Рубрика: Анализы

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Çindəki hərbi paraddan narazı qalıb. Bunun birinci səbəbi odur ki, Tramp Çin, Rusiya və Şimali Koreya başçılarının birləşərək, ABŞ-yə qarşı sui-qəsd hazırladığı qənaətindədir. İkinci səbəb isə Trampın sözlərinə görə, Çinin İkinci Dünya Müharibəsində qələbəsində ABŞ-ın rolunun qeyd edilməməsidir. Trampın sözlərinə, görə Çinin Yaponiya işğalından qurtulmasında böyük rolu olub və minlərlər amerikalı hərbçi bu yolda həlak olublar.

Bir sıra ekspertlər baş verənləri Trampın xarici siyasətinin məğlubiyyəti kimi qiymətləndirirlər. “CNN” televiziya kanalınnın analizinə görə,  “anti-Qərb” ölkələrin liderlərinin Pekində bir araya gəlməsi ABŞ Prezidenti Donald Trampın gömrük, tarif qarşıdurması və zəif dövlətləri qorxutmaq siyasətinin nəticəsi olduğunu bildirirlər. Digər tərəfdən Tramp Rusiya Prezidenti Vladimir Putindən də məyusdur. Prezidentlərin Alyaska görüşü nəticə vermədi. Rusiya Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni genişləndirib. Tramp artıq Putin-Zelenski görüşünə artıq ümid etmədiyini bildirib.

Əslində Çindəki hərbi parada ABŞ Prezidenti də dəvətli idi. ABŞ prezidenti Donald Tramp Pekində keçirilən hərbi paradın onun üçün uyğun olmayan yer olduğunu bildirib. Tramp jurnalistlərin suallarına cavab verərkən bunu deyib:
“Heç vaxt gedəcəyimi düşünməmişdim. Bu, mənim üçün uyğun olmayan bir yer olardı”.

“Amerika Birləşmiş Ştatlarına qarşı sui-qəsd hazırladığınız üçün Vladimir Putinə və Kim Çen Ina ən səmimi salamlarımı çatdırın”, Tramp Xi-yə mesajında ​​yazıb. Bu postun mənası odur ki, Tramp Çin və Rusiya liderləri ilə dialoq aparsa da, bu iki dövləti, o cümlədən Şimali Koreyanı Amerika üçün böyük təhlükə sayır.

Afrikanın 2025-ci ildəki siyasi xəritəsi böyük güclərin tamamilə fərqli yanaşmalarını əks etdirir. Çin və Rusiya, infrastruktur kreditləri və təhlükəsizlik podratçıları kimi vasitələrə arxalanır, bir çox Afrika dövlətlərini borc və daha dərin asılılıq yükü altında qoyur. Nəticələr Konqonun şərqindəki mineral kəmərindən Sahel döyüş sahələrinə qədər görünür. Məsələn, Malidə Human Rights Watch təşkilatı bu il ordu və Rusiyanın dəstəklədiyi Vaqner əməliyyatçıları ilə bağlı məhkəməsiz qətllərin və itkinlərin yeni dalğalarını sənədləşdirib – BMT ekspertlərinin xəbərdarlıq etdiyi sui-istifadələr müharibə cinayətləri sayıla bilər.

Rusiyanın izi geri çəkilmir; qurumlaşdırılır. Vaqnerin rəhbərliyi öldürüldükdən sonra Kreml afrikalı tərəfdaşlarını qrupu Müdafiə Nazirliyinin nəzarətində olan “Afrika Korpusu” ilə əvəz etməyə məcbur etdi. O, rejimin qorunması müqabilində Mərkəzi Afrika Respublikasında (CAR) yüksək ödənişlər barədə hesabatlarla daha sərt dövlət əmri altında eyni muzdlu xidmətlər təklif edir. Analitiklər bunu islahat kimi deyil, konsolidasiya kimi görürlər – özəl zorakılığın çox vaxt suverenlik bahasına rəsmi Kremlin təsir rıçaqına çevrilməsi. Rusiyanın Afrika Korpusu repressiyaları gücləndirir. Çinin kreditləri sürətli infrastruktur təmin edə bilər, lakin dövlətləri onilliklər boyu ödəmə təzyiqi ilə üz-üzə qoyur.

Çin modeli fərqli görünür. Keniyada Pekin tərəfindən maliyyələşdirilən dəmir yolu borcu o qədər ağırlaşıb ki, Nayrobi indi xidmət xərclərini azaltmaq üçün dollar kreditini yuana çevirmək üçün danışıqlar aparır – bu, hələ də ölkəni Pekin mərkəzli tənzimləmələrə daha dərindən bağlayan bir düzəlişdir. Bütün qitədə borc yükü uzanır. BVF, Zambiyanın restrukturizasiyadan sonra belə “yüksək borc problemi riski” altında qaldığını xəbərdar edərək, Çinin dəstəklədiyi infrastrukturun onillik genişlənməsinin necə ağrılı maliyyə çətinlikləri yaratdığını vurğulayır. DRC-də, Sicomines resursları-infrastruktur müqaviləsi idarəetmə və ESG riskləri üçün 2025-ci ildə yenidən nəzərdən keçirilir. Ümumi mövzu: uzunmüddətli təsir əldə edən borc və əmtəə güzəştləri vasitəsilə leverage.

