Рубрика: Анализы

Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının zirvə toplantısı oktyabrın 7-də işə başladı. 2009-cu ildə Naxçıvan şəhərində təsis olunan Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq hər sahədə genişlənib. Budəfəki sammitin əsas mövzusu “Regional sülh və təhlükəsizlik” adlanır. Bu mövzu ona görə seçilib ki, ətrafdakı müxtəlif müharibələrin bölgəyə sıçraması ehtimalı var və bunun qarşısının alınmasında türk dövlətlərinin təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməsinə ehtiyac var. Türk dövlətləri arasında siyasi və iqtisadi əlaqələrlə yanaşı hərbi-texniki sahədə də əməkdaşlıq yolları aranmalıdır. Bu sıraya birgə hərbi təlimlərin keçirilməsindən tutmuş hərbi texnika istehsal edən ortaq müəssisələrin yaradılmasına qədər bəndləri aid etmək olar.

Beynəlxalq aləmdə Türk Dövlətləri Təşkilatına iki yanaşma var. Birinci yanaşma müsbətdir, ikinci yanaşma mənfidir. ABŞ və Avropa İttifaqı ölkələri Türk Dövlətləri Təşkilatına müsbət yanaşırlar. Vaşinqton və Brüssel türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın genişlənməsini təhlükəli deyil, əksinə faydalı olduğunu düşünür. Bu səbəbdən Vaşinqton və Brüssel Zəngəzur dəhlizinin reallaşmasını istəyir. Zəngəzur dəhlizi isə türk dövlətlərin arasında inteqrasiyanı gücləndirəcək əsas layihələrdən biridir. İkincisi, ABŞ və Avropa İttifaqının Mərkəzi Asiya ölkələri ilə 5+1 əməkdaşlıq formatı mövcuddur. Doğrudur, bu əməkdaşlıq formatının əsas səbəblərindən biri də Qərbin Mərkəzi Asiyada Rusiya və Çinlə rəqabət aparmasıdır. Mərkəzi Asiya ölkələrinin özləri də 5+1 formatının davamında maraqlıdırlar. Çünki, Mərkəzi Asiya ölkələri Rusiya və Çinlə sıx əməkdaşlıq etsələr də, bu iki ölkədən asılı olmaq istəmir, alternativ istiqamətlərə üstünlük verirlər. Mərkəzi Asiyanın Rusiya və Çindən asılı olmaması türk inteqrasiyası üçün də vacibdir.

Türk dövlətləri arasında inteqrasiyadan narahat olan 3 ölkə var. Bu Rusiya, Çin və İrandır. Bu 3 ölkənin rəsmiləri və diplomatları türk dövlətləri arasında inteqrasiyanın əleyhinə açıqlama və ya bəyanat vermirlər. Buna baxmayaraq, Moskva, Pekin və Tehran türk dövlətləri arasında inteqrasiyanı özləri üçün təhlükə kimi qiymətləndirirlər. Halbuki, türk dövlətləri arasında inteqrasiya heç bir dövlətə və birliyə qarşı yönəlməyib. Türk birliyi qarşılıqlı inteqrasiyanı gücləndirməklə türk dövlətlərinin müstəqil inkişaflarını sürətləndirən amildir. Görünür, məhz bu amil Rusiya, İran və Çindəki dairələrin xoşuna gəlmir. Qərblə qarşıdurma içərisində olan Rusiya, Çin və İran qonşu dövlətlərin də onlar kimi siyasət yürütmələrini istəyir. Türk birliyi isə Qərblə dialoq içərisindədir.

Rusiya, Çin və İran türk birliyinin inteqrasiyasına əngəl ola bilməyəcək. Çünki, türk dövlətləri arasında inteqrasiya zamanın tələbidir. Qəbələdəki toplantıda Şimali Kipr Respublikasının (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyyəti) Cumhurbaşqanı Ersin Tatar da iştirak edəcək. Ersin Tatar türk dövltələri liderlərinin Azərbaycanda keçirilən bütün toplantılarına dəvət olunub. Türkiyə Şimali Kipr Respublikasının Türk Dövlətləri Təşkilatına müşahidəçi statusundan tamhüquqlu üzvlüyə keçidini dəstəkləyir. Azərbaycan bu qərarı dəstəkləməyə hazırdır, son söz Mərkəzi Asiya ölkələrinin liderlərinindir.

“The Wall Street Journal” yayımladığı xəbərdə Çin Xalq Respublikasının sədri Si Cinpinin ABŞ Prezidenti Donald Trampa iki ölkə arasında ticarət sazişinin imzalanması üçün xüsusi şərt olduğunu bildirilib. Si Cinpin Donald Trampdan Tayvanın müstəqilliyinə qarşı olması barədə rəsmi bəyanat verməsini istəyir. Çin lideri ABŞ-la ticarət razılaşması üzrə danışıqları Donald Trampa təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyi planlaşdırır. “Si Cinpin çalışır ki, Donald Tramp rəsmi şəkildə bəyan etsin ki, ABŞ Tayvanın müstəqilliyinin əleyhinədir”, – deyə mənbə əlavə edib.

Bu arada, Böyük Britaniyada yerləşən müdafiə və təhlükəsizlik forumunun sızdırılmış Rusiya sənədlərinin təhlilinə əsasən, Rusiya Çinə Pekinə Tayvana havadan işğala hazırlaşmağa kömək edə biləcək hərbi texnika və texnologiya satır. Kral Birləşmiş Xidmətlər İnstitutunun təhlili, əvvəllər bəzi sənədləri internetdə dərc edən Black Moon hacktivist qrupunun müqavilələri və Moskvanın Pekinə tədarük edəcəyi avadanlıqların siyahıları daxil olmaqla, təxminən 800 səhifəlik sənədlərə əsaslanır. O, üzvlərini müəyyən etmir, lakin özünü manifestdə təcavüzkar xarici siyasət həyata keçirən hökumətlərdən fərqli olaraq təsvir edir.

Hesabatın müəllifləri bəzi sənədləri “The Associated Press” ilə bölüşdülər və sənədlərin bəzi hissələri buraxılmış və ya dəyişdirilmiş ola bilsə də, onların orijinal olduğunu söylədilər. AP onların həqiqiliyini müstəqil şəkildə yoxlaya bilmir. Çin və Rusiya nümayəndə heyətləri arasında Moskvaya səfərlər də daxil olmaqla, tamamlanmış və açıq-aydın Rusiya sənədlərinin arayış görüşləri və yüksək hündürlükdə paraşüt sistemləri və amfibiya hücum maşınları üçün ödəniş və çatdırılma qrafiklərinin qarışığı. Onlar təklif edirlər ki, Rusiya tədarük olunacaq məhsullar üzərində işə başlayıb, lakin Pekinin hər hansı pul ödədiyi və ya hər hansı avadanlıq alması ilə bağlı Çin tərəfdən birbaşa sübut yoxdur.

