttifaqını zəif təşkilat, Avropa liderlərini isə cəsarətsiz siyasətçilər kimi qiymətləndirib. Trampın bu yanaşmasının səbəbi Avropa İttifaqının müxtəlif məsələlərin həllində qəti addımlar ata bilməməsi və qitənin təhlükəsizliyinə diqqət yetirməməsiylə bağlıdır. Avropa ölkələri uzun illər təhlükəsizliklərini ABŞ-a həvalə ediblər, bu dövlətlər büdcələrini orduların saxlanılmasına deyil, insanlarının rifah hallarının yüksəlməsinə yönəldiblər. Bu Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə balşamasına və Tramp Prezident seçilənə qədər davam edib. Vaşinqton artıq Avropa İttifaqının təhlükəsiliklər bağlı maliyyə yükünü daşımaq istəmir.

Bu arada, Tramp administrasiyasının diqqəti Avrasiya qitəsinə, o cümlədən Mərkəzi Asiyaya yönəlib. Ağ Ev sahibinin Azərbaycanla Ermənistanı barışdırmaq və “Tramp yolu” layihəsinin reallaşması istəyinin əsas hədəflərindən biri məhz Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanı əldə etməkdir. Təsadüfi deyil ki, tarixdə ilk dəfə Mərkəzi Asiya liderləri 5+1 formatında Ağ Evdə ABŞ Prezidenti ilə görüşüblər. Vaşinqtonda 5+1 formatında keçirilən görüş çərçivəsində ABŞ-la Qazaxıstan arasında 17 milyard dollar civarında 30-a yaxın saziş imzalanıb. Özbəkistan isə yaxın illərdə ABŞ-dan dəyəri milyardlarla dollar olan 22 “Boeing” təyyarəsi alacaq. Tramp bununla kifayətlənməyərək, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevla telefonla danışaraq hər iki lideri gələn il Amerika Birləşmiş Ştatlarında keçiriləcək G20 sammitinə dəvət edib.

Trampın hədəfləri praqmatikdir. Qazaxıstan və Özbəkistan dünya uran ehtiyatlarının yarısına malikdirlər. Bundan başqa Mərkəzi Asiya ölkələri nadir metallara malikdirlər. Smartfonlar, elektrik avtomobilləri və külək turbinləri başda olmaqla digər texnoloji avadanlıqların istehsalında nadir torpaq elementlərindən istifadə edilir. Keçmiş illərdə Çin nadir torpaq elementlərini ABŞ və Avropa dövlətlərinə ixrac edirdi. Ancaq Çin bu ixaracatı kəskin şəkildə azaldıb. Pekinin məqsədi bu yolla rəqiblərinin istehsalını zəiflətmək, eyni zamanda öz məhsullarının dünya bazarlarında satışını artırmaqdır. Çindən əlləri üzülən Qərb ölkələri, o cümlədən ABŞ diqqəti Mərkəzi Asiyaya yönəldib.

ABŞ Qazaxıstanla nüvə enerjisi sahəsində də əməkdaşlığı genişləndirib. ABŞ Qazaxıstanda modul tipli reaktorlar quraşdıracaq. Bu məqsədlə ABŞ Almatı şəhərində tədris mərkəzi açıb. Bu mərkəzdə modul tipli reaktorları çalışdıracaq mütəxəssislər hazırlanacaq. ABŞ bu sahədə Rusiya ilə rəqabətə girəcək. Məsələ burasındadır ki, Rusiyanın Rosatom şirkəti Qazaxıstanda atom elektrik stansiyasının tikintisini həyata keçirir. ABŞ isə Qazaxıstanda daha kiçik tutumlu atom elektrik stansiyalar inşa edəcək. Özbəkistan rəhbərliyi Qazaxıstandan nümunə götürərək ölkədə atom elektrik stansiyasının tikintisi planlaşdırır. Böyük ehtimalla Vaşinqton Özbəkistanda da modul tipli reaktorların tikintisini Daşkəndlə müzakirə edəcək.