Hindistan da Afrikada fəallaşıb.  Hindistan Afrika qitəsində infrastruktur, enerji, kənd təsərrüfatı və səhiyyə layihələrinə maraq göstərir. İnvestisiyalar Afrika institutları vasitəsilə axır. Təhlükəsizlik əlaqələri eyni prinsipə əsaslanır. Hindistan Ədən körfəzindən Mozambik kanalına qədər Afrika donanmaları ilə təlim, təchizat və təlimlərə diqqət yetirir. İyun ayında Hindistan və Cənubi Afrika sualtı əməkdaşlıq müqavilələri imzaladı, Tanzaniya isə yerli ehtiyaclara uyğun texnologiya təklif edən iki onlarla Hindistan firmasının iştirak etdiyi DefExpo 2025 sərgisinə ev sahibliyi etdi – ekspedisiya izi deyil, sənaye söhbəti. İyun ayında Afrika İttifaqı və Hindistan münasib qiymətə dərmanlar, rəqəmsal sağlamlıq və teletibb sahələrində yeni təşəbbüslər hazırladılar. Uqandanın bu il R21/Matrix-M malyariya peyvəndinin ümummilli yayılması Hindistanın Serum İnstitutunda istehsal olunan dozalarla təmin edilir və Afrikanı pilotlardan əhali səviyyəsində qorunmağa keçir. Burada Hindistan hasilat təcrübəsinin əksinə olaraq texnologiya transferi, qiymətə həssas həllər və sistem dəstəyi təqdim edir. Kritik minerallar üzrə müsabiqə hər bir tərəfdaşın niyyətlərini sınayacaq. Çin hələ də emal və tədavüldə üstünlük təşkil edir, rus aktyorları isə kövrək dövlətlərdə güzəştlər axtarırlar. Hindistan isə Zambiya, Zimbabve, Mozambik, Malavi və Kot-d’İvuar ilə şəffaf nadir torpaq tərəfdaşlıqları qurur, evdə tədqiqat, bacarıqların ötürülməsi və aşağı sənaye ambisiyaları ilə sövdələşmələr aparır. Afrika biznes mediası qeyd etdi: bu, məcburiyyət deyil, müqavilələr və sinif otaqları vasitəsilə iqtisadi dövlət işidir.

Hindistanın ticarət və investisiya həcmi hələ də Çindən xeyli geri qalır. Onun layihələrinin icrası daha yavaş ola bilər. Buna baxmayaraq, 2024-cü ildə G20-nin rəhbəri kimi Hindistan qlobal daxil olmaq üçün uzun müddətdir davam edən çağırışlara cavab verərək Afrikanın daimi üzvlüyünü müdafiə etdi.

Çində keçirilən Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının toplantısında ən diqqət çəkən məqam Hindistanın baş naziri Narendra Modinin sammitdə iştirakıdır. Hindistan-Çin münasibətləri son illər gərginləşmişdi. İki ölkənin sərəhdində toqquşmalar qeydə alınmışdı. Buna baxmayaraq, Dehli və Pekin öz aralarında dialoqu genişləndirərək münasibətlərin normallaşmasına çalışırlar.

Hindistanın Çinlə yaxınlaşmasını Vaşinqtonun Dehliyə qarşı təzyiqi də diqtə edir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hindistan məhsullarına rüsumları artırıb. Bundan başqa Vaşinqton Hindistanın Rusiyadann eft almasından narahatdır. Bu təzyiqə baxmayaraq, Hindistan Rusiyadann eft almağı dayandırmayıb. Narendra Modi Çində Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşüb. Baş nazir sosial şəbəkə “X” hesabında yazaraq, Rusiya lideri ilə görüş haqqında bunları yazıb: “Prezident Putinlə fikir mübadiləsi aparmaq həmişə dəyərli olur. Hindistan-Rusiya tərəfdaşlığı uzun illərə söykənən güclü əsaslara malikdir”. Görüş zamanı tərəflər enerji sahəsində əməkdaşlıq, müdafiə sənayesi, ticarət dövriyyəsinin artırılması və beynəlxalq gündəmdəki əsas məsələləri müzakirə ediblər. Xüsusilə Ukrayna münaqişəsi, qlobal ərzaq və enerji təhlükəsizliyi mövzuları diqqət mərkəzində olub. Putin isə öz növbəsində Hindistanın Rusiya üçün strateji tərəfdaş olduğunu vurğulayıb və qarşılıqlı etimada əsaslanan münasibətlərin gələcəkdə daha da möhkəmlənəcəyinə əminliyini ifadə edib.

Narendra Modinin Çindəki tədbirdə iştirakı iki dövlət arasında normallaşmanın işarəsi kimi qiymətləndirilir. Narendra Modi Çin lideri Si Cinpinlə görüşündə Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatında qeyd edildiyi kimi, iki xalq arasında müsbət inkişafı alqışlayıb. Hər iki lider 2024-cü ilin oktyabrında Kazanda keçirdikləri son görüşdən sonra ikitərəfli münasibətlərdə müsbət sürəti və davamlı irəliləyişi alqışladılar. Onlar iki ölkənin rəqib deyil, inkişaf tərəfdaşı olduğunu və fikir ayrılıqlarının mübahisəyə çevrilməməli olduğunu bir daha təsdiq etdilər.

Hindistan və Çin və onların 2,8 milyard əhalisi arasında qarşılıqlı hörmət, qarşılıqlı maraq və qarşılıqlı həssaslığa əsaslanan sabit əlaqələr və əməkdaşlıq iki ölkənin böyüməsi və inkişafı, eləcə də XXI əsrin tendensiyalarına uyğun çoxqütblü dünya və çoxqütblü Asiya üçün zəruridir. Baş nazir Modi ikitərəfli münasibətlərin davamlı inkişafı üçün sərhədyanı ərazilərdə sülh və əmin-amanlığın vacibliyini vurğuladı. İki lider sənəddə qeyd olunduğu kimi, keçən il uğurla ayrıldığını və o vaxtdan bəri sərhədyanı rayonlarda sülhün və əmin-amanlığın qorunub saxlanmasını məmnunluqla qeyd ediblər.

