Category: Analyses

Soyuq Müharibə dövründən bəri ABŞ Şərqi Asiya da daxil olmaqla, dünya üzrə müttəfiqlərinin əsas təhlükəsizlik töhfəçisi olub. Lakin, Tramp administrasiyası dövründə ABŞ Çinin təzyiqinə qarşı çıxmamaqla Hind-Sakit okean bölgəsindəki təhlükəsizlik rolunu azaldır. Bu, ABŞ-ın Hind-Sakit okean bölgəsindəki çəkindirmə qüvvələrinin zəifləməsinə səbəb olub və Çinin təzyiqini daha da gücləndirib.

Bunu ən yaxşı şəkildə Çin və Yaponiya arasında son diplomatik mübahisə və sonrakı Çinin Yaponiyaya qarşı təzyiqi ilə göstərmək olar. 7 noyabrda keçirilən Parlament iclasında Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaiçi iddia etdi ki, Çin ordusu Tayvanı işğal etsə, Yaponiya üçün “yaşamaq üçün təhlükə yaradan vəziyyət” yaranacaq və bu, onun özünümüdafiəsi üçün hüquqi əsaslandırmaya bərabər olacaq. Takaiçinin açıqlamasından sonra Çin Takaiçidən Tayvanla bağlı fikirlərini geri götürməsini tələb etdi. Həmçinin Yaponiyanı hərbi cəhətdən məcbur etdi. “Liaoning” təyyarə gəmisindən buraxılan Çin təyyarələri Okinava adası yaxınlığındakı Yapon təyyarələrinə qarşı ara-sıra radarlarına ilişib qalıb və bu da təsadüfən eskalasiya ehtimalını artırıb. Təyyarə adətən hücum zamanı atəş idarəetmə radarını işıqlandırır. Bundan əlavə, Çin “güc nümayişi” məqsədilə Yaponiya yaxınlığında Rusiya bombardmançıları ilə birgə təlim keçirib. Beləliklə, Çinin Yaponiyaya təzyiqi, ABŞ-ın Hind-Sakit okean regionunda çəkindirmə qabiliyyətinin zəiflədiyini göstərir.

Müttəfiqini dəstəkləmək əvəzinə, ABŞ-ın liderlik səviyyəsində cavabı Çin-Yaponiya qarşıdurmasında əsasən susdurulub. Məlumata görə, Tramp Takaiçiyə Çinlə mübahisəni qızışdırmamağa çağırıb, çünki Tramp gələn il ticarət danışıqları üçün Çinə səfərinə hazırlaşır.

ABŞ həmçinin Hind-Sakit okean regionunda Çinə qarşı mübarizə aparmaq üçün yaradılan regional mini-tərəfli əməkdaşlıqda əməkdaşlığı ləngidib. Dördlük (Avstraliya, Hindistan, Yaponiya və ABŞ-dan ibarət) Hindistan və ABŞ arasındakı gərginlik səbəbindən 2025-ci ildə Hindistanda keçirilməsi planlaşdırılan liderlik səviyyəli görüşünü keçirməyib. Yaponiya-Cənubi Koreya-ABŞ, Avstraliya-Yaponiya-ABŞ və Avstraliya, Yaponiya, Filippin və ABŞ-dan ibarət Komanda kimi digər regional mini-tərəfli əməkdaşlıqlar da Trampın prezidentliyi dövründə impulsun itirilməsi səbəbindən dayanıb. Sadə dillə desək, Tramp administrasiyası Çini Hind-Sakit okeanında düşmən kimi qəbul etmir və bu da regional ölkələrin əks-səda doğuracaq səylər göstərməsini tələb edir. Bu, Trampın Milli Təhlükəsizlik Strategiyası (MTS) ilə uyğundur, bu strategiya Çini ABŞ təhlükəsizliyinə ən böyük təhlükə kimi təqdim etməkdən çəkinirdi – bu, əvvəlki MTS sənədlərindən kəskin şəkildə fərqlənir.

Buna görə də, Tramp administrasiyası dövründə ABŞ-ın Hind-Sakit okeanında Çinə qarşı durmaq niyyəti yoxdur. Çəkindirmə imkanların və niyyətlərin məhsulu olduğundan, ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi çəkindirmə Hint-Sakit okeanında zəifləyir. Buna görə də, ABŞ-ın Hind-Sakit okeanı boyunca paytaxtlarda siyasi etibarlılığı ilə bağlı şübhələr yaranıb.

ABŞ-ın Hind-Sakit Okean bölgəsindəki etibarlılığının azalmasını nəzərə alaraq, regional ölkələr Çinə qarşı çəkindirmə yaratmaq üçün əməkdaşlığı gücləndirməlidirlər. Hindistan-Avstraliya-Yaponiya (IAJ) üçtərəfli təşkilatı buna nail olmaq üçün ən yaxşı yanaşmanı təmsil edir.

2015-ci ildə yaradıldıqdan sonra IAJ üçtərəfli təşkilatı 2017-ci ildə Tramp administrasiyası tərəfindən yenidən gücləndirilmiş Dördlüyün kölgəsi altında yoxa çıxdı. Dördlüyə ABŞ da daxil olduğundan, o, Hind-Sakit Okean bölgəsində Çinə qarşı mübarizə aparmaq üçün əsas qruplaşmaya çevrildi. İndi isə Tramp ikinci müddətində Dördlüyü arxa plana keçirdiyindən, qrupun qalan üç ölkəsi IAJ üçtərəfli təşkilatı çərçivəsində Çinə qarşı mübarizə aparmaqda əməkdaşlıq edə bilər.

IAJ üçtərəfli təşkilatı Çinin hərbi imkanlarına qarşı mübarizədə (ABŞ-ın olmadığı təqdirdə) uğursuzluğa düçar olsa da, çəkindirmə qavrayış amillərini də əhatə edir. Buna görə də, Hind-Sakit Okeanın ən vacib üç demokratiyasını təmsil edən canlanmış IAJ üçtərəfli təşkilatı Çinin Hind-Sakit Okean bölgəsində dəniz məcburiyyətinə qarşı mübarizədə ən vacib vasitə ola bilər.