Sənədlərdə birbaşa Tayvanın adı çəkilmir, lakin Londonda yerləşən institutun təhlili göstərir ki, bu saziş Çinə işğala başlaması üçün lazım olan qabaqcıl paraşütlə tullanma imkanları əldə etməyə kömək edəcək və potensial olaraq vaxt cədvəlini sürətləndirəcək. Çinin Tayvanı işğal etmək qərarına gəldiyi dəqiq deyil, lakin Rusiya avadanlıqlarına və Çində yerli təlimlərə çıxış Pekinin potensial işğal üçün daha yaxşı təchiz ediləcəyi deməkdir. “Çin havadan eniş məktəbi çox gəncdir” dedi və Moskvanın köməyinin Çinin hava-desant proqramını təxminən 10-15 il sürətləndirməyə kömək edə biləcəyini söylədi.

Rusiyanın Kreml, Çin və Tayvanın müdafiə və xarici işlər nazirlikləri şərh tələblərinə dərhal cavab vermədi. Oleksandr Danylyuk və Cek Uotlinq yazır ki, Çin üçün “sövdələşmənin ən böyük dəyəri” paraşüt qüvvələrinin komandanlığı və nəzarəti üçün təlim və prosedurlarda ola bilər, çünki Rusiyanın “döyüş təcrübəsi” var, Çində isə yoxdur. Analitiklər deyirlər ki, Rusiyanın məqsədi Çinə hərbi təchizatçı kimi inkişaf etmək və Ukraynadakı müharibəsini maliyyələşdirməkdir. Lakin Danylyuk Moskvanın ABŞ-ı Rusiyanın Ukrayna ilə müharibəsindən yayındıraraq Pekini Tayvanla bağlı Vaşinqtonla münaqişəyə cəlb etmək istəyə biləcəyini də irəli sürdü.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Avropa İttifaqından Çin və Hindistan məhsullarına gömrük rüsumlarının artırılmasını tələb etmişdi. Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula von der Lyayen bu tələblə razı deyil. O deyib ki, Avropa İttifaqı Vaşinqtonun tələbi ilə Çin və Hindistan məhsullarına qarşı gömrük rüsumlarının artırmayacaq.

Avropa Komissiyasının rəhbəri Ursula von der Lyayen Avropa İttifaqının müstəqil qərar verəcəyini bildirib. Ursula von der Lyayenin sözlərinə görə, əsas məsələ Rusiyaya təzyiqin artırılmasıdır. Avropa Komissiyasının rəhbəri bu məsələ ilə bağlı ABŞ-la Avropa İttifaqı arasında tərəfdaşlığın gücləndirilməsi vacibliyini söyləyib.

Avropa Komissiyasının rəhbəri Hindistana qarşı gömrük rüsumların artırılmasının əleyhinədir. O mövqeyini belə izah edib: “Hindistanın Hind və Sakit Okean bölgəsində rolu artıb. Hindistan Avropa İttifaqının ttərəfdaşıdır və Brüssel bu tərəfdaşlığı daha da gücləndirməyi planlaşdırır. Bu səbəbdən Avropa İttifaqı ilə Hindistan arasında strateji tərəfdaşlıq qurulub. Avropa İttifaqı Hindistanla təhlükəsizlik və hərbi əməkdaşlıq sahələrində əməkdaşlığı gücləndirəcək”.

Ursula von der Lyayenin sözlərinə görə, Avropa İttifaqı Hindistanla azad ticarətlə bağlı saziş imzalamağı planlaşdırır. Bu saziş hər iki tərəf üçün faydalı olacaq. Ursula von der Lyayen deyib ki, Hindistanla əməkdaşlıq Avropa İttifaqının Hind və Sakit Okean bölgəsində möhkləmlənməsi üçün faydalıdır.

Ursula von der Lyayen daha əvvəl verdiyi açıqlamada Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa dəhlizini həyata keçirmək üçün tarixi fürsət yarandığını bildirmişdi. “Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa dəhlizini həyata keçirmək üçün tarixi imkanımız var. Bu bizi heç vaxt olmadığı qədər birləşdirəcək”, – o əlavə etmişdi.

Ursula von der Lyayen bu ilin fevral ayında Hindistana səfər edərək baş nazir Narendra Modi ilə görüşmüşdü. Həmin görüşdə tərəflər Avropa İttifaqı – Hindistan trateji tərəfdaşlığının onların xalqları və daha böyük qlobal rifah üçün güclü faydalar verdiyini təsdiq etmişdilər.

Hindistan və Çin arasında geniş şəkildə alqışlanan diplomatik əlaqələr ikitərəfli münasibətlərin əsas aspektləri üzrə razılaşmalarla nəticələndi: sərhəddə əlaqənin kəsilməsi və iqtisadi əlaqələrin və Birbaşa Xarici İnvestisiyaların (BXİ) canlandırılması imkanlarına dair müzakirələr. Bu hadisələr diqqətəlayiqdir və 2020-ci ildə Qalvan toqquşmalarından sonra yaranmış gərgin münasibətlərin əriməsinə işarədir. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Tianjində bu yaxınlarda başa çatmış Sammiti də səyahətin yeni istiqamətinə daha da təkan verdi.

2024-cü ilin oktyabrında BRİCS çərçivəsində Kazanda baş nazir Narendra Modi ilə Çin lideri Si Cinpin arasında keçirilən görüşdən sonra hər iki tərəf insanlar arasında əlaqələr, hidroloji məlumatların mübadiləsi və sərhədlərarası əlaqə sahəsində əməkdaşlıqdan istifadə etməklə diplomatik münasibətləri bərpa etməyə çalışıb. Mübahisə üçün məhdud imkanları olan bu cür məsələlərdə təkmilləşdirmələrin davam etdirilməsi əlaqələrə təkan verdi və münasibətlərin daha da yaxşılaşmasından xəbər verir. İndiyədək razılaşdırılanlardan əlavə, hər iki tərəf üçün Hindistan-Çin münasibətlərinin strateji reallıqlarından irəli gələn çağırışlara ehtiyatla yanaşaraq, qarşıdakı yolda araşdırmaq üçün bir neçə paradiplomatiya və sub-dövlət imkanları mövcuddur.

Hindistan beş ildə ilk dəfə Çin vətəndaşları üçün turist vizalarının verilməsini bərpa etdikdən sonra, insanlar arasında əlaqələr sayəsində münasibətlər normallaşdı. Öz növbəsində, Pekin, hər iki tərəf Hindistan və Çin arasında birbaşa hava səyahətini bərpa edəcəklərini elan etdikdən sonra, mart ayında Hindistan vətəndaşları üçün viza məhdudiyyətlərini ləğv etdi. Birlikdə, bu hərəkətlər turizm və akademik və mədəni mübadilə sahələrində insanlar arasında daha çox qarşılıqlı əlaqə yaratmağa imkan verir. Bu səylərin əhəmiyyəti həm Hindistan, həm də Çin alimləri tərəfindən qeyd edilir və onlar mübadilələrin təkcə mədəniyyətlərarası əlaqəni asanlaşdırmadığını, həm də iqtisadi və işgüzar əlaqələrə imkan verdiyini iddia edirlər. Vivo, Oppo, Xiaomi, BYD və başqaları kimi Çin şirkətlərinin yüksək səviyyəli rəhbərləri indi Hindistanda biznes rolları üçün rahat viza qaydalarından faydalanacaqlar.