Onlar ümumi ikitərəfli münasibətlərin siyasi perspektivindən və iki xalqın uzunmüddətli maraqlarından çıxış edərək sərhəd məsələsinin ədalətli, ağlabatan və qarşılıqlı məqbul həllinə sadiq olduqlarını bildiriblər. Onlar iki Xüsusi Nümayəndənin bu ayın əvvəlində apardıqları danışıqlarda qəbul etdikləri mühüm qərarları tanıyıb və onların səylərini daha da dəstəkləməyə razılaşıblar.

Bu arada, Çin Xarici İşlər Nazirliyinin bəyanatına görə, Baş nazir Modi, Kazanda prezident Si Cinpin ilə görüşünün Hindistan-Çin əlaqələrinin inkişafı üçün kurs təyin etdiyini söylədi. Hindistan-Çin münasibətləri müsbətə qayıtdı, sərhəd dinc və sabit olaraq qalır və birbaşa uçuşlar bərpa olunmaq üzrədir. Bu nailiyyətlər təkcə hər iki ölkənin xalqına deyil, həm də bütün dünyaya fayda verəcəkdir. Narendra Modi iki ölkə arasında təyyarı reyslərinin uçuşlara başlanılmasına toxunub. O bildirib ki, iki ölkə arasında sərhədlərin idarə olunması ilə bağlı razılıq əldə olunub. “Keçən il Kazanda çox səmərəli müzakirələr apardıq ki, bu da münasibətlərimizə müsbət istiqamət verdi. Sərhəddə açılan atəşdən sonra sülh və sabitlik mühiti yaranıb”, – deyib Narendra Modi.

Dehlinin “vahid Çin” konsepsiyasına münasibəti də dəyişməyib. “Vahid Çin” qloballaşmanın əsaslarını yenidən formalaşdırmaq üçün daha çox diplomatik formul və daha çox alətə çevrilib. Məhz bu kontekstdə Hindistanın son bəyanatı xüsusi çəkiyə malikdir. 1949-cu ildə Hindistan Çin Xalq Respublikasını (ÇXR) tanıyan ilk qeyri-sosialist dövlət oldu və bu qərarı anti-müstəmləkəçi həmrəylik və Asiya birliyinin bir hissəsi kimi qəbul etdi. Hindistanın o vaxtkı baş naziri Cavaharlal Nehru üçün tanınma taktiki hesablama deyil, ÇXR-in BMT-yə daxil olmasının Asiyanı sabitləşdirəcəyinə və inkişaf etməkdə olan dünyanın mənəvi nüfuzunu artıracağına inamla əsaslanan postkolonial idealizmin ifadəsi idi. 1962-ci il sərhəd müharibəsindən sonra belə Hindistan tanınmasını ləğv etmədi, bu Nehrunun təmsilçiliyin rəqabətdən fərqli olduğuna inamını əks etdirdi. O zaman “bir Çin” tək təmsilçilik demək idi.

Bu gün şərait çox fərqlidir. Beynəlxalq sistem artıq legitimlik axtaran yeni müstəqil dövlətlər tərəfindən deyil, iki güc arasında kəskinləşən rəqabətlə müəyyən edilir. ABŞ sənaye bazasını müdafiə etmək üçün mübarizə aparır, Çin isə istehsal miqyasını və tədarük zəncirlərini təsir vasitəsi kimi istifadə edir. İstehsal ambisiyaları hələ də hazırlanmaqda olan Hindistan, təmsilçiliyin qayda-qanunvericiliyə sürüşməsinə icazə vermənin təhlükəsini açıq şəkildə görür. Razılaşmaq, ABŞ-ın dayanıqlığının və Hindistanın iqtisadi gələcəyinin tam yetişməmişdən əvvəl məhdudlaşdırılacağı Çin hökmranlığına yönəlmiş qlobal nizamı qəbul etmək olardı. Məhz bu fərq Yeni Dehlinin hazırkı mövqeyinin vacibliyini vurğulayır.

Çinin xarici işlər naziri Vanq Yinin Yeni Dehliyə səfəri zamanı o, Hindistanın Tayvanı Çinin bir hissəsi kimi tanıdığını açıq şəkildə bəyan etdi. Bir neçə saat ərzində Hindistan Xarici İşlər Nazirliyi birmənalı açıqlama verdi: “Çin tərəfi Tayvan məsələsini qaldırdı. Bizim mövqeyimiz dəyişməz olaraq qalır. Bir çox başqa ölkələr kimi bizim də Tayvanla iqtisadi, texnoloji və mədəni mübadilələrimiz var və hətta Çinin özü belə mübadilələri davam etdirir”.

Bu bəyanat iki məqsədə çatdı. Birincisi, Hindistanın 1949-cu ildə qəbul edilmiş siyasətə uyğun olaraq Pekini Çin hökuməti kimi tanımaqda davam etdiyini bir daha təsdiqlədi. İkincisi, Pekinin “vahid Çin”ə əlavə etmək istədiyi geniş şərhi açıq şəkildə rədd etdi. Hətta Pekinin oxşar sahələrdə Taypey ilə əlaqə saxladığını vurğulayaraq, Yeni Dehli Çinin rəvayətindəki həddən artıq genişliyi ifşa etdi. Xətt kəskin şəkildə çəkildi; tanınma tabeçiliyə bərabər gəlmir. Çinin strategiyası tədricən, lakin düşünülmüş şəkildə ortaya çıxdı. Nümayəndəlik məsələsi kimi başlayan şey getdikcə bazara çıxışda yerləşdirilmiş şərtiliyə çevrildi. Çinlə daha dərin iqtisadi əlaqələrə can atan dövlətlərdən Pekinin Tayvanla bağlı mövqeyinə giriş qiyməti kimi uyğunlaşmaları tələb olunur.