Dəniz təhlükəsizliyi üç ölkə arasında əməkdaşlığın ən təbii sahəsidir. 2017-ci ildə keçirilən 4-cü IAJ üçtərəfli dialoqu zamanı qruplaşma dəniz təhlükəsizliyi və dəniz sahəsi haqqında məlumatlılıq (MDA) sahəsində daha çox əməkdaşlığa ehtiyac olduğunu vurğuladı. Çinin Hind-Sakit okeanda genişlənən dəniz iştirakı işığında dəniz təhlükəsizliyi daha da vacib hala gəlir və üç ölkə bunun müxtəlif rəqabət meydançalarında nəticələri ilə üzləşir. Məsələn, Hindistan Hind Okeanı Bölgəsində artan Çin iştirakı ilə üzləşir, Avstraliya isə Qərbi Sakit okeanda, Yaponiya isə Şərqi Çin dənizində və Cənubi Çin dənizindədir. Buna görə də, hər üç ölkə Hind-Sakit okeandakı müvafiq rəqabət meydançalarında Çinə qarşı mübarizə aparmaq üçün səylərini birləşdirə bilər. Bu, Hind-Sakit okeanda Çinin məcburiyyətinə qarşı çəkindirməni gücləndirəcək.

Birgə hərbi təlimlər və patrullar Çinin məcburi hərəkətlərinə qarşı qətiyyət nümayiş etdirmək üçün möhtəşəm bir yol təqdim edir. Bundan əlavə, bu cür təlimlər və patrullar, Çinin dəniz ekspansiyasına qarşı dayanıqlılıq yaratmaq üçün Filippin, Vyetnam və İndoneziya kimi Çinin dəniz məcburiyyətinə məruz qalan ölkələri də əhatə edə bilər. Canlandırılmış IAJ üçtərəfli proqramı da simvolik əhəmiyyət daşıyacaq. Hind-Sakit okean ölkələrinin əksəriyyətinin ABŞ və Çin arasında mühafizə etdiyi bir vaxtda IAJ üçtərəfli proqramı, təhlükəsizlik əməkdaşlığının praktik sahələrini formalaşdırmaqla ABŞ-Çin rəqabətində naviqasiyanın muxtar yanaşmasını təmsil edir.

Beləliklə, Çinin Hind-Sakit okeandakı məcburiyyəti, Tramp administrasiyası dövründə ABŞ-ın Hind-Sakit okeanda Çinə qarşı çıxmaqda maraqlı olmadığı kimi göründüyü üçün regional ölkələrin əks-səda səylərini zəruri edir. Nəticə etibarilə, IAJ üçtərəfli proqramı ilə təmsil olunan ABŞ-ın Hind-Sakit okeanı xaricində olması, Hind-Sakit okeanda Çin məcburiyyətinin qarşısını almaq üçün ən təsirli yanaşma ola bilər.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın təlimatıyla Venesuela Prezidenti Nikolas Maduronun oğurlanmasına Kremlin səszi qalması Pekini narahat edib. “The Times” qəzeti Kremlin Maduronun oğurlanmasına seyrçi qalması barədə məqalə yayımlayıb. Həmin məqalədə Pekinin Moskva ilə tərəfdaşlıq perspektivlərini nəzərdən keçirəcəyi yazılıb. Pekində hesab edirlər ki, Kreml Maduronun oğurlanmasına görə ABŞ-a qarşı heç bir addım atmadı.

Rusiya hakimiyyəti Venesueladakı vəziyyətlə bağlı qiymətləndirmələrini və dekabrın sonlarında diplomatlarını və onların ailələrini Karakasdan təxliyə etmək qərarlarını Çinlə bölüşməyib. Nəticədə, Çin, gözləmədiyi halda, ABŞ xüsusi təyinatlılarının Maduronu həbs edib aparması ilə bağlı pis vəziyyətdə qalıb. Həbsindən bir neçə saat əvvəl Maduro Karakasda ABŞ-nin Latın Amerikası üzrə xüsusi elçisi ilə görüşüb. Bundan bir az əvvəl isə Çin Xarici İşlər naziri venesuelalı həmkarı ilə telefonla danışıb və ona ölkənin “suverenliyini və sabitliyini qorumaqda möhkəm dəstək” vəd edib. Lakin bundan az sonra Maduronun oğurlanması Çini biabırçı vəziyyətdə qoyub.

“The Times” qəzetinin yazdığına görə, bütün bunlar Pekini qıcıqlandırıb, Çin və Rusiya arasındakı münasibətlər barədə qızğın müzakirələrə və hətta bəzi dairələrdə ABŞ-nin əməliyyatı zamanı Venesuelada Rusiya hava hücumundan müdafiə sistemlərinin “susması”nın təsadüf deyil, Moskva ilə Vaşinqton arasında əməkdaşlığın sübutu olduğu barədə fərziyyələrə səbəb olub.

Qəzet yazır ki, ABŞ-nin Maduro əməliyyatı Pekinin real imkanlarının məhdudluğunu nümayiş etdirdi. Çində isə Rusiya ilə əməkdaşlığın faydadan daha çox zərər gətirdiyi barədə getdikcə daha çox səslənən arqumentlər var. Çünki Rusiya ilə sıx əməkdaşlıq Çinin beynəlxalq imicini sarsıdır və xeyirdən çox zərər gətirir. Ukraynadakı müharibəyə görə Rusiyanın təcrid olunması Çinə iqtisadi fayda gətirsə də, iki ölkə arasında yaxınlaşmanın zərərləri də aydındır. Bunu Pekin Universitetinin Beynəlxalq Araşdırmalar Məktəbinin dekanı və Çinin ən nüfuzlu strateqlərindən biri olan professor Jia Qingguo Maduronun tutulmasından qısa müddət əvvəl verdiyi müsahibədə qeyd etmişdi. Bu zərərlər arasında o, Çinin Rusiyaya görə Avropa ilə mövcud və gələcək münasibətlərinin pisləşməsini də qeyd edib və əlavə edib ki, Ukraynadakı münaqişənin həlli Çin üçün faydalı olardı.

Maduronun devrilməsi Çinin ciddi iqtisadi itkilərə məruz qalması ilə nəticələnir. Çin Venesuelaya milyardlarla dollar kredit verib. Venesuela isə borcunu pulla ödəyə bilmədiyi üçün onu qismən neftlə bağlamağa başlayıb. Lakin, “The Wall Street Journal”-ın verdiyi məlumata görə, Maduronun 3 yanvarda tutulmasından bəri Venesueladan Çinə bir dənə də olsun tanker getməyib. Vaşinqton bu ölkənin neft ixracına nəzarət edəcəyini bəyan edib və Venesuela neftini daşıyan tankerlər hazırda yalnız ABŞ-yə göndərilir.

Çin 2025-ci ilin ikinci yarısında gündə təxminən 440.000 barrel Venesuela nefti alırdı. Bu, onun idxalının təxminən 4%-ni təşkil edir. Pekin Maduro rejiminə o qədər arxayın idi ki, Çində ağır Venesuela xam neftini emal etmək üçün nəzərdə tutulmuş neft-kimya kompleksinin tikintisinə təxminən 9 milyard dollar sərmayə qoyub.