İnsanlar arasında mübadilə üzrə məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması texniki mübadilələri də əhatə edir. Hindistan hökuməti İstehsalla Əlaqədar Təşviq (PLI) sxemi ilə hədəflənən 14 sektorda tələb olunan yüksək ixtisaslı çinli texniki işçilər üçün vizaları sürətləndirmək üçün xüsusi portal istifadəyə verib. Üstəlik, bərpa olunan enerji və avtomobil komponentləri kimi sektorlara 20-25% Çin sərmayəsinə icazə verilməsi təklifi ilə insan resursuna əsaslanan bu cür iqtisadi məşğulluqlar sürətləndiriləcək. Hindistan-Çin iqtisadi əlaqələrinin potensial dərinləşməsini dəstəkləyən insanlar arasında qarşılıqlı əlaqə kimi, yenidən nəzərdən keçirilməli olan digər paradiplomatiya səyləri də var.

Sabitlik və inamla daha geniş ikitərəfli əlaqələri gücləndirmək potensialı olan əlaqələrin mühüm ölçüsü Hindistan əyalətləri ilə Çin əyalətləri arasında sub-milli əlaqələrdir. Son iyirmi ildə Hindistanın baş nazirlərinin Çinə bir neçə səfərinin şahidi olub. Baş nazir Modi 2006-cı ildə Qucarat əyalətinin baş naziri kimi Çinə səfər edib. Dövlətlər və əyalətlər arasında əlaqələri inkişaf etdirmək üçün atılan mühüm addımlardan biri Baş nazir Modinin 2015-ci ilin may ayında Çinə səfəri zamanı keçirilən Dövlət-Əyalət Liderləri Forumu olub. və Çindən olan qubernator səviyyəli nümayəndə heyətləri Hindistana səfər etdilər. Qardaş-dövlət nişanları şəklində submilli səviyyədə qarşılıqlı əlaqələr Hindistan-Çin diplomatik əlaqəsi üçün yeni açılışlar təklif edə bilər. Məsələn, Baş nazir Modinin vətəni Qucarat və Çinin Quandun ştatı 2014-cü ildə qardaş dövlət sazişi yaratdılar və bu, 2019-cu ildə Çin-Hindistan-Qucarat İqtisadi və Ticarət Əməkdaşlıq Konfransına səbəb oldu. Tədbirdə iştirak edən Çin nümayəndə heyətinə o vaxtkı Qubernq və Stananq komitəsinin üzvü Li Xi rəhbərlik edirdi. Qardaş dövlət müqavilələrinin canlandırılması Hindistan-Çin münasibətlərinə müxtəlif səviyyələrdə təkan və arxa kanallar əlavə edə biləcək yüksək səviyyəli siyasi əlaqələri canlandırmaq üstünlüyünə malikdir. Eynilə, artıq bir neçə ildir fəaliyyət göstərməyən Hindistan və Çin şəhərləri arasında qardaş şəhər müqavilələri də perspektivli əməkdaşlıq prospektini aça bilər.

Qardaş şəhərlərin yaradılması haqqında qərar 2013-cü ildə, o vaxtkı baş nazir olan Manmohan Sinqhin Çinə səfəri zamanı qəbul edilib və nəticədə Dehli-Pekin, Benqaluru-Çenqdu və Kolkata-Kunminq arasında razılaşmalar əldə olunub. Si Cinpinin 2014-cü ildə Çinə səfəri zamanı Əhmədabad və Quançjou arasında qardaş şəhər əlaqələri quruldu və 2015-ci ildə Çennay və Çonqinq, Heydərabad və Qingdao, Aurangabad və Dunhuanq arasında qardaş şəhər əlaqələri quruldu və Karnataka ilə Sinaçu arasında qardaş əyalət əlaqələri quruldu. 2017-ci ildə Aqra və Çenqdu (2016) və Naqpur (Maharaştra) və Cinan (Handong əyalətinin paytaxtı) arasında digər qardaş şəhər sazişləri yaradılıb. Hindistan və Çin arasında cəmi 14 qardaş şəhər və əyalət müqaviləsi mövcuddur və tədricən və ehtiyatlı şəkildə bərpa olunarsa, ticarət və idarəetmə məsələlərində əməkdaşlığa imkan verə bilər. Üstəlik, onlar Hindistandakı əyalətlərə investisiya və ticarət imkanlarını araşdırmaq üçün Çin əyalətləri və bələdiyyə hökumətləri ilə daha əhatəli şəkildə əlaqə saxlamağa qapı açır.

Hindistan və Çin üçün yenidən əlaqənin başqa bir vektoru sivilizasiya və tarixi əlaqələrdir, xüsusən də buddizmə və hər iki ölkə arasında mədəni ifadəyə aiddir. Bu istiqamətdə Kailaş-Mansarovar Yatranın bərpası və mədəniyyət vasitəçiləri üçün viza məhdudiyyətlərinin yüngülləşdirilməsi şəklində cəhdlər edilib ki, bu da Hindistan və Çin peşəkarlarına, məsələn, sənətçilər və akademiklər üçün Asiyanın iki böyük dövləti arasında sivilizasiya dialoquna töhfə vermək üçün imkanlar açır. Məsələn, Çində keçirilən Çaiti musiqi festivalı son illərdə bədii mübadilə üçün platforma yaradaraq, böyük çinli tamaşaçıları cəlb edib.

Eynilə, uzun müddətdir Hindistan-Çin əlaqələrinin ən davamlı simvollarından biri olan Dr. Kotnis, fermerlərə və kənd əhalisinə pulsuz tibbi xidmət göstərərək, çinli həkimləri kənd yerlərinə səyahət etməyə ruhlandırıb. Onun irsi həm də diplomatik təmaslarda əsas əlaqə nöqtəsidir; Hindistana səfər edən hər bir yüksək səviyyəli Çin lideri Dr. Kotnisə və onun töhfəsinə istinad etdi. Bu cür tarixi mübadilələrdən istifadə etmək, ehtiyatla və daha geniş strateji reallıqları nəzərə alaraq davam etdirilərsə, Hindistan-Çin münasibətlərinə təkan verə bilər.

Buna baxmayaraq, Hindistan və Çin arasında son diplomatik əlaqələr bütün problemləri həll etməyib. İkitərəfli münasibətləri çətinləşdirən bir sıra aktual strateji, təhlükəsizlik və iqtisadi çağırışlar var. Sərhəddəki gərginlik hər iki tərəfdən hər hansı bir səhv addımla alovlana bilər və əlaqənin kəsilməsi eskalasiya ilə əvəz olunacaq. Eynilə, ticarət cəbhəsində Hindistanın Çin mallarından idxal asılılığı Pekinin hər hansı yeni qarşıdurma halında istifadə edə biləcəyi iqtisadi zəiflikdir. Eyni şey Doklam qarşıdurmasının qurbanı olan hidroloji məlumat mübadiləsinə də aiddir. Eyni zamanda, Çinin XBİ-nin və iqtisadi əlaqələrin yenidən tətbiqi milli təhlükəsizlik riskləri daşıyır və bu risklər diqqətlə araşdırılmalıdır. Mövcud çağırışlardan əlavə, münasibətləri daha da çətinləşdirən yeni problemlər var. Dalay Lamanın varisliyi məsələsi artıq çətin bir problemə çevrilir və Çinin Medong County bəndi Şimal-şərqdəki Hindistan əyalətləri üçün əhəmiyyətli aşağı axın təsirləri ilə narahatedici bir inkişafdır. Hətta para-diplomatiya səyləri də Çinin təsir əməliyyatları və məlumat təhlükəsizliyi ilə bağlı narahatlıqlarla əlaqədardır.