Tayvan nümayəndəliyinə “Tayvan” adı altında fəaliyyət göstərməyə icazə verdikdən sonra məcburi ticarət məhdudiyyətlərinə məruz qalan Litvanın təcrübəsi bu təcrübənin cəzalandırıcı ölçüsünü göstərir. Eynilə, Çexiya Taypey ilə yüksək səviyyəli mübadilələrdən sonra biznes imkanlarının azalması ilə bağlı xəbərdarlıq edildi, bir neçə Afrika hökuməti isə Tayvan yardımını və ya rəsmi səfərlərini qəbul edərsə, maliyyələşdirmə və infrastruktur layihələrini məhdudlaşdırmaqla hədələndi. Birlikdə götürdükdə, bu hallar “bir Çin”in diplomatik tanınmadan struktur rıçaq alətinə çevrildiyini, dövlətləri Çin bazarına daxil olmaq üçün xarici davranışlarını tənzimləməyə məcbur etdiyini vurğulayır.

Bu transformasiya qarşıdurma deyil, sakit keçdi. Addım-addım “bir Çin” diplomatik düsturdan bazara çıxış şərtinə, daha sonra isə beynəlxalq normaları müəyyən etmək istəyinə keçdi. Təkcə suverenliyin tanınmasında deyil, həm də Pekinin nişan şərtlərinə nəzarət etmək səlahiyyətində təkid edən super “vahid Çin” ortaya çıxır.

Vaşinqton bu trayektoriyanı birbaşa çağırış kimi şərh edib. ABŞ Prezidenti Donald Trampın dövründə yüksək tariflər təkcə ABŞ istehsalını canlandırmaq üçün deyil, həm də Pekinin bazar miqyasını tənzimləyici hökmranlığa çevirməsinə mane olmaq üçün tətbiq edilib. İdxal rüsumları bərpa üçün stimullarla birlikdə iki funksiyaya xidmət edir: ABŞ-ın sənaye bazasını gücləndirmək və tərəfdaşları Çindən asılılığı azaltmağa təşviq etmək. Bu çərçivədə Cənubi Koreya və Vyetnam yarımkeçiricilər və süni intellekt sahəsində əməkdaşlığı sürətləndirib. Bu təşəbbüslər Pekinin öz təsirini gücləndirmək üçün sənaye həddindən artıq gücündən və qiymət rıçaqlarından istifadə etməsinin qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulmuş üçüncü təchizat zənciri modelinin ilkin mərhələlərini təmsil edir.

Hindistanın baş naziri Narendra Modinin avqustun sonunda Tianjində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammitində iştirak etməyə hazırlaşması və Çin sədri Si Cinpinlə görüşməsi geosiyasi parçalanmanın dərinləşməsinin qarşısını almaq məqsədi daşıyır. ABŞ prezidenti Donald Trampın Vladimir Putin və Vladimir Zelenski ilə keçirdiyi sammitlər Rusiya və Ukrayna arasında mümkün sülh razılaşması ilə bağlı müəyyən nikbinlik yaratsa da, ilk növbədə Hindistanın əsas hədəf kimi göründüyü Trampın tarif siyasətinə görə qlobal qeyri-sabitlik qalmaqdadır.

Bu yaxınlarda Tramp administrasiyası tərəfindən Hindistan mallarına 50 faizlik rüsum tətbiq etməsi Hindistanın etibarlı Hind-Sakit okean tərəfdaşı kimi ABŞ-a artan inamını sarsıtdı. Belə bir kritik məqamda Modinin ŞƏT sammitində iştirak etmək qərarı və Çinin xarici işlər naziri Vanq Yinin Hindistana son səfəri zamanı o, hər iki ölkənin “düşmən deyil, tərəfdaş” olması lazım olduğunu bəyan etməsi Çin-Hindistan əlaqələrini yenidən qiymətləndirmək üçün yeni fürsətdən xəbər verir. 2020-ci ildə ölümlə nəticələnən Galvan toqquşmalarından sonra dialoq 2024-cü ilin oktyabr ayına qədər dayanmışdı, bu zaman iki ölkə Depsang və Demchokdakı sərhəd bölgələrinin Faktiki Nəzarət Xətti (LAC) boyunca patrul aparılması ilə bağlı əhəmiyyətli ayrılma razılaşması əldə etdi.

Modi Tianjində sadəcə başqa bir çoxtərəfli forumda iştirak etməyəcək; o, Hindistanın muxtar bir güc kimi vizyonunu gücləndirməyə çalışacaq – bu, hazırda Trampın iddialı siyasətindən təsirlənən dünya nizamını formalaşdırmaq əvəzinə formalaşdırmağa qərarlıdır. Sual olunur: Hindistanın strateji müstəqillik axtarışında Çin (və Rusiya) ilə tərəfdaşlıq nə dərəcədə ayrılmazdır?