Nəhayət, qəzet yazır ki, Pekində Moskvanın Çindən yayınaraq Vaşinqtondakı mövcud administrasiya ilə bir növ Venesuela-Ukrayna mübadiləsi və ya daha dəqiq desək, təsir dairələrinin bölünməsi barədə razılığa gələ biləcəyinə dair şübhələr var.

Venesuela prezidenti Nikolas Maduro xüsusi Çin nümayəndə heyəti ilə görüşdükdən bir neçə saat sonra ölkəsinin ABŞ tərəfindən bombalanması ehtimalı az olan bir təsadüf kimi görünür. Aylardır ki, ABŞ və Donald Tramp Latın Amerikasının Pekinlə artan əlaqələrinə dair xəbərdarlıqlar edir və diplomatik yenidən tənzimləmə aparmağa çalışırlar.

ABŞ dövlət katibi Marko Rubio açıq şəkildə bildirib ki, müdaxilənin məqsədlərindən biri ABŞ-ın rəqiblərindən – o cümlədən Çindən – Venesuelanın neft sənayesinə investisiyaların qarşısını almaqdır. “Burası Qərb yarımkürəsidir”, o deyib. “Biz burada yaşayırıq – və Qərb yarımkürəsinin ABŞ-ın rəqibləri, rəqibləri və rəqibləri üçün əməliyyat bazası olmasına icazə verməyəcəyik.”

Pekin Venesuelanın bir nömrəli neft müştərisidir və hər il Karakas neftinin 80%-dən çoxu Çinə ixrac olunur. Çin bu neftdən asılı olmasa da – ölkənin idxalının yalnız 4 faizini təşkil edir – bu, iki ölkənin “hər cür hava şəraitinə uyğun, hər cür şəraitə uyğun strateji tərəfdaşlıq” adlandırdığı şeyin əsasını təşkil edir. Trampın artıq Çinə neft satmağa davam edəcəyini dediyini nəzərə alsaq, bu, Pekinə birmənalı mesaj təqdim edir – bu addım güc və ABŞ-ın bölgədəki dominantlığını bərpa etməklə bağlıdır.

Nəticələr Qərb yarımkürəsində davam edən bütün iqtisadi və geosiyasi güc balansına təsir göstərə bilər. Çin Cənubi Amerikada ABŞ təsirini əvəz edir. Pekinin Latın Amerikasına təsiri son iyirmi ildə sürətlə genişlənərək özünü ABŞ-a qarşı ciddi hərtərəfli rəqib və bəzi ölkələrdə açıq qalib kimi təsdiqləyib. Braziliya, Çili və Peru kimi yerlərdə Vaşinqtonu ən böyük ticarət tərəfdaşı kimi əvəz edib. Hətta ABŞ-ın bölgədəki yaxın müttəfiqlərindən biri olan qonşu Meksika ilə ikinci ən böyük ticarət tərəfdaşıdır. Çin regionda ən azı on iki böyük limanı, o cümlədən Peruda meqaport və Boliviyada nəhəng kosmik izləmə stansiyasını yaradıb və ya onlara nəzarət edir.

Çinin aparıcı telekommunikasiya şirkəti olan və əsasən Qərb tərəfindən rədd edilən Huawei hazırda Latın Amerikasının əksər ölkələrində mövcuddur. Təhlükəsizlik əlaqələri, həmçinin Venesuela, Ekvador, Boliviya və Argentina kimi ölkələrdəki tərəfdaşlıqlar sayəsində dərinləşib. Bu ölkələr Çindən təyyarələr, hücum tüfəngləri və radar avadanlıqları da daxil olmaqla hərbi texnika alırlar. Və xüsusilə Venesuelaya baxsanız, Çin ölkənin bir nömrəli neft idxalçısına çevrilib və bunun müqabilində neft müqabilində kredit müqavilələrinə on milyardlarla dollar yatırıb – əsasən enerji və infrastruktur üçün, kritik boşluqları doldurmaqla və Pekindən asılılığı artırmaqla. Bu, Çin tərəfindən Amerika qitəsində geniş istifadə edilən kredit modelidir.

ABŞ Çinin regionda artan təsirini açıq şəkildə tənqid edib və bir neçə Latın Amerikası ölkəsini Pekinlə iqtisadi əlaqələrini azaltmağa razı sala bilib. Məsələn, 2025-ci ilin əvvəlində Panama ABŞ Dövlət Katibi Marko Rubio ilə görüşdən sonra Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsündən rəsmi olaraq çıxdı. Ancaq Çin yenə də qətiyyətli deyil və bu yaxınlarda ABŞ-ın gücünü daha da sıxışdırmaq ambisiyalarını açıq şəkildə ortaya qoyub. Çin hökumətinin Latın Amerikası və Karib dənizi ilə bağlı nadir hallarda dərc olunan siyasət sənədi ötən ay dərc edilib və orada “beynəlxalq güc balansında əhəmiyyətli bir dəyişiklik baş verdiyi” qeyd edilib – Çin terminologiyası ABŞ-ın qlobal üstünlüyünə son qoymaqla eyniləşdirir. Lakin son bir neçə günün hadisələri Çinin iddiasını sarsıdıb.

Tramp Amerikanın Qərb yarımkürəsindəki qlobal güc proyeksiyası ilə bağlı sarsılmaz ambisiyalarını ifadə edib və bu, Çinə regionun xarici güclər üçün bağlı olduğu barədə gizli bir xəbərdarlıq daşıyır. Bu şifahi, indi isə hərbi təhdid, digər Latın Amerikası ölkələrini Çinlə əlaqələrini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edə bilər. Və onlar öz gələcəkləri və təhlükəsizlikləri ilə bağlı narahat olacaqlar.