Buna görə də insanlar arasında əlaqələr və paradiplomatiya səyləri kimi qarşıdurmaya səbəb olmayan məsələlərdə irəliləyişə inam və tarazlığın bərpası istiqamətində kiçik, lakin mənalı bir addım kimi baxmaq çox vacibdir. Bununla belə, hər iki tərəfin əsas maraqlarını və narahatlıqlarını nəzərə alaraq, daha da təkmilləşdirmələr aparılmalıdır. Hindistan və Çin arasında indiyə qədər əldə edilmiş tərəqqi ilə paradiplomatiya qapısı aralı olduğu üçün ehtiyatlılıq və realizm əlaqələrin istiləşməsinə təkan vermək üçün səylərin növbəti mərhələsinə rəhbərlik etməlidir.

“Diplomat” nəşrində Yaponiyanın bölgədəki durumla bağlı narahatlığını ifadə edən geniş məqalə yayımlanıb. Məqalədə sentybarın əvvəllərində Pekində keçirilən hərbi paraddan da yazılıb: “Həm 2015, həm də 2025-ci illərdə Çin lideri Si Cinpin və rusiyalı həmkarı Vladimir Putin bir-birlərinin Qələbə Günü paradlarında iştirak ediblər. İki lider İkinci Dünya Müharibəsində Qələbənin 70 və 80-ci ildönümlərini qeyd etmək üçün iki dəfə Moskvanın Qırmızı Meydanında (9 may) və iki dəfə Pekinin Tyananmen meydanında (3 sentyabr) belə hallarda dörd dəfə bir araya gəliblər. Bununla da iki dövlət vaxtilə məğlub etdiklərini düşmənə işarə ediblər. Bu  Yaponiyadır.

Paradlardan başqa, Pekin və Moskvanın dərinləşən strateji tərəfdaşlığı – bəziləri tərəfindən “kvazi-müttəfiqlik” kimi təsvir olunur – onların İkinci Dünya Müharibəsi hekayələrində, xüsusən də Yaponiya ilə bağlı hekayələrində təəccüblü bir yaxınlaşma yaratdı. 2015-ci illə müqayisədə Çinin rəsmi tarixi indi ABŞ və digər Qərb müttəfiqlərinin Anti-Yapon Müharibəsindəki (rəsmi olaraq “Yapon təcavüzünə qarşı Müqavimət Müharibəsi və Ümumdünya Antifaşist Müharibəsi”) rolunu aşağı salır və əvəzində Sovet İttifaqının Çinlə birlikdə İmperator Yaponiyanın məğlubiyyətinə verdiyi töhfəni ön plana çəkir. Birlikdə, bu yenidən çərçivələr müasir Çin və Rusiyanı “ədalət liqası” və müharibədən sonrakı nizamın həmtəsisçiləri kimi təqdim edir (baxmayaraq ki, onların bu “nəzarət”in təfsiri ABŞ-ın rəhbərlik etdiyi liberal beynəlxalq nizamdan fərqlidir).

Böyük hərbi paradlar və onu müşayiət edən hekayə dəyişiklikləri müxtəlif auditoriyalara fərqli siqnallar göndərmək üçün nəzərdə tutulsa da, məsələn, davam edən Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda ABŞ və Avropaya qeyri-Qərb həmrəyliyi nümayişi – onların ən yaxın hədəfi, şübhəsiz ki, Yaponiyadır. Tokio Çin-Rusiya münasibətlərinin daha sıx olmasından dərin narahatdır. Yaponiyanın hazırkı rəhbər strateji sənədi olan 2022-ci il Milli Təhlükəsizlik Strategiyasında açıq şəkildə xəbərdarlıq edilib ki, “Çin Rusiya ilə strateji əlaqələrini gücləndirir və beynəlxalq nizama meydan oxumağa çalışır”.

Yaponiya indi regionun “tarixi müharibələrində” yeni rəqiblə qarşılaşır: Rusiya. 1980-ci illərdən bəri imperator Yaponiyanın müharibə zamanı vəhşilikləri ilə bağlı mübahisələr – Nankin qırğınından tutmuş “rahat qadınlar” mübahisəsinə qədər – Tokionun Çin və Cənubi Koreya ilə münasibətlərini dəfələrlə gərginləşdirdi. Əksinə, müharibədən sonrakı Yaponiya-Rusiya əlaqələri mübahisəli müharibə xatirələrindən daha çox ərazi mübahisələri, ideoloji fərqlər və geosiyasi rəqabətlə formalaşıb.

Vəziyyət dəyişdi: müharibənin bitməsindən 80 il sonra Rusiya indi Yaponiyaya qarşı “tarix müharibələri”ndə iştirak etmək üçün Çinin yanındadır. Xi-nin may ayında Moskvaya səfərindən sonra verilən birgə bəyanatda Çin və Rusiya “İkinci Dünya Müharibəsi ilə bağlı düzgün tarixi baxışı dəstəkləmək üçün ümumi məsuliyyəti və missiyanı bölüşdüklərini” iddia etdilər və iki hökumət “tarixi saxtalaşdırmaq və yapon xalqına və faşizmə qarşı mübarizədə xidmətlərini silmək üçün iki ölkənin arxiv idarələri arasında əməkdaşlığı dəstəkləyəcəklərini” öhdələrinə götürdülər. Birlikdə oxuyun, bu öhdəliklər Rusiyanın ümumiyyətlə məşğul olmadığı bir mövzu olan Yaponiyanın tarixi revizionizmi ilə bağlı Tokioya kəskin xəbərdarlıqdır.

Onların “düzgün tarixi baxışı” təşviq etmək istəyi Pekin və Moskvanı Yaponiyaya qarşı müxtəlif anım tədbirləri və PR kampaniyaları başlatmağa sövq etdi. Avqust ayında Rusiya hökuməti Yaponiya İmperator Ordusunun Çində amansız insan təcrübələri və bakterial müharibə apardığına dair yeni sübutlar təqdim edən 731-ci bölmə haqqında yeni sənədlərin məxfiliyini ləğv etdi. Pekində keçirilən V-Day paradına iki həftə qalmış Rusiya da avqustun 18-də – Qırmızı Ordunun 80 il əvvəl Yaponiyanın nəzarətində olan Kuril adalarına hücumuna başladığı gün Şumşu adasındakı döyüşü anmaq üçün mərasim keçirdi. Eniş əməliyyatını xatırlamaq üçün adada yeni açıq hava abidəsi də quruldu.