Hindistan bir müddətdir ki, nə təcrid, nə də tam uyğunlaşma deyil, üçüncü yolu seçir: köklü çoxqütblülük və regional qarşılıqlı fəaliyyətə əsaslanan strateji çoxalınma. Bu əsas xarici siyasət yanaşması mövcud geosiyasi qeyri-müəyyənlikdən təsirlənməmişdir. Modinin ŞƏT-də iştirakı və Hindistanın davam edən və həll edilməmiş sərhəd gərginliyinə baxmayaraq, Çinlə əlaqələri yaxşılaşdırmaq qərarı belə bir strateji iddianı dəstəkləyir. Çinlə əlaqələri bərpa etmək və yenidən qurmaq, hətta güclü iqtisadi təzyiq altında belə hər hansı bir tək geosiyasi ox tərəfindən seçilməkdən imtinanı əks etdirir.

Son illər sərhəd mübahisələrinin güclənməsinə baxmayaraq, Yeni Dehli dəfələrlə açıq düşmənçilikdənsə, Pekinlə ölçülüb-biçməyə üstünlük verib. Hazırda hər bir tərəf Ladaxın şərqində LAC boyunca təxminən 50.000-60.000 əsgər saxlayır və bu, qoşunların taktiki olaraq çıxarılmasına baxmayaraq davam edən gərginliyi vurğulayır.

Hindistan xarici siyasətində həmişə Çini ciddi qəbul edib, çünki Çinin dominant qlobal iqtisadi və siyasi qüvvə kimi yüksəlişi Yeni Dehlinin Pekin ilə funksional və kalibrlənmiş əlaqələri saxlamasını vacib edir. Hindistanın xarici işlər naziri S.Cayşankar və Çin liderləri arasında son yüksək səviyyəli görüşlər bu praqmatik etirafı əks etdirir. Müəyyən səviyyədə etimadsızlıq davam etsə də, mövcud diplomatik ərimə təhlükəsizlik həssaslığından təcrid olunmuş sahələrdə ticarət və iqtisadi əməkdaşlığı genişləndirmək imkanı yaradır.

Buna görə də Hindistanın ŞƏT-də iştirakı ziddiyyəti deyil, şüurlu balanslaşdırma aktını əks etdirir. Yeni Dehli üçün Çin həm geosiyasi rəqibdir, həm də qaçılmaz iqtisadi və regional reallıqdır. Hindistanın Çinin üstünlük təşkil etdiyi, ŞƏT və BRİKS kimi qeyri-Qərb çoxtərəfli forumlarında daha böyük rol oynamaq səyləri bu kontekstdə nəzərdən keçirilməlidir. Xüsusilə, BRİKS-in son genişlənməsi Hindistana çoxqütblü dünyaya baxışını və strateji muxtariyyətə can atmasını nümayiş etdirmək imkanı verdi və bununla da o, rəsmi ittifaqlar olmadan geniş spektrli geosiyasi oyunçularla münasibətləri balanslaşdırmağa çalışır. Hindistan hesab edir ki, onun həm Qərb, həm də Çin tərəfindən təşkil edilən forumlarda iştirakı onun Qlobal Cənubla əlaqəsini artıracaq. Məsələn, ŞƏT Hindistana Avrasiya nizamını formalaşdıran danışıqların bir hissəsi olaraq qalmağa imkan verir. Modinin səfəri həm də Çinin “Kəmər və Yol” təşəbbüsündən tutmuş Cənubi Asiya və Hind-Sakit okean regionunda genişlənən izlərinə qədər artan regional iddialılığı fonunda baş verir. Tənqidçilər Pekini cəlb etməkdə Modinin optikasını şübhə altına ala bilər, lakin Hindistanın ərazi bütövlüyü və iqtisadi ədalət üzərində möhkəm dayanmaqla dialoqu davam etdirmək qabiliyyəti diplomatik yetkinlikdən xəbər verir.

Hindistanın Çinlə əlaqələri davam edən gərginliyə baxmayaraq, iqtisadi maraqlar, xüsusilə ticarət, nadir torpaq elementlərinə çıxış və texnologiya mübadiləsi ilə dərindən formalaşır. Hindistan özünü Çin texnologiyasından və sərmayəsindən təcrid etmək əvəzinə, həssas sektorlar ətrafında təhlükəsizlik divarları yaradır və digər yerlərdə qarşılıqlı faydalı əlaqəyə imkan verir. Bu ikili yol strategiyası Hindistanın muxtar, lakin bir-biri ilə əlaqəli böyüməyə dair daha geniş baxışını dəstəkləyir. Trampın münasibəti və tarifləri iki Asiya nəhəngini münasibətlərində yeni bir səhifə açmağa hazırlaşarkən bir-birinə daha da yaxınlaşdırır. Əsas təsdiq Wang Yi-nin son səfəri zamanı, Çin gübrələrə, nadir torpaq maqnitlərinə, kritik minerallara və tunel qazma maşınlarına ixrac məhdudiyyətlərini qaldırdıqda gəldi. Hindistanın nadir torpaq maqnitlərinin təxminən 90 faizini Çindən idxal etdiyini nəzərə alsaq, bu cür qarşılıqlı əlaqə əhəmiyyətlidir.