Qazaxıstan və Özbəkistan ABŞ-la iqtisadi əlaqələri gücləndirməklə Çinin inhisarından qurtulmağa çalışırlar. Çin Mərkəzi Asiyada böyük layihələr həyata keçirir və bu ölkərə böyük miqdarta kreditlər verib. Bu kreditlər Mərkəzi Asiya ölkələrinin Çinə borclarının artmasına səbəb olub. Nəticədə Çinin Mərkəzi Asiya ölkələrinə təsir gücü artıb. Bunun təhlükəsizliklərinə xələlə gətirdiyini anlayan Mərkəzi Asiya ölkələri ABŞ-la əməkdaşlığı genişləndirmək hesabına Pekin və Moskva ilə münasibətlərində balans yaratmağa çalışırlar.

Çin-Yaponiya münasibətləri, Yaponiya Baş naziri Sanae Takaiçinin Tayvan Boğazı gərginliyi ilə bağlı şərhinə Pekinin reaksiyasından sonra yeni bir səviyyəyə düşdü. Son qarşıdurma sərt diplomatik mübadilələrdən kənara çıxdı və hər iki ölkə xalqları arasında artan düşmənçiliyi alovlandırdı. Yaponiya Çindəki vətəndaşlarına izdihamlı yerlərdən çəkinməyi və ehtiyat təhlükəsizlik tədbirləri görməyi tövsiyə etdi.

Yaponiya, Çində şübhəli insanlar barədə xəbərdarlıq etsə də, vətəndaşlarından uşaqları müşayiət edərkən daha diqqətli olmalarını istədi. “Bir az şübhəli görünən bir şəxs və ya qrup görsəniz, onlara yaxınlaşmayın və dərhal ərazini tərk edin”, – deyə Çindəki Yaponiya səfirliyi xəbərdarlıq etdi. Bir il əvvəl Şençjendə 10 yaşlı yapon oğlanı Çjon adlı ultra millətçi çinli kişi bıçaqlayaraq öldürüldü. 2023-cü ildə Suzhou şəhərində bir yapon ana və oğluna bıçaqla hücum edildi.

Baş nazir Takaiçinin Tayvan Boğazı gərginliyi ilə bağlı şərhinə reaksiya verərkən, Çinin Osakadakı baş konsulu Xue Jian qeyri-rəsmi küçə jarqonunu xatırladan hörmətsiz və alçaldıcı dildən istifadə etdi. “Bizə qarşı tərəddüd etmədən hücuma məruz qalan çirkli boynu kəsməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Hazırsınızmı?” dedi. “Son dərəcə yersiz” və təhdid dolu paylaşım Yaponiyada ajiotaja səbəb oldu və Jianın qovulması tələb edildi.

Takaiçi Çinin Tayvana hücum etməsi halında mümkün hərbi əməliyyatlar barədə “hipotetik” açıqlamalar vermiş və bunu “sağ qalma təhlükəsi yaradan vəziyyət” adlandırmışdı. Pekin sərt diplomatik reaksiya vermiş və hətta Birləşmiş Millətlər Təşkilatına şikayət etmişdi. Lakin Çin Yaponiyaya qarşı cəza tədbirləri görməklə, o cümlədən Yaponiya dəniz məhsulları idxalına qadağa qoymaqla və Şərqi Çin dənizində hərbi gərginliyi artırmaqla bir addım da irəliləmişdi.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi Takaiçini “kobud” açıqlamalarına görə tənqid etmiş və geri çəkilməsələr, Yaponiyanı nəticələrlə hədələmişdi. “Takaiçinin Tayvanla bağlı səhv açıqlamaları Çin-Yaponiya münasibətlərinin siyasi təməlinə zərər verdi. Yaponiya onları geri çəkməkdən imtina edərsə və ya hətta səhv kursu davam etdirərsə, Çin güclü və qətiyyətli əks tədbirlər görməli olacaq və bundan irəli gələn bütün nəticələr Yaponiya tərəfindən ödəniləcək”, – deyə onun sözçüsü Mao Ninq bildirib.

Pekinin hücumu dövlət xəbər agentlikləri və sosial media döyüşçüləri tərəfindən yayılan hipermillətçi təbliğatla gücləndirilib. Dövlət CCTV Yaponiyanın “həddi aşdığını” bildirib və Takaiçi “problem yaradan” kimi təsvir edərək tənqidi vurğulamaq üçün soyadının Çin tələffüzünə əsaslanan söz oyunundan istifadə edib. Sosial media hesabı Yuyuan Tantian aşağılayıcı bir şərh verib: “Onun başına eşşək təpik vurubmu? Əgər o, bu kimi sərhədlər olmadan zibil tökməyə davam edərsə, Takaiçi bunun bədəlini ödəməli ola bilər!”