Bu koordinasiya edilmiş anti-Yapon rəvayətləri Pekinin və Moskvanın müharibədən sonrakı beynəlxalq nizamın qurucuları və qoruyucuları kimi imicini möhkəmləndirmək, “revizionist” Yaponiyanı pis “başqası” kimi göstərmək məqsədi daşıyır. Tokio bu hekayələri diplomatik təsir alətləri və hətta “idrak müharibəsi” kimi görür və buna cavab olaraq ABŞ-la müttəfiqliyini dərinləşdirməklə, digər Hind-Sakit okean tərəfdaşları ilə – xüsusən də Filippin və Avstraliya ilə təhlükəsizlik əlaqələrini genişləndirməklə və Lemyunq administrasiyası ilə Cənubi Koreya ilə “tarixi müharibələrdə” atəşkəsə nail olmaq yolu ilə cavab verib.

İkinci Dünya Müharibəsinin tarixi hekayələri ilə əlaqəli olan Yaponiya üçün başqa bir ciddi narahatlıq, 2015-ci ildə Temple Universitetində Yaponiyanın Ceyms Braunun icad etdiyi kimi, Çin və Rusiya tərəfindən qurulmuş “antiYapon ərazi cəbhəsi”dir. Pekin və Moskva müharibə zamanı hekayələrini uyğunlaşdırsalar, onlar tarixi yenidən yazmaqdan daha çox şey edə bilərlər – onlar Şərqi Çin dənizindəki Diaoyu/Senkaku adaları ilə bağlı Çinə və Cənubi Kurillər/Şimali Okritosk dənizində Rusiyaya qarşı eyni vaxtda iki ərazi mübahisəsində Yaponiyaya təzyiq göstərəcək diplomatik və hüquqi çərçivəni birləşdirə bilərlər.

Çin indi “müharibədən sonrakı nizam” hekayəsini Şərqi və Cənubi Çin dənizlərindəki suverenlik iddiaları ilə birləşdirməyə çalışır – bu, Moskvanın Yaponiyanın Şimal əraziləri adlandırdığı dörd adanı işğal altında saxlamasına haqq qazandırdığı Kuril adaları mübahisəsindəki Rusiyanın məntiqini əks etdirir.

Onilliklərdir ki, Moskva Tokioya “İkinci Dünya Müharibəsinin nəticələrini tanımağa” təzyiq etmək üçün həll olunmamış ərazi mübahisəsini Yaponiya ilə bağlanmış sülh müqaviləsi ilə əlaqələndirir – tarixi danışıqlar vasitəsi kimi effektiv şəkildə silahlandırır. Yaponiyanın keçmiş baş naziri Abe Şinzo 2016-2020-ci illər ərzində Rusiya-Yaponiya ərazi mübahisəsində iqtisadi təşviqləri və qismən güzəştləri birləşdirən “Yeni yanaşma” ilə çıxılmaz vəziyyətdən çıxmağa çalışdı, lakin səylər nəticədə uğursuz oldu.

Qəribədir ki, Cənubi Kuril adaları/Şimali ərazilər mübahisəsində Çin Soyuq Müharibə dövründə (təxminən 1964-cü ildə Sədr Mao Zedunun bəyanatından başlayaraq) Yaponiyanın tərəfini tutdu. Beləliklə, Çin və Yaponiya 1960-1980-ci illərdə Sovet İttifaqına qarşı de-fakto “anti-hegemoniya” ittifaqı yaratdılar. Soyuq Müharibədən sonrakı dövrdə isə üçtərəfli dinamikada dəniz dəyişikliyi dramatik dönüş yaratdı: Pekin yaponyönlü mövqedən Moskva ilə gizli uyğunlaşmaya keçdi.

2021 və 2022-ci illərdə Cənubi Kuril Adaları/Şimal Əraziləri məsələləri ilə bağlı suala Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Zhao Lijiang cavab verdi ki, Çin “Cənubi Kuril adaları”nın (Yaponiya tərəfindən adlandırılan “Şimal Əraziləri”ni qeyd etmədən) ikitərəfli məsələ olduğuna və Yaponiya tərəfindən düzgün şəkildə həll edilməlidir. Lakin Zhao əlavə etdi: “Çin anti-faşist müharibəsinin qələbəsinin nəticələrinə ciddi şəkildə hörmət edilməli və qorunmalı olduğuna dair ardıcıl inancdır.” Bu cavab Rusiyanın “İkinci Dünya Müharibəsinin nəticəsi” iddiası ilə açıq şəkildə rezonans doğurdu və Pekinin Yaponiya-Rusiya mübahisəsinin Çinin 2012-ci ildən sonrakı Diaoyu/Senkaku hekayələri ilə əlaqəsini ortaya qoydu. Bundan əlavə, onların 1951-ci ildə San-Fransisko Sülh Müqaviləsini (Çin və ya Sovet İttifaqının imzaları olmadan) Yaponiyanın müharibədən sonrakı ərazilərini təşkil etmək üçün hüquqi əsas kimi birgə rədd etmələri də iki dövlətin Yaponiyanın ərazi iddialarına qarşı çıxması üçün ümumi əsas yaratdı.

Həm Çin, həm də Rusiya əksər mübahisələrdə (Krım kimi) bir-birlərinin ərazi iddialarına açıq dəstək verməkdən yayınsalar da, artıq 2025-ci ildə de-fakto (de-yure olmasa da) “anti-Yapon ərazi cəbhəsi” formalaşıb. maraqlar” və Yaponiyanın ərazi iddialarını “müharibədən sonrakı nizamı” alt-üst etmək üçün çağırış kimi qələmə verdi.

Pekin və Moskva bir-birlərinin ərazi iddialarını rəsmi şəkildə dəstəkləməkdən yayınsalar da (Krım məsələsində olduğu kimi), 2025-ci ilə qədər faktiki olaraq “anti-Yaponiya ərazi vahid cəbhəsi” formalaşıb. İndi hər iki hökumət “İkinci Dünya Müharibəsinin nəticələrinə” istinad edir, bir-birinin “əsas maraqlarına” qarşılıqlı hörməti vurğulayır (bu ifadə suverenlik və ərazi bütövlüyü mənasını verir) və Yaponiyanın ərazi iddialarını müharibədən sonrakı nizamı alt-üst etmək cəhdi kimi təqdim edir.

Nəhayət, İkinci Dünya Müharibəsi ilə bağlı Çin-Rusiya rəvayət uyğunlaşması Yaponiyanın milli təhlükəsizliyi və maraqları ilə birbaşa əlaqəli olan bir çox digər geosiyasi alov nöqtələrinə keçə bilər. Bəzi nümunələr artıq sübutdur: Yaponiyanı əhatə edən Şərq və Cənubi Çin dənizlərində getdikcə tez-tez Çin-Rusiya hərbi təlimləri və ya birgə patrullar.