Çünki bütün ritorikasına və siyasi dəstəyinə baxmayaraq, Pekin Maduronu ABŞ tərəfindən ələ keçirilməkdən qoruya və ya Karakasa özünü müdafiə etmək üçün bir şey təklif edə bilmədi. Çin indi, xüsusən də təcavüzkar Amerikanın hərəkətdə olduğu bir vaxtda, daha çox simvolik dəstəkçi kimi görünmək riski ilə üzləşə bilər. Bunun əvəzinə, Çinin bu hücumdan özünü beynəlxalq hüquqa riayət edən və qaydalara əsaslanan nizamı dəstəkləyən yeganə qlobal güc mərkəzi kimi təqdim etmək üçün istifadə edəcəyi ehtimal olunur. Çinin dövlət mediası bu hücumu ABŞ-ın mənəvi yüksəklikdən imtina etməsi ilə nəticələnəcək “resursların ələ keçirilməsi ilə bağlı güc oyunu” kimi qələmə verməklə məşğuldur. “China Daily” bazar ertəsi günü yazırdı: “İstənilən tərifə görə, ABŞ-ın hərbi əməliyyatı işğala bərabərdir. “Dünyanın şahidi olduğu şey qaydalara əsaslanan bir nizam deyil, müstəmləkə talanıdır.” Hökumətin ruporu həmçinin regiondakı digər ölkələrə də qorxulu bir xəbərdarlıq dərc edib.

“China Daily” qəzetinin redaksiyasında deyilir: “Amerikadakı digər ölkələr üçün bu, geri çəkilmə deyil, imperialist genişlənmədir – təkəbbürlü təkəbbürün aqressiv şəkildə yenidən təsdiqlənməsidir.” “Bu məntiqin üstünlük təşkil etməsinə icazə verilərsə, Venesuelanın son qurban olma ehtimalı azdır.” Trampın artıq digər ölkələrdə hərbi əməliyyatların ola biləcəyini irəli sürdüyü bir vaxtda, Çinin müttəfiqləri Amerikanın hərbi qüdrəti qarşısında dostluğun nə qədər uzanacağını sorğulayacaqlar.

Hindistanda yerləşən Qlobal Ticarət Tədqiqatları Təşəbbüsü (GTRI) beyin mərkəzi Venesueladakı davam edən böhranın Hindistan üçün hər hansı bir maddi iqtisadi və ya enerji təsiri ehtimalının az olduğunu bildirib.

GTRI qeydində Hindistanın 2000-ci və 2010-cu illərdə Venesuela xam neftinin əsas alıcısı olduğunu iddia edib. ONGC Videsh kimi Hindistan şirkətləri Orinoko kəmərində pay sahibi olublar. ABŞ sanksiyaları səbəbindən ikitərəfli əlaqələr 2019-cu ildən bəri kəskin şəkildə zəifləyib və bu sanksiyalar Hindistanı ikinci dərəcəli sanksiyalardan yayınmaq üçün neft idxalını azaltmağa və kommersiya fəaliyyətini azaltmağa məcbur edib.

GTRI bazar günü ABŞ qüvvələrinin Venesuelada genişmiqyaslı hərbi əməliyyat keçirməsindən, prezident Nikolas Maduro və həyat yoldaşını ələ keçirməsindən və narkoterrorizm və narkotik qaçaqmalçılığı da daxil olmaqla ittihamlarla üzləşmək üçün ABŞ-a aparmasından bir gün sonra qeyd edib ki, nəticədə Hindistanın Venesuela ilə ticarəti hazırda kiçik və azalır.

2024-25-ci illərdə Hindistanın Venesueladan ümumi idxalı cəmi 364,5 milyon ABŞ dolları təşkil edib ki, bunun da 255,3 milyon ABŞ dolları xam neftin payına düşüb ki, bu da 2023-24-cü illərdəki 1,4 milyard ABŞ dolları xam neft idxalından 81,3 faiz azdır. GTRI-nin məlumatına görə, Hindistanın Venesuelaya ixracı 95,3 milyon ABŞ dolları təşkil edib ki, bunun da 41,4 milyon ABŞ dolları dəyərində olan əczaçılıq məhsulları üstünlük təşkil edib. GTRI təkrarlayıb ki, “Aşağı ticarət həcmləri, mövcud sanksiya məhdudiyyətləri və böyük coğrafi məsafə nəzərə alınmaqla, Venesueladakı mövcud hadisələrin Hindistan iqtisadiyyatına və ya enerji təhlükəsizliyinə hər hansı əhəmiyyətli təsir göstərməsi gözlənilmir”.

GTRI-nin fikrincə, bu inkişaf etməkdə olan qlobal nizamda xammal və enerji resursları uğrunda müharibələr qarşıdakı illərdə daha da şiddətlənəcək. GTRI təklif edib ki, Hindistan buna görə də ehtiyatla hərəkət etməli, strateji muxtariyyətini qorumalı, suverenliyini və ya uzunmüddətli maraqlarını zəiflədən sövdələşmələrdən çəkinməli və geosiyasi təzyiq olmadan vacib xammal və enerji mənbələrinə çıxışı təmin etməlidir. GTRI-nin məlumatına görə, Venesuela xam neftinə nəzarəti təmin etmək ABŞ əməliyyatının əsasını təşkil edirdi. Venesuela dünya neft ehtiyatlarının təxminən 18 faizinə sahibdir ki, bu da Səudiyyə Ərəbistanından (təxminən 16 faiz), Rusiyadan (təxminən 5-6 faiz) və ya ABŞ-dan (təxminən 4 faiz) çoxdur. Təkcə Venesuelanın xam neft ehtiyatları ABŞ və Rusiyanın birlikdə ehtiyatlarından daha çoxdur.

“Amerika Birləşmiş Ştatları kifayət qədər xam neft və ya emal gücünə malik olmadan Avropa Birliyi, Yaponiya, Cənubi Koreya və Birləşmiş Krallıq kimi tərəfdaşlarla ticarət müqavilələri imzalayaraq, onlardan ABŞ neft məhsulları və mayeləşdirilmiş təbii qaz almaq öhdəlikləri alıb.” GTRI qeydində deyilir: “Amerika Birləşmiş Ştatları Avropa Birliyi, Yaponiya, Cənubi Koreya və Birləşmiş Krallıq kimi tərəfdaşlarla ticarət müqavilələri imzalayıb və onlardan kifayət qədər xam neft və ya emal gücünə malik olmadan ABŞ neft məhsulları və mayeləşdirilmiş təbii qaz almaq öhdəliyi alıb. Bu fonda dünyanın ən böyük sübut olunmuş neft ehtiyatlarına malik olan Venesuela ABŞ üçün xam neftin əsas mənbəyidir. Beləliklə, Venesuela neftinə sərbəst çıxış ABŞ üçün əsas motivasiya olub”.

ABŞ Prezdenti Donald Tramp son çıxışında Venesuelladan sonra növbənin Kuba, Meksika və Kolumbiyaya çatacağına işarə edib. Bu dövlətlər narahat olmalıdırlar. Dövlət katibi Marko Rubio Trampın özündən əvvəlki Prezidentlərdən fərqini belə qiymətləndirib: “Tramp nə deyirsə, onu da edir”.