Pekin həmçinin sahil mühafizə gəmilərini mübahisəli, Yaponiyanın nəzarətində olan Senkaku (Diaoyu) adalarının yaxınlığına göndərərək Şərqi Çin dənizində hərbi gərginliyi artırıb. Pekin hökumətinin müşaviri bildirib ki, “Diaoyu adaları yaxınlığında yeni hərbi fəaliyyətlərin olacağını istisna etmək olmaz”. Daha sonra Sarı dənizdə canlı atəş təlimi keçirib. Çinin qəzəbli reaksiyası Takaiçidən geri çəkilmə gözləntiləri kimi qəbul edilir. Biznes siyasəti üzrə məsləhətçi olan The Asia Group-un tərəfdaşı Corc Çen deyib ki, “Pekinin reaksiyalarının tempi və miqyası… olduqca misli görünməmişdir”.

Bundan əlavə, Pekin, Çində yapon sənətçilərinin tədbirini ləğv edərək və vətəndaşlarına Yaponiyaya səyahət etməməyi tövsiyə edərək Yaponiyadan gələn mədəni və turizm fəaliyyətlərini də hədəfə aldı. Musiqi agenti Kristian Petersen-Klauzen Pekin hökumətinin kəskin və qeyri-müəyyən siyasətindən narazılığını ifadə edərək dedi: “İndi yaponların hər şeyi ləğv edilib. Heç kim siyasəti açıq şəkildə elan etmədiyi üçün proqnozlaşdırıla bilən bir şey yoxdur.”

Rutgers Universitetinin politoloqu Tomas Reylinin sözlərinə görə, Takaiçinin dediyi Tokionun mövqeyindən radikal bir sapma deyil. “Takaiçinin sözləri böhrana səbəb olmadı; onlar sadəcə Pekin üçün bəhanə oldu. Çində iqtisadiyyatın yavaşlaması, gənclərin yüksək işsizliyi və sosial narazılıq fonunda daxili təzyiqlər artır. Bu şəraitdə xarici gərginliklər siyasi cəhətdən faydalı olur”, – deyə o bildirib.

Pekin Takaiçinin sözlərini geri götürməyəcəyinin tam fərqindədir; lakin böhran bir müddət davam edə bilər, çünki Çin vəziyyətdən istifadə etməyə çalışa bilər. “Pekin ümumiyyətlə çox maksimalist tələblər irəli sürməyə meyllidir və tez-tez danışıqların əvvəlində son dərəcə sərt dildə ifadə olunur”, – deyə Harvard Kennedi Məktəbinin Çin üzrə eksperti Rana Mitter bildirib.

Vaşinqtonda Donald Trampın tariflərə əsaslanan yanaşmasının ABŞ-ı Hindistanı uzunmüddətli strateji tərəfdaş kimi “itirmək” yoluna qoyub-qoymadığı ilə bağlı açıq müzakirələr gedir. Mübahisə Hindistanın vacib olaraq qalıb-qalmaması ilə bağlı deyil, Trampın iqtisadi məcburiyyət və sanksiya təhdidlərinin qarışığının münasibətlərə 25 illik sakit ikitərəfli investisiyanın əsasını təşkil edən etimadı sarsıdıb-sarsıtmaması ilə bağlıdır.

Təxminən iyirmi il ərzində ABŞ-Hindistan hekayə xətti sabit, ikitərəfli konsolidasiya idi: Corc Buşun rəhbərliyi altında mülki nüvə sazişi, Barak Obamanın rəhbərliyi altında müdafiə sazişləri və Co Baydenin rəhbərliyi altında Hindistanın “Hind-Sakit Okean”ın mərkəzi sütununa yüksəldilməsi. Bu qövs sadə bir sövdələşməyə əsaslanırdı: Vaşinqton Hindistana strateji muxtariyyətinə hörmət ediləcək yüksələn bir güc kimi yanaşırdı və Yeni Dehli tədricən ABŞ ilə daha sıx təhlükəsizlik, texnologiya və iqtisadi əlaqələrə açıldı.