Tokio həmçinin Moskva və Pekinin dəstəklədiyi daha çox nüvələşdirilmiş və daha cəsarətli Şimali Koreyadan narahatdır, xüsusən də Şimali Koreya lideri Kim Çen In Pekində keçirilən paradda Xi və Putinlə yan-yana durduqdan sonra. Yeni oxun formalaşdığını elan etmək üçün hələ tez olsa da, səhnə Koreya Müharibəsi zamanı Kommunist blokunu xatırladan dejavu hissi doğura bilər.

İrəliyə baxsaq, daha ekstremal imkanlar arasında Rusiyanın iştirakını əhatə edən “Tayvan fövqəladə halı” və ya Okinava prefekturası da daxil olmaqla Ryukyu adaları üzərində Yaponiyanın suverenliyini Çin-Rusiyanın birgə inkar etməsi daxildir.

Baş nazir İşiba Şiqerunun istefasından sonra baş verən siyasi qarışıqlıq fonunda və ölkə daxilində İkinci Dünya Müharibəsinin 80-ci ildönümü ilə bağlı dəqiq rəsmi bəyanatın olmadığı bir şəraitdə Yaponiya nə müharibə zamanı üzərinə düşən məsuliyyətin ağırlığını ata bilər, nə də Çin və Rusiya arasında gərginlik yaratmaq üçün “tarix kartından” istifadə edə bilər. İşibadan sonrakı rəhbərlik üçün iki güclü qonşunun idarə edilməsi Yaponiyanın diplomatik strategiyasının ciddi şəkildə yenidən kalibrlənməsini tələb edə bilər – yəqin ki, Yaponiya daxilində ifrat sağçı tarixi revizionist əhval-ruhiyyənin soyuması ilə başlayır”.

BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən tətbiq edilmiş səyahət qadağasına baxmayaraq, Hindistan hökumətinin Əfqanıstanın xarici işlər naziri Əmir Xan Müttəqini qəbul etmək səyləri fonunda “Taliban” rəsmi Nyu-Delhi ilə yüksək səviyyəli əlaqələri dəstəkləyib. Bununla bağlı “Taliban”ın siyasi ofisinin rəhbəri və Əfqanıstanın Qətərdəki səfiri Süheyl Şahin amıqlama verib. O qeyd edib ki, hər iki ölkənin əlaqələrini yüksəltməyə və möhkəmləndirməyə ehtiyac var: “Bu məqsədlə xarici işlər nazirləri səviyyəsində yüksək səviyyəli səfərlər vacibdir. Bu, iki ölkə arasında ticarət də daxil olmaqla, müxtəlif əməkdaşlıq sahələrinin araşdırılmasına yol açacaq”. Sədir XİN rəhbəri Hindistanın Müttəqinin tezliklə baş tutacaq səfəri üçün “Taliban”la əlaqə saxladığını bildirib. Qeyd edək ki, daha əvvəl Əfqanıstanın xarici işlər nazirinin Hindistana səfəri BMT-nin səyahət qadağası səbəbindən təxirə salınıb.

“Taliban” hakimiyyətə gəldikdən sonra bir çox ölkənin bu qruplaşma ilə əlaqəsi yox idi. Ancaq bir müddət sonra “Taliban”la təmas qruan dövlətlərin sayı artmağa başladı. Çin, Qətər və Türkiyə “Taliban”la dialoq qurdular. Rusiya və Qazaxıstan “Taliban” hərəkatını terrorçular siyahısından çıxardılar. ABŞ və Avropa İttifaqı da “Taliban” nümayəndələri ilə dialoq qurdular. Hindistan da bu prosesdə geri qalmaq istəmir. Hindistanın Əfqanıstanın keçmiş hökuməti ilə sıx əlaqələri var idi. Hindistan Əfqanıstanda müxtəlif layihələr həyata keçirirdi. Hindistan bu layihələrə təxminən 3 milyard dollar xərcləmişdi.

Hindistanın “Taliban” hərəkatı ilə dialoq qurmasında iqtisadi maraqlar da var. Hindistanın iştirak etdiyi “Şimal – Cənub” nəqliyyat dəhlizinin istiqamətlərindən biri Əfqanıstandan keçəcək. Hindistan İranın “Cabahar” limanından Mərkəzi Asiya ilə ticarət əlaqələri quracaq. Bu yol Əfqanıstandan keçəcək. Ancaq bunun həyata keçirilməsi üçün Əfqanıstan ərazisindəki nəqliyyat yolları genişləndirilməlidir. Bundan başqa İranla Əfqanıstan arasındakı münasibətlərdə də problem olmamalıdır.

1990-cı illərdə “Taliban” hərəkatının yaradılmasında Pakistanın rolu olub. Buna baxmayaraq, “Taliban” hərəkatı Əfqanıstanda hakimiyyətə gəldikdən sonra müstəqil xarici və təhlükəsizlik siyasəti həyata keçirməyə başladı. “Taliban” hərəkatı ilə Pakistan arasındakı münasibətlərdə ara-sıra gərginlik halları olur, sərhəddə toqquşmalar qeydə alınıb.

Vaşinqtonun vəzifəsi Yeni Dehlidən eksklüzivlik tələb etmək deyil, ABŞ-Hindistan tərəfdaşlığını ən cəlbedici varianta çevirməkdir. Keçən həftə dünyaya təəccüblü bir görüntü təqdim olundu: Çin lideri Si Cinpin, Hindistanın baş naziri Narendra Modi və Rusiya prezidenti Vladimir Putin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Tianjində keçirilən sammitində çiyin-çiyinə dayanmışdılar. Fotoşəkil diplomatik ritualdan daha çoxunu çatdırdı; o, ABŞ-ın təzyiqinə cavab olaraq BRICS-in əsas üzvləri və Qlobal Cənub arasında artan birliyin simvolu idi.

Vaşinqton üçün bu görüntü həyəcan siqnalı idi. Amerikanın siyasəti Yeni Dehlini Moskva və Pekinə yaxınlaşdırarsa, Birləşmiş Ştatlar həm Hind-Sakit Okean strategiyasını, həm də qlobal liderliyini sarsıtmaq riski daşıyır. Son aylarda Vaşinqton Hindistan mallarına yüksək tariflər tətbiq etməklə, Rusiyadan endirimli neft aldığına görə Hindistanı cəzalandırmağa çalışıb. Məntiq sadədir: Hindistanın xərclərini artırmaq, Moskvanın gəlir axınını azaltmaq və Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsini davam etdirmək qabiliyyətini zəiflətmək. Lakin hindli siyasətçilərin fikrincə, bu məntiq çox yanlışdır. Cəza tarifləri nə Hindistanın enerji hesablamalarını dəyişdirəcək, nə də müharibənin sonunu sürətləndirəcək. Bunun əvəzinə onlar Amerikanın ən mühüm strateji tərəfdaşlıqlarından birini pozmaq riski ilə üzləşirlər, ABŞ-ın strategiyasının əksini tələb etdiyi anda Yeni Dehlini Moskva və Pekinə yaxınlaşdırırlar.