ABŞ Kubada 1959-cu il inqilabından sonra Kastro rejimini devirmək üçün müxtəlif üsullara əl atdı, heç biri işə yaramadı, sonra SSRİ-nin “azadlıq adasından” nüvə başlıqlı raketlərini çıxarması qarşılığında Vaşinqton Kuba rejimini devirməyəcəyi vədini verdi. Ancaq bu vədlər tarixdə qalıb, SSRİ yoxdur, Kastro da, üstəgəl Kuba artıq Venesuelladan ucuz neft ala bilməyəcək və bu hal kubalıların sosial durumunu daha da ağırlaşdıracaq. Tramp və onun Kuba əsilli dövlət katibi Rubio bu durumdan öz məqsədləri üçün istifadə barədə düşünə bilərlər.

ABŞ xüsusi təyinatlıları Kolumbiyada keçmiş illərdə narkokartellərə qarşı müxtəlif əməliyyatlar həyata keçiriblər. 1990-cı illərin əvvəllərində məşhur kolumbiyalı narkobaron Pablo Eskobara qarşı əməliyyatda amerikalı hərbi mütəxəssislər də iştirak ediblər. Kolumbiyanın hazırki Prezidenti solçu və partizan hərəkatının keçmiş üzvü Qustavo Petrodur. O Venesuella Prezidenti Nikolas Maduronun oğurlanmasına ən sərt reaksiya verən dövlət başçılarındandır. Bu baxımdan Kolumbiyanı ram etmək asan olmayacaq. Meksikaya gəldikdə, ABŞ-ın bu ölkənin narkokartelləri ilə mübarizə təcrübəsi var, indinin özündə Amerika həbsxalanalrında kifayət qədər meksikalı narkotacirlər var.

Son hadisələrdən ən çox narahat olan ölkələrin başında Çin gəlir. Bunun bir neçə səbəbi var. Birincisi, Pekin Maduro ilə razılaşma əsasında Venesuella neftinin əsas alıcılarından idi. İkincisi, Çin şirkətləri Maduronin xeyri-duasıyla Venesuellanın nadir torpaq elementlərinin çıxarılması layihələrinə cəlb olunmuşdular. Pekində düşünürlər ki, Venesuellaya Amerikanın dəstək verdiyi siyasətçi rəhbər təyin olunarsa, Çin bu Latın Amerika ölkəsinin zənginliklərindən faydalana bilməyəcək. Halbuki, Tramp son çıxışında ABŞ-ın Venesuella neftinə sahib olmasından sonra bu ölkənin Çinə də neft satmaqda davam edə biləcəyini vurğulayıb. Çətin Pekin bu vədə inansın. Çünki, Trampın əsas hədəfi Rusiya deyil, Çindir və Ağ Ev sahibi müxtəlif çıxışlarında bunu gizlətməyib. Pekin Venesuella cəmiyyətinin Vaşinqtonun hökmranlığına müqavimət göstərməsini istəyir. Ancaq hələ ki, Veneseullada Amerikaya etiraz səsləri eşidilmir. Pekin başqa cəhdlərə də əl atıb. Çin Vaşinqtondan Maduro və onun həyat yoldaşını azad etməsini istəyib. Pekin baş verənlərin BMT Təhlükəsizlik Şurasında müzakirəsini də tələb edib. Pekin əlindən gələni edəcək ki, Trampın Venesuella əməliyyatı ABŞ-a siyasi və iqtisadi mənada baha başa gəlsin, bu ölkə Amerika üçün ikinci İraqa və ya Əfqanıstana çevrilsin.

Bu arada, Pekin Tayvan adası ətrafında hərbi gəmilərinin və hərbi təlimlərinin sayını artıracaq. Venesuellada baş verənlərin fonunda Çin hakimiyyəti Tayvanı nəzarətə götürmək planlarını reallaşdırmaq barədə də düşünə bilər. Məntiq sadədir: “ABŞ beynəlxalq hüquqa zidd olaraq Venesuellaya müdaxilə edirsə, Çinin də özünə aid adanı ram etmək hüququ var”. Ancaq məsələ burasındadır ki, Tramp administrasiyasi Tayvanı da özününkü sayır və adanı Çinə təhvil vermək kimi planı yoxdur.

Ukraynanın xarici işlər naziri Andriy Sibiqa yayımladığı bəyanatda ölkəinin Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin iqamətgahına hücum etmədiyini və Kremlin dezinformasiya yaydığını bildirib. “Belə bir hücum baş verməyib” deyən Sibiqa Kremlin “Putinin iqamətgahına hücumla” bağlı heç bir inandırıcı dəlil təqdim etmədiyini vurğulayıb. Ukrayna xarici işlər naziri bir sıra ölkənin əslində baş verməmiş hücumla bağlı narahatlıqlarını ifadə edən açıqlamalarının Kiyevi məyus etdiyini söyləyib.

Bu Kremlin yeni taktikasıdır. Rusiya hakimiyyəti baş verməyən hücumla bağlı dezinformasiya yaymaqla həm danışıqlar prosesini pozmaq, həm də beynəlxalq aləmdə Ukraynanı nüfuzdan salmağa çalışır. Putin buna görə müxtəlif dovlət liderlərinə zəng edib. Halbuki, bu ilin sentyabrın 7-də Rusiya raketlə Ukraynanın hökuməti binasına zərbələr endirmişdi və ortada dağıntını əks etdirən dəlillər mövcud idi.

Bundan sonra nə olacaq? Birincisi, Rusiya Ukraynanın şəhərlərinə daha çox zərər vurmağa çalışacaq. İkincisi, Rusiya Vaşinqtonun hazırladığı və düzəlişlərə məruz qalan həll planını arxa plana atacaq. Putin hesab edir ki, Rusiya ordusu yaxın aylarda işğal zonasını genişləndirə biləcək və bu səbəbdən Ukrayna daha ağır şərtlərlə daxilində həll planını qəbul etmək məcburiyyətində qalacaq. Ancaq generalları Putinə yalan məlumat verirlər. Rusiya ordusu elan etdiyi şəhərləri işğal edə bilməyib və cəbhə bölgəsində ağır döyüşlər davam edir. Kreml artıq müqavilə əsasında müharibənin başlanğıcında olduğu kimi cəbhə bölgəsinə planlaşdırdığı qədər muzdlu göndərə bilmir. Buna baxmayaraq, Putin sülhə hazır deyil, ümumiyyətlə o özünü və ölkəsini elə bir tələyə salıb ki, Rusiyanı müharibə aparmadan təsəvvür edə bilmir. Rusiya siyasəti, iqtisadiyyatı və ordusu 4 ildir ki, müharibə şəraitində varlığını davam etdirir, bütün resurslar buna fokuslanıb, geri qayıdışın daha ağır çətinlikləri olacaq. Birinci Dünya müharibəsi də 4 il çəkdi və nəticədə Rusiya imperiyası çökdü…

Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov ilin son müsahibəsində də hədələyici tonundan imtina etməyib. O Avropanın Rusiyaya hücum edəcəyi halda köhnə qitənin dəhşətli zərbələrlə üzləşəcəyini bildirib. Lavrov lideri Vladimir Putin kimi Avropanı qorxutmağa çalışır. Rusiya rəsmiləri bir ara Avropanı nüvə mühariəsiylə hədələyirdilər, bu hədələrin işə yaramadığını anladıqdan sonra başqa hədələrə keçiblər. Bəllidir ki, Avropa İttifaqı ölkələrinin Ukrayna ilə birgə Rusiyaya qarşı müharibəyə qoşulması kimi planı yoxdur. Avropa İttifaqı və NATO sadəcə Ukraynanı ayaqda saxlamağa çalışır. Bu məqsədlə Ukraynaya maliyyə və hərbi texnika göndərilir. Buna rəğmən, heç bir dövlət Ukraynaya ordu birlikləri göndərməyi planlaşdırmır. Bunu Kreml də bilir, sadəcə Rusiya rəsmiləri qabaqdangəlmişlik edərək Avropa ölkələrini Ukraynaya dəstəyi artırmaqdan çəkindirməyə çalışırlar. Ancaq bu alınmır. Rusiyanın Ukraynaya qarşı beşinci ilinə keçəcək müharibə Avropa təhlükəsizliyinə əsas təhdiddir və Rusiyanın işğalçı planlarından qorunmağın yolu Ukraynaya dəstəyin artırılmasından keçir.

Kreml ABŞ Prezidenti Donald Trampın siyasətindən məmnundur. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ağ Evin müharibənin dayandırılmasıyla bağlı irəli sürdüyü 28 bəndlik planı müzakirə etməyə hazır idi. Ancaq Kiyev və Brüssel həmin plana zəruri düzəliş və dəyişikliklər etdi. Kreml yeni planı rədd etdi. Lavrov müsahibəsində müharibənin dayandırılmasına guya Avropanın əngəl olduğunu bildirib. Yəni bu məntiqə görə, Kiyev və Brüssel Ağ Evin irəli sürdüyü palana dəyişikliklər etməsəydilər, Moskva müharibəni dayandırmağa hazır idi.

Sergey Lavrovun müsahibəsində Tayvanla bağlı sözləri də diqqəti çəkib. O deyib ki, əgər Çin Tayvanı ələ keçirmək çün hərbi müdaxiləyə başlayarsa, Rusiya müttəfiqinin yanında olacaq. Kreml bununla Çini Tayvanı ələ keçirmək siyasətinə dəstəyini nümayiş etdirib. Görünür, Çinin Tayvana ələ keçirmək məqsədilə müharibəyə başlaması Rusiyanın maraqlarına cavab verir. Kremldə hesab edirlər ki, Asiya qitəsində yeni müharibə böyük dövlətlərin diqqətini həmin bölgəyə yönəldəcək və Qərb ölkələrinin Rusiya-Ukrayna müharibəsinə diqqətinin azalmasıyla müşahidə olunacaq. Buna baxmayaraq, Pekinin Tayvanı ələ keçirmək məqsədilə müharibəyə başlamağa risk etmir. Çünki, bu müharibənin Çin iqtisadiyyatı üçün ciddi problemlər yarada biləcəyinin fərqindədir. Putin Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə başaldıqda iqtisadi riskləri hesablamadı.

Bu arada, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin ilin sonuna yaxın Qazaxıstanın keçmiş Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə görüşü diqqəti çəkib. Bunu Putinin Qazaxıstanın hazırki Prezidenti xəbərdarlıq mesajı kimi qiymətləndirmək olar. Kasım-Jomart Tokayev Rusiya ilə tərəfdaşlığı davam etməklə yanaşı Türk dövlətlərin arasında inteqrasiyaya, ABŞ və Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığın genişlənməsinə maraq göstərir. Bu isə imperiya təfəkkürünə sahib olan Rusiya Prezidentinin xoşuna gəlmir. Ancaq Putinin “mesajları” mövcud durumu dəyişmək iqtidarında deyil. Putin Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın acığına köhnə dostu Robert Köçəryanla da görüşürdü, ancaq Kreml sahibi bununla istədiyi nəticəni əldə edə bilmədi.

Yaponiya Nazirlər Kabineti dekabr;n 26-da qarşıdan gələn maliyyə ili üçün rekord büdcəni təsdiqləyib.122,3 trilyon yen (782 milyard dollar) məbləğində büdcəyə müdafiə üçün 9 trilyon yendən çox vəsait daxil olacaq və bu, bütün zamanların rekordunu qıracaq. Bu, Tokionun bölgədəki artan gərginlik səbəbindən sahil müdafiəsini gücləndirməyə çalışması və silahlara xərclərini ümumi daxili məhsulun 2%-nə çatdırmağa çalışması ilə əlaqədardır. Rəsmi olaraq aprel ayında başlayacaq və hələ də parlamentin təsdiqini tələb edən 2026-cı il üçün büdcə layihəsi 2025-ci illə müqayisədə 9,4% artıb.

Yaponiya niyə müdafiə büdcəsini artırır?

Yaponiya hökuməti, müttəfiqi ABŞ-ın təzyiqi səbəbindən, planlaşdırılandan iki il əvvəl, mart ayına qədər 2% hədəfinə çatacağına söz verib. Yaponiya Müdafiə Nazirliyinin brifinq sənədində deyilir ki, Tokio İkinci Dünya Müharibəsinin sonundan bəri “ən ağır və mürəkkəb təhlükəsizlik mühiti ilə üzləşir” və müdafiə qabiliyyətlərini “kökündən gücləndirmək” üçün tələb olunan vəziyyətləri də əlavə edir. Yaponiyanın ordusunun heyətlə təmin edilməsi ilə bağlı çətinlikləri səbəbindən ölkə müdafiə səyləri üçün pilotsuz silahları vacib hesab edir və dronlar mühüm rol oynayır.