Ticarət və iqtisadi əlaqələr mürəkkəb olsa da, əslində, uzun illərdir ki, Hindistan-Çin əlaqələrində sabitləşdirici amil olub. 2024-cü maliyyə ilində ikitərəfli ticarət 118,4 milyard ABŞ dolları təşkil etdi, Hindistan Çindən 101,7 milyard ABŞ dolları dəyərində mal idxal edərkən, cəmi 16,67 milyard dollar ixrac etdi – bu, kəskin ticarət balanssızlığı, həm də Çinin Hindistan tədarük zəncirlərində mərkəzi olduğunun sübutudur. Elektronika, bərpa olunan enerji və müdafiə üçün vacib olan nadir torpaq elementləri əlaqələrdə digər mühüm amildir. Hindistanın özünəməxsus nadir torpaq ehtiyatları olsa da, qabaqcıl emal imkanlarına malik deyil, bu, əməkdaşlıq və ya Çin təchizat zəncirlərindən dolayı asılılığı strateji zəifliyə çevirir. Bu, Hindistanı Avstraliya və Kanada ilə tərəfdaşlıq yolu ilə diversifikasiya axtarmağa sövq etdi, lakin Çin ilə əməkdaşlıq mühüm müvəqqəti tədbir olaraq qalır.

Texnologiya mübadiləsi sahəsi də ehtiyatlı yenidən əlaqəni görür. 2020-ci ildəki sərhəd toqquşmalarından və Çin tətbiqlərinə sonrakı qadağalardan sonra Hindistan Çin texnologiyasına girişi əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdırdı. Lakin son zamanlar hər iki ölkə yaşıl enerji, elektrik nəqliyyat vasitələri və süni intellekt tədqiqatı kimi sektorlarda selektiv əməkdaşlığa maraq göstəriblər ki, burada qarşılıqlı fayda strateji rəqabəti üstələyir. Çin firmaları həmçinin biznes strategiyasında praqmatik dəyişikliyi əks etdirən Hindistan texnoloji startaplarını maliyyələşdirməyə davam etmək üçün Cənub-Şərqi Asiya vasitəsilə dolayı investisiya marşrutlarını araşdırırlar.

Hindistanın Çinlə əlaqəsi Rusiya ilə davamlı əlaqəsi ilə də tamamlanır. Qərbin Nyu Dehlinin Rusiya-Ukrayna müharibəsində neytral mövqeyindən narahat olmasına baxmayaraq, Hindistan Moskva ilə uzunmüddətli strateji münasibətlərini pozmaqdan imtina edib. Tramp Hind-ABŞ arasında sabitliyi poza biləcək tariflər tətbiq etməklə hədələsə də, bu hesab dəyişməz olaraq qalır. tərəfdaşlıq. Hindistan üçün Rusiya təkcə əsas müdafiə tərəfdaşı deyil, həm də Çin və Pakistana geosiyasi əks çəki kimi xidmət edir. ŞƏT və BRİKS nəhayət daha çox Çinə dost ölkələri əhatə edəcək şəkildə genişləndikcə, Hindistanın Rusiya ilə uzunmüddətli tərəfdaşlığı Pekinin bu forumlarda artan nüfuzunu tarazlaşdırmağa kömək edəcəyinə inanır. Bundan əlavə, Yeni Dehli BRİKS və Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankının yaranmasının, habelə Hindistanın ŞƏT-ə daxil edilməsinin əsas hərəkətverici qüvvəsi olan Rusiya-Hindistan-Çin (RİC) üçtərəflisi vasitəsilə Avrasiya ilə məşğul olmağa üstünlük verdi.

Rusiya indi Qalvan toqquşmalarından bəri fasilədə olan RIC üçtərəfli mexanizmini canlandırmaq üçün səy göstərir. Üç onillikdən çox əvvələ təsadüf edən RIC-nin əsası üç ən böyük Avrasiyanın gücünü və Qərb blokundan kənarda inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatları bir araya gətirməklə qlobal nizamı inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatların xeyrinə yenidən formalaşdırmaqdır. Hindistan bu “məsləhət formatı” mövzusunda ehtiyatla açıq olduğu halda, Çin RIC-nin canlandırılmasını dəstəkləyir. RİK-ə olan bu marağın yenidən alovlanması hər üç dövlətin Qərbin müxtəlif dərəcədə təzyiqi ilə üzləşdiyi kritik bir məqama təsadüf edir. RİK-in 2021-ci ildəki sonuncu iclasında dərc edilmiş birgə kommünikedə “çoxqütblü və yenidən balanslaşdırılmış dünya”ya həmrəylik və inam ifadə edilib və Trampın tarif siyasətinin bugünkü kontekstində oxunarkən, “şəffaf, açıq, əhatəli və ayrı-seçkiliyə yol verməyən çoxtərəfli ticarət sistemi” zərurətinə dair dil xüsusilə maraqlıdır.

Ukrayna müharibəsindən sonra bir çox Qərb dövlətləri Moskva ilə əlaqələrini aşağı salsalar da, Hindistan strateji muxtariyyət prinsipinə sadiq qalıb. Modinin ardıcıl mesajı – “bu, müharibə dövrü deyil” – Rusiyadan enerji idxalını artırdığı və müdafiə sahəsində əməkdaşlığı davam etdirdiyi halda, Nyu Dehlinin təcrid üzərində diplomatiya üzərində israrını əks etdirir.

Hindistanın balanslaşdırıcı hərəkətinin Qərbi özündən uzaqlaşdıra biləcəyi qənaətinin əksinə olaraq, ABŞ, Avropa İttifaqı, Yaponiya və Avstraliya ilə əlaqələr yalnız son on ildə dərinləşdi. Hind-Sakit Okean üzrə dörd əməkdaşlıqdan tutmuş Vaşinqtonla müdafiə sazişlərinə və Böyük Britaniya ilə azad ticarət sazişinə qədər Hindistan bu aktyorlarla strateji tərəfdaşlıqlara böyük sərmayə qoyur. Bu uyğunlaşmalar, xüsusən də Çinin regional üstünlüyünü tarazlaşdırmaqda və Hindistanın iqtisadi və texnoloji əməkdaşlığını inkişaf etdirməkdə, hətta ara-sıra uğursuzluqlar ola bilsə belə, problemə və maraqlara əsaslanır.