Eyni zamanda, qlobal dəyişikliklər güc balansını dəyişir. BRICS bloku – Çin, Rusiya, Hindistan, Braziliya və Cənubi Afrika, indi bir neçə əlavə üzv daxil olmaqla genişləndi – Vaşinqtonun ticarət tədbirləri qarşısında daha birləşdi. Müxtəlif maraqları olan inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatların sərbəst birləşməsi kimi başlayan şey getdikcə ABŞ-ın iqtisadi təzyiqinə müqavimət göstərmək üçün ümumi səbəb tapır. Pekin, Moskva və Yeni Dehli bu yaxınlarda Çində son illərdə ilk üçtərəfli sammiti üçün görüşdülər və bu, Qərbə qarşı daha konsolidasiya edilmiş əks çəki potensialını vurğuladı.

Birləşmiş Ştatlar qlobal liderliyini davam etdirmək istəyirsə, Hindistanı bu cür uyğunlaşmalara sövq etməkdən çəkinməlidir. Bunun əvəzinə Vaşinqton Hindistanı strateji orbitində daha möhkəm lövbərləməyə çalışmalıdır – enerji əməkdaşlığı, texnologiya tərəfdaşlığı, ticarət razılaşmaları və diplomatik hörmət vasitəsilə. İrəli yol cəza deyil, ortaqlıqdır.

Hindistanın Rusiya neftindən asılılığı ABŞ-ın siyasətinə qarşı çıxmaq istəyi deyil, daxili iqtisadi zərurətdən qaynaqlanır. Güzəştli Rusiya xam nefti Hindistanın neft idxalının üçdə birindən çoxunu təşkil edərək, Nyu-Dehliyə hər il milyardlarla dollar qənaət etmiş və 1,4 milyard vətəndaşı üçün yanacağın qiymətlərini münasib saxlamağa kömək etmişdir. Qəfil kəsilmə 11 milyard dollarlıq şok yarada bilər – hər hansı bir Hindistan hökuməti üçün dözülməz bir yük.

Hindistan liderləri həmçinin G7-nin neft qiymətləri həddində qaldıqlarını və bununla da qlobal qiymətlərin sabitləşməsinə kömək etdiklərini iddia edirlər. Üstəlik, Hindistan artıq ABŞ-ın maraqlarına uyğun olaraq əlaqələrini şaxələndirir, Rusiya silahlarından asılılığını azaldır, İran və Venesueladan idxalı azaldır və Amerika xammalının alışını durmadan artırır. Bu addımlar ABŞ-ın narahatlıqlarına məhəl qoymadığını, əksinə, enerji təhlükəsizliyi, sərfəli qiymət və strateji muxtariyyət arasında diqqətli tarazlığı nümayiş etdirir.

Cəza tarifləri bu diversifikasiyanı sürətləndirmir; müqaviməti gücləndirirlər. Onlar Yeni Dehlidə Birləşmiş Ştatların Hindistanın hesabına iqtisadi təzyiqi silahlandırmağa hazır olan qeyri-sabit tərəfdaş olduğuna dair təsəvvürləri gücləndirirlər. Onlar həmçinin Moskva və Pekinə əvəzolunmaz bir danışıq nöqtəsi verirlər – Vaşinqton sədaqət tələb edərkən dostlarını təhqir edir.

Onilliklər ərzində Hindistanın xarici siyasəti “strateji muxtariyyət” ətrafında dövr edir. Sıxıldıqda, Yeni Dehli instinktiv olaraq seçimlərini genişləndirir. Çin liderləri bu instinktdən məharətlə istifadə etdilər. Pekin Hindistana nadir torpaq maqnitləri, gübrələr və sənaye maşınları kimi kritik idxalda gömrük ləngiməsi ilə zəifliklərini xatırlatdı. Foxconn-un Hindistandakı iPhone zavodlarından Çin mühəndislərini geri çağırması tədarük zəncirindən asılılıq risklərini daha da ifşa etdi.

Bu arada, Çin qoşunları 2020-ci ilin ölümcül Galvan toqquşmasından bəri Himalay sərhədi boyunca möhkəm qalıb və böyük bufer zonalarını Hindistan patrullarına qadağan edib. Bununla belə, ABŞ-ın dəstəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliklə üzləşən Yeni Dehli 2020-ci ildən əvvəlki status-kvonun bərpası tələblərini münasibətlərdə “müsbət trayektoriya” söhbəti ilə əvəz edərək ritorikasını yumşaldıb. Hətta Tibet kimi həssas məsələlərdə Hindistan Pekinin xəbərdarlıqlarına cavabını susduraraq, qarşıdurma əvəzinə kövrək normallaşmaya üstünlük verdiyini göstərir.

Bu mühitdə Rusiya-Hindistan-Çin (RIC) üçtərəfli forumları daha az ideoloji tərəfdaşlığa, daha çox sığorta polislərinə bənzəməyə başlayır. Moskva onlara təcrid olunmamağın sübutu kimi baxır. Pekin onları qitə cinahının sabitliyini qorumaq üçün bir vasitə kimi görür. Hindistan onu hər iki tərəfin məcburiyyətinə qarşı bir hedcinq kimi görməyə üstünlük verir. Tramp dövrünün tarifləri bu dinamikanı daha da gücləndirdi. Keçmiş Hindistan ticarət rəsmiləri müşahidə ediblər ki, ABŞ-ın cəza tədbirləri BRICS ölkələri üçün dollardan asılılığını azaltmaq və blokdaxili ticarəti dərinləşdirmək üçün “ümumi stimullar” yaradıb. Birləşmiş Ştatlar Hindistanı Hind-Sakit Okean strategiyasının “mərkəzi sütunu” elan etdi – həm demokratiya, Çinə qarşı mühüm əks çəki və Qlobal Cənuba körpü. Bununla belə, Vaşinqtonun tarif siyasəti bu məqsədləri alt-üst edir.

Çinin ixracatı avqust ayında daha yavaş olsa da artmağa davam edib. Dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı uzunmüddətli və davamlı ticarət sazişi əldə edə bilər. Bazar ertəsi açıqlanan gömrük məlumatlarına görə, xaricə daşınmalar keçən ay illik 4,4 faiz artaraq 321,8 milyard ABŞ dollarına çatıb. Bu rəqəm iyul ayında qeydə alınan 7,2 faizdən aşağı olub və Çin maliyyə məlumatları provayderi Wind tərəfindən 5,4 faizlik proqnozdan aşağı olub.

Buna baxmayaraq, Çinin əsas strateji tərəfdaşı Rusiya ilə ticarətdə geriləmələr də var. Misal üçün bu ilin yanvar-avqust aylarında Çinlə Rusiya arasında qarşılıqlıq ticarət dövriyyəsi illik müqayisədə 9,4 faiz azalıb. Çinin Baş Gömrük İdarəsinin (GAC) məlumatına istinadən xəbər verir ki, göstərici 143,76 milyard dollar təşkil edib. Açıqlanan məlumatlara əsasən, səkkiz ayda Çin mallarının Rusiyaya ixracı 9,7 faiz azalaraq 64,77 milyard dollar olub. Rusiyadan Çinə məhsul ixracı isə 9,1 faiz azalaraq 78,99 milyard dollar təşkil edib.