Trampın ikinci müddəti münasibətləri aqressiv tariflər, ictimai təhdidlər və əməliyyat ritorikası vasitəsilə yenidən siyasiləşdirməklə bu hekayəni pozdu. 2025-ci ilin avqust ayında Tramp Hindistan idxalına əlavə 25% tarif tətbiq etdi, bəzi məhsullara rüsumları təxminən 50%-ə qaldırdı və ikitərəfli əlaqələri Hindistan və ABŞ rəsmilərinin özəl olaraq yeni bir minimuma endirdi. ABŞ Hindistanı üstünlük verilən tərəfdaş kimi göstərmək əvəzinə, dünyanın ən sürətlə böyüyən böyük iqtisadiyyatını tarif səlib yürüşünün görünən hədəfinə çevirdi.

Trampın yeni tarif rejimi, mənfəətin az olduğu və ABŞ tələbinin vacib olduğu tekstil, ayaqqabı, zərgərlik və potensial olaraq əczaçılıq kimi əmək tələb edən Hindistan sektorlarına zərbə vurur. ABŞ, 2024-cü ildə təxminən 90 milyard dollar dəyərində tədarüklə Hindistanın ən böyük ixrac bazarıdır, buna görə də rüsumların qəfil 50%-ə qədər artırılması bir çox kiçik və orta ixracatçı üçün kvazi-embarqo rolunu oynayır. Paralel olaraq, Tramp şirkətlər ABŞ-da tikinti aparmadığı təqdirdə idxal olunan markalı dərmanlara 100%-ə qədər tarif tətbiq etməklə hədələyib və bu da Hindistanın ən qlobal rəqabətədavamlı sənaye sahələrindən birinə birbaşa meydan oxuyub.

Rəsmi əsaslandırma Hindistanın tarifləri ilə bağlı köhnə şikayətləri Ukrayna müharibəsindən sonra Yeni Dehlinin rekord miqdarda endirimli Rusiya nefti alışına görə yeni qəzəblə birləşdirir. Lakin Hindistanın oxunuşunda mesaj daha kəskindir: Vaşinqton, tarazlıq baxımından, müdafiə, texnologiya və Çində ABŞ-a getdikcə daha da yaxınlaşan bir tərəfdaşa qarşı ticarəti silahlandırmağa hazırdır. Bu qavrayış, Amerikanın Hindistana tabe müttəfiq kimi davranılmayacağına dair illərlə verdiyi vədlərə ziddir.

Tariflər yalnız bir cəbhədir. Hindistan Rusiya ilə müdafiə və enerji əlaqələri səbəbindən mümkün ABŞ-ın ikinci dərəcəli sanksiyalarının davamlı buludu altında yaşayır. CAATSA sanksiyaları qanunu texniki olaraq bir dəfə Hindistanın S-400 hava hücumundan müdafiə sistemlərini alması ilə əlaqədar ləğv edilmişdi, lakin Qərb rəsmiləri və analitikləri xəbərdarlıq edirlər ki, daha dərin Rusiya alışları və ya davamlı yüksək həcmli neft idxalı gələcəkdə cəzalara səbəb ola bilər.

Dehlinin nöqteyi-nəzərindən, bu təhdidlər, Vaşinqtonun Hindistandan Hind-Sakit okeanında ön cəbhə tərəfdaşı kimi çıxış etməsini tələb etməsinə baxmayaraq, Hindistanın strateji muxtariyyətinə struktur etibarsızlığı yaradır. Kontrast kəskindir: ABŞ Hindistanı ictimai strategiya sənədlərində əvəzolunmaz kimi təqdim edir, lakin praktikada Dehli ABŞ-ın Rusiyaya qarşı siyasəti ilə tam uyğunlaşmaqdan imtina etdikdə tariflər və sanksiyalar ilə hədələyir. Bu dissonans Hindistan siyasət dairələrində ABŞ-ın Hindistanın uzunmüddətli seçimləri üçün etibarlı bir lövbər olub-olmaması ilə bağlı yaranan müzakirələri gücləndirir.

Vaşinqtonda həyəcan təbili indi qeyri-adi dərəcədə kobud şəkildə səsləndirilir. Bu yaxınlarda Konqresdə keçirilən dinləmədə Demokrat Konqres üzvü Sidni Kamlager-Douv xəbərdarlıq etdi ki, Trampın tarif rejimi və qarşıdurma yanaşması Amerikanın ən vacib ittifaqlarından birinə “uzunmüddətli zərər” vura bilər.

