Çin, ABŞ-a təzyiq göstərmək məqsədilə İranın dəstəklədiyi husilərə dəstək verir. Bir tədqiqat hesabatına əsasən, bu silahlı qruplaşma Çin istehsalı olan komponentlərdən istifadə etməklə orta mənzilli ballistik raket hazırlamağa çalışır.
Münaqişə zonalarında silahların istifadəsini izləyən, Böyük Britaniyada yerləşən “Conflict Armament Research” (Münaqişə Silahları Araşdırmaları) təşkilatının məlumatına görə, husilər 1000 km-dən (620 mil) çox mənzilə malik olan İran istehsalı “Xeybər Şəkan” (Khaibar Shekan) seriyalı ballistik raketlərin heç olmasa bir hissəsini yerli şəraitdə istehsal etməyə cəhd göstərirlər.
Tədqiqat qrupu husilərə göndərilən son partiyalarda xüsusi sifarişlə hazırlanmış raket komponentləri, həmçinin xammal, alətlər və sınaq avadanlıqları aşkar edib. Bundan əlavə, həmin komponentlərlə birlikdə Çinli təchizatçının adının qeyd olunduğu daşınma sənədləri də tapılıb.
Husilər getdikcə daha çox yerli istehsalı artırmağa çalışırlar, lakin bu yeni məlumatlar onların imkanlarında ciddi bir irəliləyiş olduğunu göstərir; belə ki, dünyada bu mənzilə malik raketləri istehsal etmək bacarığına sahib ölkələrin sayı çox azdır. Bu həm də onların əsas himayədarı olan İrandan asılılığın azaldığını və müstəqilliyin artdığını göstərir.
Bu tapıntılar, husilərin bazalandığı və geniş ərazilərə nəzarət etdiyi Yəməndə hakimiyyət orqanları tərəfindən ələ keçirilən yüklərə əsaslanır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının hesabatlarına və silah ekspertlərinin araşdırmalarına görə, husilərə göndərilən və ələ keçirilən yüklərin tərkibindəki malların əsas mənbəyi hazırda Çin şirkətləridir. Çin açıq şəkildə Yaxın Şərq və Şimali Afrikada sülhə çağırıb; hətta İran qarşısında lobbiçilik edərək, ondan husilərə təzyiq göstərməsini və beləliklə, onların qlobal ticarət üçün Hormüz boğazı kimi mühüm su yolu olan Qırmızı dənizdəki hücumlarını dayandırmalarını tələb edib.
Eyni zamanda, Çin husiləri həm hərbi, həm də mülki məqsədlər üçün istifadə oluna bilən “ikili təyinatlı” mallarla təchiz edir. Bu yanaşma Pekinin Rusiyanın Ukraynaya təcavüzünü dəstəkləmək üçün silah istehsalında istifadə olunan komponentlər və dəzgahlar göndərməsi ilə oxşarlıq təşkil edir.
Bu yanaşma Pekinə “inandırıcı inkar imkanı” (plausible deniability) verir, çünki o, bu fəaliyyəti sadəcə adi kommersiya ticarətinin bir hissəsi kimi təqdim edə bilər.
Çinin bu dəstəyi, İranın husilərə göstərdiyi yardıma əlavə olaraq həyata keçirilir. İranın dəstəyi əsasən kəşfiyyat məlumatlarının ötürülməsi, strategiya qurulması, təlimlərin keçirilməsi və hazır silahların göndərilməsi üzərində cəmlənib. Çin də öz növbəsində, pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) hissələrini və raket yanacağı üçün ilkin maddələri göndərməklə, həmçinin sanksiya altındakı nefti satın almaqla İrana dəstək verib.
Bütün bunlar İranın ayaqda qalmasına kömək edib və rejimin öz proksi qruplarını dəstəkləmək qabiliyyətini dəstəkləyir ki, bu da Çinin İranın qeyri-dövlət aktyorlarını, məsələn, Husiləri ayrıca dəstəkləməsi ilə münasibətləri tam dairəyə gətirir.
ABŞ-da yerləşən risk məsləhətçisi olan Basha Report-un təsisçisi Məhəmməd əl-Başa bildirib ki, “Çinin Husilərə dəstəyi ən yaxşı şəkildə diplomatik müdafiə, seçmə icra və strateji fürsətçiliyin birləşməsi kimi başa düşülür”.
“Çin Husilərin Çin kommersiya süni intellekt texnologiyalarından istifadəsinə, Çin hökuməti ilə əlaqəsi olduğu bildirilən şirkətlər tərəfindən göstərilən peyk xidmətlərinə və Yəmənə ikili təyinatlı avadanlıqların davamlı axınına göz yummağa hazır görünür.”
O qeyd edib ki, bu mallara silah istehsalı üçün dəqiq dəzgahlar, raket yanacaqlarında istifadə edilə bilən çoxlu miqdarda gübrə, raket komponentləri üçün ixtisaslaşmış metallar və dron istehsalında istifadə olunan elektronika daxildir.
Ekspertlər bildirirlər ki, Husilər son illərdə Çinlə əlaqələrini gücləndiriblər və uzun müddətdir ki, Yəmənli tacirlərin Çində olan münasibətlərinə əsaslanıblar. Silahlı qruplaşma həmçinin münasibətləri yaxşılaşdırmaq üçün Mandarin dilini öyrənəcək üzvlərini də seçib.
Əvəzində Çin, dünyanın ən böyük ixracatçısının davamlı iqtisadi sağlamlığı üçün vacib olan Çin kommersiya gəmilərinin təhlükəsiz şəkildə tranzit etməsi üçün husilərdən vədlər alıb.
Bu, həmçinin Pekinə husilərlə – Çinin öz ərazisi hesab etdiyi ada dövlət Tayvana qarşı mümkün işğal ssenarisində faydalı ola biləcək silahlı qruplaşma ilə – potensial olaraq yararlı münasibətləri qoruyub saxlamağa imkan verir.
Məsələn, husilər dünyanın ən mühüm dəniz dəhlizlərindən birini təhdid edə, ABŞ-ın hərbi-dəniz qüvvələrini və resurslarını Hind-Sakit okean regionundan yayındıra bilərlər ki, bu da ABŞ-ın hərbi yardım göndərməsini çətinləşdirər. Lakin husilər məsələsində Çin odla oynayır. Hazırda Pekin husilərə verdiyi dəstək müqabilində Qırmızı dənizdən təhlükəsiz keçid imkanından yararlansa da, bu vəziyyət əbədi davam etməyə bilər. Bununla belə, daha böyük narahatlıq doğuran məqam ABŞ-a qarşı mövqedə qalmaq zərurətidir. Çin ABŞ-la eyni tərəfdə olduğu təəssüratını yaratmaq riskini öz üzərinə götürə bilməz. Buna görə də Pekin Vaşinqtona qarşı müqavimətini davam etdirməlidir.
“Pekin üçün husilər, Çin hərbi qüvvələrini işə salmadan və ya Vaşinqtonla açıq qarşıdurmaya girmədən, ABŞ-a və onun regiondakı tərəfdaşlarına dolayı təzyiq göstərmək üçün nisbətən ucuz bir vasitə ola bilər.
İranla münasibətlərində olduğu kimi, Çin də birbaşa iştirakını və xərclərini məhdudlaşdırmaqla, potensial olaraq strateji üstünlük əldə edə bilər.”
EN 
AZ 
RU 
TR