Nəticədə yanvar-avqust aylarında Rusiyanın Çinlə ticarətində müsbət saldosu 14,22 milyard dollar olub ki, bu, 2024-cü ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 2,8 faiz azdır. Avqustda Çin və Rusiya arasında ticarət göstəricisi iyul ayı ilə müqayisədə 6,4 faiz azalaraq 17,9 milyard dollar təşkil edib. O cümlədən Çindən ixrac 8,55 milyard dollar (azalma 5,8 faiz), Rusiyadan idxal 9,35 milyard dollar (azalma 6,9 faiz) olub.

“The Guardian” nəşri Çin və Tayvan adası arasında artan gərginliklə bağlı məqalə yayımlayıb. Məqalədə Tayvan hökumətinin Çini Tayvanın müstəsna iqtisadi zonasında neft və qaz qazması ilə beynəlxalq hüququ pozmaqda günahlandırdığı və dərhal fəaliyyəti dayandırmasını tələb etdiyi yazıldı.

Tayvan prezidenti Lai Çinq-tenin ofisindən verilən açıqlama, Tayvanın nəzarəti altında olan mübahisəli Pratas adaları yaxınlığında, Tayvanın ərazisi daxilində bir neçə Çin neft platforması və əlaqəli gəmilərinin aşkar edildiyi barədə açıqlamalarından sonra gəldi. ABŞ-da yerləşən “Jamestown Foundation” tərəfindən dərc edilən hesabatda, aktivlərin beş ilə qədər orada olduğu və hamısının Çin dövlətinə məxsus Çin Milli Dəniz Neft Korporasiyasına (CNOOC) məxsus olduğu bildirilir. Onların mövcudluğu barədə əvvəllər məlumat verilməmişdi. “The Guardian” müstəqil olaraq keçən həftə kommersiya mülki dəniz izləmə platformalarından istifadə edərək onların əksəriyyətinin mövcudluğunu təsdiqlədi.

Tayvan prezident ofisinin sözçüsü Karen Kuo Çini öz hərəkətlərini “aydın izah etməyə” və “region ölkələrinin, o cümlədən Tayvanın iqtisadi sularında qeyri-qanuni yerləşdirmə və istismar fəaliyyətlərini dərhal dayandırmağa” çağırdı. “Bu, təkcə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının dəniz hüququ üzrə konvensiyası (Unclos) kimi beynəlxalq hüquq normalarını pozmur, həm də beynəlxalq asayişi ciddi şəkildə pozur və regional sabitliyə qeyri-müəyyən risklər yaradır”, o deyib. Kuo, Tayvanın müdafiə və təhlükəsizlik agentliklərinin vəziyyətdən xəbərdar olduğunu və “müvafiq fəaliyyətin nümunələri və risklərinin hərtərəfli nəzərdən keçirilməsini” söylədi. Ekspertlər Guardian-a bildiriblər ki, bu fəaliyyət Pekinin mübahisəli ərazilərə, xüsusən də Cənubi Çin dənizi və Pekinin Çin əyaləti kimi ilhaq etməyə hazırlaşdığı Tayvan ətrafında nəzarəti ələ keçirmək üçün həm hərbi, həm də kommersiya fəaliyyətindən istifadə nümunəsinə uyğundur. Bu cür fəaliyyətin Tayvandan heç bir cavab almadan beş il ərzində açıq şəkildə davam etməsi analitikləri təəccübləndirdi. “Jamestown” hesabatında “Bu gün etiraz etməmək suverenliyin təraşını normallaşdırmaq riski daşıyır və daha çox təcavüzü təşviq edir” deyə xəbərdarlıq etdi. Lakin analitiklər Tayvanın bununla bağlı edə biləcəyi işlərin çox məhdud olduğunu da bildiriblər. Tayvanın siyasi statusu o deməkdir ki, o, BMT-nin dəniz hüququ və ya onun arbitraj mexanizmləri haqqında konvensiyasına üzv deyil. EEZ sərhədinin hansı hissələrinin Tayvan tərəfindən tətbiq olunduğuna dair daxili qanunlar aydın deyil və Taypeyin bu cür fəaliyyətə etiraz etmək üçün dəniz gücü yoxdur.

Beynəlxalq Böhran Qrupunun Şimal-Şərqi Asiya üzrə baş analitiki Uilyam Yang, Tayvanın əvvəlcə hansı qurumun məsuliyyət daşıdığını aydınlaşdırmasının və daha sonra daha çox sahil mühafizəsi patrullarına dəstəyin artırılması da daxil olmaqla, diplomatik və hüquq-mühafizə orqanlarının cavab tədbirləri qurmasının lazım olduğunu söylədi. “Bu ilkin addımlar olmadan, bu problemləri effektiv şəkildə həll etmək üçün mübarizə aparmağa davam edəcək” dedi Yang.

Tayvan Müdafiə Nazirliyinin sözçüsü Polkovnik Chiao Fu-chun “Guardian”a bildirib ki, nazirlik Tayvanın Dongsha adaları adlandırdığı Pratas adaları yaxınlığında işləyən gəmilərdən xəbərdardır və “lazım olduqda sahil mühafizəmizə cavab verə bilər”. Kuo, Tayvanın birgə cavablar axtarmaq üçün “bölgədəki müvafiq ölkələrlə əməkdaşlıq edəcəyini” söylədi. Keçən ay Yaponiya öz MEB daxilində Çin neft platformalarının oxşar fəaliyyətinə etiraz etdi və Vyetnam və Koreya da keçmişdə oxşar şikayətlərlə çıxış ediblər. Yang dedi: “Tayvan bu Çin boz zonası fəaliyyətləri arasında güclü bir əlaqə qura bilsə, bu, daha çox diplomatik təsir imkanları və resursları olan digər ölkələri Tayvanın üzləşdiyi problemləri potensial kollektiv regional cavablarına daxil etməyə təşviq edə bilər.”

“The Telegraph” nəşrində yayımlanan məqalədə Çinin gizli şəkildə Rusiyanı silahlandırdığı yazılıb. Aparılan araşdırmalar göstərib ki, Çin şirkətləri 2023-2024-cü illər ərzində sanksiya altındakı Rusiya firmalarına hərbidə istifadə oluna biləcək ən azı 55 milyon avro dəyərində detalları və materialları tədarük ediblər. Bu məbləğin təxminən dörddə biri – 12,5 milyon avro – Tatarıstandakı xüsusi iqtisadi zonada yerləşən, İran istehsalı olan “Shahed” dronlarını yığan müəssisələrə göndərilib.

Çindən ixrac edilən məhsullar arasında təyyarə mühərrikləri, mikrosxemlər (mikroçiplər), metal ərintiləri, kamera obyektivləri, şüşə lif (fiberglass), şüşə lif üçün birləşdirici maddələr və karbon liflər yer alır – bunların hamısı dron istehsalı üçün vacib komponentlərdir. Araşdırmalar nəticəsində 97 Çin təchizatçı şirkəti müəyyən edilib. Yazıda deyilir ki, Çin rəsmi olaraq neytrallığını bəyan etsə də, bu komponentlərin tədarükü Pekinlə Moskva arasında sıx hərbi əməkdaşlıq olduğunu göstərir.