Vaşinqtonda ABŞ və Avstraliya hərbi və diplomatik rəsmilərinin görüşü keçirildi. Dövlət katibi Marko Rubio və Pentaqon katibi Pit Heqset Kanberralı həmkarları Penni Von və Riçard Marles ilə müzakirələr apardılar. Mətbuat konfransında heç biri Çindən bəhs etmədi. Ancaq Avstraliya və Amerika şərhçiləri vurğulayırlar ki, danışıqlar Cənubi Çin dənizində və Tayvana qarşı getdikcə daha iddialı olan Çinə qarşı necə mübarizə aparmaq məsələsinə yönəlib. Avstraliya nüvə enerjisi ilə işləyən sualtı qayıqlar tikmək üçün üçtərəfli AUKUS paktındakı tərəfdaşlarından (Avstraliya, Böyük Britaniya və ABŞ) təsdiq almağa can atır. Onların sözlərinə görə, bunlar Pekinin ambisiyalarının qarşısını almağa xidmət edəcək.

Rubio jurnalistlərə Avstraliya ilə hərbi əməkdaşlıq barədə danışarkən rəngarəng sifətlər seçdi. “Bu, çox güclü bir ittifaqdır və biz onu gücləndirməyə davam edəcəyik”, – deyə o, kritik minerallar, silah istehsalı və hər iki ölkənin ərazisində hərbi hissələrin yerləşdirilməsi sahəsində əməkdaşlığı sübut kimi göstərərək bildirib.

Bu arada, Rubio və həmkarlarının vədlərinə bir az şübhə ilə yanaşmaq üçün səbəblər var. Başlanğıc üçün qeyd edək ki, AUKUS 2021-ci ildə ABŞ-ın digər müttəfiqi Fransa və Avstraliya arasında qalmaqal fonunda yaradılıb. Paris əvvəllər Kanberra ilə müqavilə bağlamışdı ki, Fransa dövlət şirkətinin sonuncu üçün nüvə enerjisi ilə işləyən sualtı qayıqlar tikməsi nəzərdə tutulub. Bu layihə çətinliklərlə, əsasən kommersiya məqsədli çətinliklərlə üzləşdi. Gözləniləndən daha çox investisiya tələb etdiyi məlum oldu. Bundan əlavə, Avstraliya sualtı qayıqların əsasən öz gəmiqayırma zavodlarında inşa edilməsində israr etdi və bu da layihənin dəyərini artırdı. Beləliklə, üç ölkə AUKUS paktının yaradıldığını elan etdi. Paris bu addımı arxadan vurulan bıçaq adlandırdı və etiraz olaraq Kanberra və Vaşinqtondan səfirlərini məsləhətləşmələr üçün geri çağırdı.

Səfirlər daha sonra vəzifələrinə qayıtdılar və qalmaqal yatırıldı. Lakin başqa bir problem var. Prezident Donald Trampın rəhbərliyi altında Vaşinqton Çinlə barışmaq istəyini nümayiş etdirən addımlar atmağa başlayıb. Bu yolda ən vacib mərhələ Trampın 30 oktyabrda Cənubi Koreyada Çin prezidenti Si Cinpinlə görüşü oldu. Daha sonra Trampın 2026-cı ilin aprelində Pekinə səfər etməsi barədə razılıq əldə edildi. Bunlar gərginliyin azaldılması istiqamətində atılan addımlardır və amerikalılar bu prosesi Çinlə münasibətlərdə möhkəmləndirmək üçün çoxsaylı tədbirlər görüblər.