Sürətli silah tədarükünü təmin etmək üçün Tokio, potensial olaraq müttəfiqləri Türkiyə və ya İsraildən idxala etibar etməyi planlaşdırır. Ölkənin silahlanma yarışının əsas səbəbi Çinin Tayvana qarşı hərbi əməliyyatlar keçirməsi riskidir. Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaiçi bildirib ki, əgər Pekinin özünüidarəetmə adasında hakimiyyətini zorla tətbiq etmək barədə açıqlamaları gerçəkləşərsə, Tokio müdaxilə edə bilər.

Bu ayın əvvəlində Çin təyyarədaşıyan gəmisinin Yaponiyanın cənub-qərb hissəsi yaxınlığında keçirdiyi hərbi təlimlər etirazla nəticələndi. Çin təyyarəsi radarını Yaponiya təyyarəsinə bağladı və bu, atəş açmağa hazırlıq hesab edildi. Tokionun 2022-ci ildən etibarən hazırkı müdafiə strategiyasında Çin ölkənin ən böyük strateji problemi kimi göstərilir.

Bu arada, Çin hərbi texnologiyalar sahəsində növbəti mühüm addım ataraq DF-27A hipersəs raketini sınaqdan keçirib. Raketin maksimum uçuş məsafəsi 8 min kilometrə çatır və sürəti 8.6 Maxa bərabərdir. Sınaq zamanı raket 2100 kilometrlik məsafəni cəmi 12 dəqiqəyə qət edib. DF-27A raketinin inkişaf etdirilməsində əsas məqsəd Çin hərbi qüvvələrinin uzaqmənzilli və sürətli hücum qabiliyyətini artırmaqdır. Hipersəs raket texnologiyası dünya hərbi gücləri üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu cür raketlər müdafiə sistemləri tərəfindən izlənməsi və məhv edilməsi baxımından çətinliklər yaradır. Çin bu sınaqla həm də regional və qlobal hərbi balansda mövqeyini gücləndirməyə çalışır.

ABŞ Prezidentin Donald Trampın Avropa bölgəsinə marağı azalıb. Ağ Ev sahibi Avropa İttifaqını zəif təşkilat, Avropa liderlərini isə cəsarətsiz siyasətçilər kimi qiymətləndirib. Trampın bu yanaşmasının səbəbi Avropa İttifaqının müxtəlif məsələlərin həllində qəti addımlar ata bilməməsi və qitənin təhlükəsizliyinə diqqət yetirməməsiylə bağlıdır. Avropa ölkələri uzun illər təhlükəsizliklərini ABŞ-a həvalə ediblər, bu dövlətlər büdcələrini orduların saxlanılmasına deyil, insanlarının rifah hallarının yüksəlməsinə yönəldiblər. Bu Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə balşamasına və Tramp Prezident seçilənə qədər davam edib. Vaşinqton artıq Avropa İttifaqının təhlükəsiliklər bağlı maliyyə yükünü daşımaq istəmir.

Bu arada, Tramp administrasiyasının diqqəti Avrasiya qitəsinə, o cümlədən Mərkəzi Asiyaya yönəlib. Ağ Ev sahibinin Azərbaycanla Ermənistanı barışdırmaq və “Tramp yolu” layihəsinin reallaşması istəyinin əsas hədəflərindən biri məhz Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanı əldə etməkdir. Təsadüfi deyil ki, tarixdə ilk dəfə Mərkəzi Asiya liderləri 5+1 formatında Ağ Evdə ABŞ Prezidenti ilə görüşüblər. Vaşinqtonda 5+1 formatında keçirilən görüş çərçivəsində ABŞ-la Qazaxıstan arasında 17 milyard dollar civarında 30-a yaxın saziş imzalanıb. Özbəkistan isə yaxın illərdə ABŞ-dan dəyəri milyardlarla dollar olan 22 “Boeing” təyyarəsi alacaq. Tramp bununla kifayətlənməyərək, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevla telefonla danışaraq hər iki lideri gələn il Amerika Birləşmiş Ştatlarında keçiriləcək G20 sammitinə dəvət edib.

Trampın hədəfləri praqmatikdir. Qazaxıstan və Özbəkistan dünya uran ehtiyatlarının yarısına malikdirlər. Bundan başqa Mərkəzi Asiya ölkələri nadir metallara malikdirlər. Smartfonlar, elektrik avtomobilləri və külək turbinləri başda olmaqla digər texnoloji avadanlıqların istehsalında nadir torpaq elementlərindən istifadə edilir. Keçmiş illərdə Çin nadir torpaq elementlərini ABŞ və Avropa dövlətlərinə ixrac edirdi. Ancaq Çin bu ixaracatı kəskin şəkildə azaldıb. Pekinin məqsədi bu yolla rəqiblərinin istehsalını zəiflətmək, eyni zamanda öz məhsullarının dünya bazarlarında satışını artırmaqdır. Çindən əlləri üzülən Qərb ölkələri, o cümlədən ABŞ diqqəti Mərkəzi Asiyaya yönəldib.

ABŞ Qazaxıstanla nüvə enerjisi sahəsində də əməkdaşlığı genişləndirib. ABŞ Qazaxıstanda modul tipli reaktorlar quraşdıracaq. Bu məqsədlə ABŞ Almatı şəhərində tədris mərkəzi açıb. Bu mərkəzdə modul tipli reaktorları çalışdıracaq mütəxəssislər hazırlanacaq. ABŞ bu sahədə Rusiya ilə rəqabətə girəcək. Məsələ burasındadır ki, Rusiyanın Rosatom şirkəti Qazaxıstanda atom elektrik stansiyasının tikintisini həyata keçirir. ABŞ isə Qazaxıstanda daha kiçik tutumlu atom elektrik stansiyalar inşa edəcək. Özbəkistan rəhbərliyi Qazaxıstandan nümunə götürərək ölkədə atom elektrik stansiyasının tikintisi planlaşdırır. Böyük ehtimalla Vaşinqton Özbəkistanda da modul tipli reaktorların tikintisini Daşkəndlə müzakirə edəcək.

Qazaxıstan və Özbəkistan ABŞ-la iqtisadi əlaqələri gücləndirməklə Çinin inhisarından qurtulmağa çalışırlar. Çin Mərkəzi Asiyada böyük layihələr həyata keçirir və bu ölkərə böyük miqdarta kreditlər verib. Bu kreditlər Mərkəzi Asiya ölkələrinin Çinə borclarının artmasına səbəb olub. Nəticədə Çinin Mərkəzi Asiya ölkələrinə təsir gücü artıb. Bunun təhlükəsizliklərinə xələlə gətirdiyini anlayan Mərkəzi Asiya ölkələri ABŞ-la əməkdaşlığı genişləndirmək hesabına Pekin və Moskva ilə münasibətlərində balans yaratmağa çalışırlar.