Yeni Dehli öz variantlarını açıq saxladığından, Tianjin görüşü də Vaşinqtona bir siqnal kimi oxunmalıdır: Hindistan maraqların üst-üstə düşdüyü yerdə əməkdaşlığı davam etdirəcək, lakin o, Çinə qarşı regional prioritetlərini və ya strateji çevikliyini pozan “tutma” strategiyasına düşməyəcək. Xülasə, Hindistanın hazırkı xarici siyasət mövqeyi qlobal reallıqların aydın şəkildə qiymətləndirilməsi və çoxqütblülük (yaxud islah edilmiş çoxtərəflilik) axarında ən sabit və ədalətli qlobal arxitektura kimi strateji bahisdir. İstər ikitərəfli, istərsə də çoxtərəfli şəkildə, o cümlədən ŞƏT-də Çini cəlb etmək, Rusiya ilə strateji dərinliyi qorumaq və ya Qərblə Hind-Sakit okean əməkdaşlığını inkişaf etdirmək, Yeni Dehli suveren maraqlar və təsir hesablamalarını rəhbər tutur. Modinin Tianjindəki görünüşü bu vizyonun simvoludur. Ən böyük rəqibinin rəhbərlik etdiyi forumda iştirak etməklə Hindistan qlobal idarəetmənin bütün teatrlarında əvəzolunmaz aktyor olaraq qalmasını təmin edir.

24 avqustda Ukrayna öz Müstəqilliyinin 34-cü ildönümünü qeyd edir. Ukrayna üçün bu, sadəcə təqvimdə bir tarix deyil — bu, azadlığın, ləyaqətin və Ukrayna xalqının öz taleyini özü müəyyən etmək hüququnun rəmzidir.

Məhz bu gün, 1991-ci ildə Ukrayna Ali Radası Müstəqillik Aktını qəbul etdi və 1 dekabrda keçirilən referendumda vətəndaşların 90 faizdən çoxu bu seçimi təsdiqlədi. Krım, Sevastopol, Donetsk və Luqansk da daxil olmaqla bütün bölgələr böyük əksəriyyətlə azad və müstəqil ölkədə yaşamaq qərarını dəstəklədi. Bu gün də, əvvəlki kimi, biz ağır sınaqlar qarşısında müstəqilliyimizi müdafiə etməyə məcburuq. Ukrayna əsgərləri silahlarla yalnız torpağımızı deyil, həm də Avropa və bütün dünya üçün demokratiya, sülh və təhlükəsizlik dəyərlərini qoruyurlar. Ukrayna beynəlxalq hüququn, BMT Nizamnaməsinin, eləcə də ərazi bütövlüyü və suverenlik kimi fundamental prinsiplərin müdafiəsini beynəlxalq arenada fəal şəkildə davam etdirir. Prezident Volodimir Zelenski ABŞ-a son səfəri zamanı vurğuladı ki, ən çətin məsələləri yalnız liderlərin birbaşa dialoqu vasitəsilə həll etmək olar və Avropanın birliyinin müharibənin ilk günlərində olduğu kimi bu gün də möhkəm qalmasının vacibliyini qeyd etdi.

Beynəlxalq tərəfdaşlar Ukraynanı dəstəkləyir və əməkdaşlığın yeni formatlarını formalaşdırırlar. Yaxınlarda 30-dan çox ölkə “Coalition of the willing” çərçivəsində birləşərək, ədalətli və davamlı sülhə nail olmaq niyyətlərini təsdiqlədilər və təcavüzkara təzyiqi gücləndirdilər.

Bu gün mən Azərbaycan rəhbərliyinə və xalqına xüsusi minnətdarlığımı bildirmək istəyirəm. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin ayrı bir qərarı ilə avqust ayında Ukraynanın enerji sisteminin bərpası üçün 2 milyon ABŞ dolları dəyərində yeni elektrik avadanlıqları göndərildi. Fevral ayında isə oxşar yardım üçün artıq 1 milyon ABŞ dolları ayrılmışdı. 2022-ci ildə Rusiyanın genişmiqyaslı işğalının ilk günlərindən etibarən Azərbaycan dərmanlar, ərzaq, generatorlar və digər humanitar yardımlar göndərməkdədir. Azərbaycan yardımı sayəsində İrpen şəhərində mühüm sosial layihələr həyata keçirilir; bu şəhər 2022-ci ilin martında azad olunmazdan əvvəl ciddi zərər çəkmişdi. Bundan başqa, Azərbaycanda mütəmadi olaraq ukraynalı uşaqlar üçün reabilitasiya və istirahət proqramları təşkil olunur. Biz Azərbaycanın qardaş yardımına son dərəcə minnətdarıq və bunu həmişə xatırlayacağıq!

Ukrayna–Azərbaycan münasibətlərinin tarixi XX əsrin əvvəllərinə gedib çıxır — hələ 1918-ci ildə Ukrayna Xalq Respublikası və Azərbaycan Demokratik Respublikası arasında diplomatik əlaqələr mövcud idi. Bu gün biz iqtisadiyyat, energetika, ticarət, təhsil, humanitar və mədəni layihələri, həmçinin qarşılıqlı dəstək və beynəlxalq arenada əməkdaşlığı əhatə edən strateji tərəfdaşlığımızı daha da dərinləşdiririk.