Vaşinqtonun Pekinlə dialoq ABŞ-ın “dərin dövlətini” narahat edir. Bəzi rəsmilər və Konqres üzvləri prezidentin Çinə etdiyi lütfkarlıqla Amerikanın milli təhlükəsizliyini zəiflətdiyini deyirlər. Lakin Tramp öz əlində silahlarını saxlayır. Bazar ertəsi günü o, Nvidia şirkətinə süni intellekt inkişafı üçün istifadə edilən təkmilləşdirilmiş çipləri Çindəki “təsdiqlənmiş müştərilərə” satmağa icazə verəcəyini açıqladı. H200 çipi Nvidia şirkətinin ən qabaqcıl çipləri arasında deyil. “Blackwell” və qarşıdan gələn “Rubin” adlanan bu daha inkişaf etmiş məhsullar Trampın təsdiqlədiyi məhsulların bir hissəsi deyildi. Prezident sosial mediada Si-yə qərarı barədə məlumat verdiyini bildirdi. Si müsbət cavab verdi.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Yeni Dehlidə Hindistanın Baş naziri Narendra Modi ilə ticarət, müdafiə əməkdaşlığı və Ukraynada sülh səylərini müzakirə etdi. Səfər Qərbin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar onun ənənəvi ticarət şəbəkələrini gərginləşdirdiyi, Hindistanın isə həm Moskva, həm də Vaşinqtonla münasibətlərini balanslaşdırmağa çalışdığı bir vaxta təsadüf etdi. İki lider həmçinin bu fürsətdən istifadə edərək yüksək texnologiyalar, aviasiya, kosmik və müdafiə sektorlarında əməkdaşlıq da daxil olmaqla artan iqtisadi və strateji əlaqələri vurğuladılar.

Hindistan, ABŞ-ın bu cür ticarəti dayandırmaq üçün tariflər tətbiq etməsinə baxmayaraq, Rusiyanın enerji və silahlarının əsas alıcısına çevrilib. Eyni zamanda, Yeni Dehli bu cəza tədbirlərini yüngülləşdirmək üçün Vaşinqtonla ticarət sazişi üzrə danışıqlar aparır. Modinin Ukraynada sülhə dəstəyi Hindistanı Rusiya ilə strateji tərəfdaşlığını qoruyarkən münaqişədə potensial vasitəçi kimi təqdim edir. Zirvə görüşü ABŞ-Rusiya gərginliyi fonunda Hindistanın iqtisadi artım, enerji təhlükəsizliyi və diplomatik təsir əldə etməkdə üzləşdiyi həssas balanslaşdırma hərəkətini vurğulayır.

Rəsmi danışıqların sonunda iki ölkənin bir sıra ticarət və investisiya sazişlərini elan etməsi gözlənilirdi. Bunlar arasında Hindistan şirkətləri Rusiyada karbamid zavodu qurmaq üçün Rusiyanın Uralchem ​​qrupu ilə tərəfdaşlığa hazırlaşır. Qazprombank və Alfa Bank da daxil olmaqla Rusiya bankları Hindistanda fəaliyyət göstərmək üçün təsdiq axtarır və bu da ikitərəfli ticarəti asanlaşdırır. Müdafiə sahəsində əməkdaşlıq da güclü olaraq qalır və Rusiya rəsmiləri müdafiə istehsalında özünəinam əldə etməkdə Hindistanı dəstəkləməyə hazır olduqlarını təsdiqləyiblər.

Zirvə toplantısı zamanı Modi Hindistanın sülhə sadiqliyini vurğulayaraq, ölkənin Ukraynada “sülh üçün hər bir səyi” dəstəklədiyini bildirib. Putin Hindistanın diplomatik səylərini qəbul edərək, mümkün dinc həll yoluna doğru birgə addımlar barədə müzakirələri qeyd edib. Səfər Putinin ABŞ-ın Ukrayna üzrə elçiləri ilə danışıqlarından sonra baş tutub və bu danışıqlarda irəliləyiş əldə edilməyib və Hindistanın strateji həmsöhbət kimi artan rolunu vurğulayıb.

Putinin səfəri Hindistanın xarici siyasətdəki sıxlığını vurğulayır. Rusiya ilə əlaqələrini gücləndirməklə Hindistan ABŞ ilə qarşıdurma riski daşıyır, Vaşinqtonla açıq şəkildə tərəf müqabilində olmaq isə onun uzunmüddətli Moskva tərəfdaşlığını təhlükə altına qoya bilər. Analitiklər Hindistanın mövqeyini qlobal ticarət, müdafiə əməkdaşlığı və diplomatik təsir arasında tarazlığı qoruyarkən, ABŞ və Avropanın Rusiya enerji idxalı üzərindəki nəzarətini idarə edən “müəmma” kimi təsvir edirlər.