Çin-Yaponiya münasibətləri, Yaponiya Baş naziri Sanae Takaiçinin Tayvan Boğazı gərginliyi ilə bağlı şərhinə Pekinin reaksiyasından sonra yeni bir səviyyəyə düşdü. Son qarşıdurma sərt diplomatik mübadilələrdən kənara çıxdı və hər iki ölkə xalqları arasında artan düşmənçiliyi alovlandırdı. Yaponiya Çindəki vətəndaşlarına izdihamlı yerlərdən çəkinməyi və ehtiyat təhlükəsizlik tədbirləri görməyi tövsiyə etdi.

Yaponiya, Çində şübhəli insanlar barədə xəbərdarlıq etsə də, vətəndaşlarından uşaqları müşayiət edərkən daha diqqətli olmalarını istədi. “Bir az şübhəli görünən bir şəxs və ya qrup görsəniz, onlara yaxınlaşmayın və dərhal ərazini tərk edin”, – deyə Çindəki Yaponiya səfirliyi xəbərdarlıq etdi. Bir il əvvəl Şençjendə 10 yaşlı yapon oğlanı Çjon adlı ultra millətçi çinli kişi bıçaqlayaraq öldürüldü. 2023-cü ildə Suzhou şəhərində bir yapon ana və oğluna bıçaqla hücum edildi.

Baş nazir Takaiçinin Tayvan Boğazı gərginliyi ilə bağlı şərhinə reaksiya verərkən, Çinin Osakadakı baş konsulu Xue Jian qeyri-rəsmi küçə jarqonunu xatırladan hörmətsiz və alçaldıcı dildən istifadə etdi. “Bizə qarşı tərəddüd etmədən hücuma məruz qalan çirkli boynu kəsməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Hazırsınızmı?” dedi. “Son dərəcə yersiz” və təhdid dolu paylaşım Yaponiyada ajiotaja səbəb oldu və Jianın qovulması tələb edildi.

Takaiçi Çinin Tayvana hücum etməsi halında mümkün hərbi əməliyyatlar barədə “hipotetik” açıqlamalar vermiş və bunu “sağ qalma təhlükəsi yaradan vəziyyət” adlandırmışdı. Pekin sərt diplomatik reaksiya vermiş və hətta Birləşmiş Millətlər Təşkilatına şikayət etmişdi. Lakin Çin Yaponiyaya qarşı cəza tədbirləri görməklə, o cümlədən Yaponiya dəniz məhsulları idxalına qadağa qoymaqla və Şərqi Çin dənizində hərbi gərginliyi artırmaqla bir addım da irəliləmişdi.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi Takaiçini “kobud” açıqlamalarına görə tənqid etmiş və geri çəkilməsələr, Yaponiyanı nəticələrlə hədələmişdi. “Takaiçinin Tayvanla bağlı səhv açıqlamaları Çin-Yaponiya münasibətlərinin siyasi təməlinə zərər verdi. Yaponiya onları geri çəkməkdən imtina edərsə və ya hətta səhv kursu davam etdirərsə, Çin güclü və qətiyyətli əks tədbirlər görməli olacaq və bundan irəli gələn bütün nəticələr Yaponiya tərəfindən ödəniləcək”, – deyə onun sözçüsü Mao Ninq bildirib.

Pekinin hücumu dövlət xəbər agentlikləri və sosial media döyüşçüləri tərəfindən yayılan hipermillətçi təbliğatla gücləndirilib. Dövlət CCTV Yaponiyanın “həddi aşdığını” bildirib və Takaiçi “problem yaradan” kimi təsvir edərək tənqidi vurğulamaq üçün soyadının Çin tələffüzünə əsaslanan söz oyunundan istifadə edib. Sosial media hesabı Yuyuan Tantian aşağılayıcı bir şərh verib: “Onun başına eşşək təpik vurubmu? Əgər o, bu kimi sərhədlər olmadan zibil tökməyə davam edərsə, Takaiçi bunun bədəlini ödəməli ola bilər!”

Pekin həmçinin sahil mühafizə gəmilərini mübahisəli, Yaponiyanın nəzarətində olan Senkaku (Diaoyu) adalarının yaxınlığına göndərərək Şərqi Çin dənizində hərbi gərginliyi artırıb. Pekin hökumətinin müşaviri bildirib ki, “Diaoyu adaları yaxınlığında yeni hərbi fəaliyyətlərin olacağını istisna etmək olmaz”. Daha sonra Sarı dənizdə canlı atəş təlimi keçirib. Çinin qəzəbli reaksiyası Takaiçidən geri çəkilmə gözləntiləri kimi qəbul edilir. Biznes siyasəti üzrə məsləhətçi olan The Asia Group-un tərəfdaşı Corc Çen deyib ki, “Pekinin reaksiyalarının tempi və miqyası… olduqca misli görünməmişdir”.

Bundan əlavə, Pekin, Çində yapon sənətçilərinin tədbirini ləğv edərək və vətəndaşlarına Yaponiyaya səyahət etməməyi tövsiyə edərək Yaponiyadan gələn mədəni və turizm fəaliyyətlərini də hədəfə aldı. Musiqi agenti Kristian Petersen-Klauzen Pekin hökumətinin kəskin və qeyri-müəyyən siyasətindən narazılığını ifadə edərək dedi: “İndi yaponların hər şeyi ləğv edilib. Heç kim siyasəti açıq şəkildə elan etmədiyi üçün proqnozlaşdırıla bilən bir şey yoxdur.”

Rutgers Universitetinin politoloqu Tomas Reylinin sözlərinə görə, Takaiçinin dediyi Tokionun mövqeyindən radikal bir sapma deyil. “Takaiçinin sözləri böhrana səbəb olmadı; onlar sadəcə Pekin üçün bəhanə oldu. Çində iqtisadiyyatın yavaşlaması, gənclərin yüksək işsizliyi və sosial narazılıq fonunda daxili təzyiqlər artır. Bu şəraitdə xarici gərginliklər siyasi cəhətdən faydalı olur”, – deyə o bildirib.

Pekin Takaiçinin sözlərini geri götürməyəcəyinin tam fərqindədir; lakin böhran bir müddət davam edə bilər, çünki Çin vəziyyətdən istifadə etməyə çalışa bilər. “Pekin ümumiyyətlə çox maksimalist tələblər irəli sürməyə meyllidir və tez-tez danışıqların əvvəlində son dərəcə sərt dildə ifadə olunur”, – deyə Harvard Kennedi Məktəbinin Çin üzrə eksperti Rana Mitter bildirib.