10 avqustda Ukrayna və Azərbaycan prezidentləri arasında baş tutmuş telefon danışığı zamanı Prezident Volodimir Zelenski Prezident İlham Əliyevi və bütün Azərbaycan xalqını ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi və dəstəyi ilə Ermənistanla əldə olunan razılaşmalara görə təbrik etdi və bunun Cənubi Qafqazda davamlı sülh və sabitliyin qurulması üçün mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğuladı. Ukrayna dövlət başçısı beynəlxalq tərəfdaşlarla aparılan danışıqlar barədə məlumat verdi və qeyd etdi ki, hər kəs müharibənin real şəkildə başa çatmasına və effektiv diplomatiyaya yönəlib. Liderlər ABŞ və Avropa ölkələri ilə ünsiyyət, sülhə yaxınlaşdıra biləcək əsas prinsiplər barədə fikir mübadiləsi apardılar. Ukrayna Prezidenti xalqımızın və dövlətçiliyimizin dəstəklənməsinə görə təşəkkürünü bildirdi. Əhəmiyyətlidir ki, ortaq sülh səyləri nəhayət Rusiyanı döyüşləri və təcavüzü dayandırmağa məcbur etsin.

Xüsusi diqqət Ukrayna və Azərbaycan arasında enerji əməkdaşlığına yönəldildi; artıq ciddi nəticələr əldə olunub və birgə işlərin davam etdirilməsi barədə razılıq mövcuddur. Volodimir Zelenski həmçinin enerji obyektlərinə edilən Rusiya hücumları barədə məlumat verdi və bunun Ukraynanın və digər Avropa ölkələrinin enerji müstəqilliyini təmin edən marşrutların bloklanması cəhdi olduğunu qeyd etdi.

Müstəqillik Günü sadəcə bir bayram deyil, bu, Ukraynanı və dostlarımızı birləşdirən gündəlik mübarizədir. Biz Azərbaycanın səmimi dəstəyini və həmrəyliyini dərin qəlbdən qiymətləndiririk — bu, ədalətli sülhün mütləq qalib gələcəyinə olan inamımızı möhkəmləndirir.

Bu gün tərəfdaşlarımıza və dostlarımıza sülh, sağlamlıq, rifah və tərəqqi arzulayırıq. Əminəm ki, xalqlarımızın birliyi və Ukrayna ilə Azərbaycanın dostluğu bütün sınaqları dəf edəcək və çoxdan gözlənilən ədalətli sülhə yaxınlaşdıracaq.

10 avqustda Ukrayna və Azərbaycan prezidentləri arasında baş tutmuş telefon danışığı zamanı Prezident Volodimir Zelenski Prezident İlham Əliyevi və bütün Azərbaycan xalqını ABŞ Prezidenti Donald Trampın vasitəçiliyi və dəstəyi ilə Ermənistanla əldə olunan razılaşmalara görə təbrik etdi və bunun Cənubi Qafqazda davamlı sülh və sabitliyin qurulması üçün mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğuladı. Ukrayna dövlət başçısı beynəlxalq tərəfdaşlarla aparılan danışıqlar barədə məlumat verdi və qeyd etdi ki, hər kəs müharibənin real şəkildə başa çatmasına və effektiv diplomatiyaya yönəlib. Liderlər ABŞ və Avropa ölkələri ilə ünsiyyət, sülhə yaxınlaşdıra biləcək əsas prinsiplər barədə fikir mübadiləsi apardılar. Ukrayna Prezidenti xalqımızın və dövlətçiliyimizin dəstəklənməsinə görə təşəkkürünü bildirdi. Əhəmiyyətlidir ki, ortaq sülh səyləri nəhayət Rusiyanı döyüşləri və təcavüzü dayandırmağa məcbur etsin.

Xüsusi diqqət Ukrayna və Azərbaycan arasında enerji əməkdaşlığına yönəldildi; artıq ciddi nəticələr əldə olunub və birgə işlərin davam etdirilməsi barədə razılıq mövcuddur. Volodimir Zelenski həmçinin enerji obyektlərinə edilən Rusiya hücumları barədə məlumat verdi və bunun Ukraynanın və digər Avropa ölkələrinin enerji müstəqilliyini təmin edən marşrutların bloklanması cəhdi olduğunu qeyd etdi.

Müstəqillik Günü sadəcə bir bayram deyil, bu, Ukraynanı və dostlarımızı birləşdirən gündəlik mübarizədir. Biz Azərbaycanın səmimi dəstəyini və həmrəyliyini dərin qəlbdən qiymətləndiririk — bu, ədalətli sülhün mütləq qalib gələcəyinə olan inamımızı möhkəmləndirir.

Bu gün tərəfdaşlarımıza və dostlarımıza sülh, sağlamlıq, rifah və tərəqqi arzulayırıq. Əminəm ki, xalqlarımızın birliyi və Ukrayna ilə Azərbaycanın dostluğu bütün sınaqları dəf edəcək və çoxdan gözlənilən ədalətli sülhə yaxınlaşdıracaq.

Yaşasın Ukrayna! Yaşasın Ukrayna-Azərbaycan dostluğu!

Vaşinqtonun təzyiqinə baxmayaraq, Hindistan Rusiyadan neft almaqda davam edir. Bunun iki səbəbi var. Birincisi, Hindistanın neftayırma zavodları Rusiya neftini ucuz qiymətə aldıqdan sonra onu yanacağın digər növlərinə çevirərək müxtəlif dövlətlərə baha qiymətə satırlar. İkincisi, Dehli Vaşinqtonun “Rusiyadan neft almayın” tələbinin yalnız Hindistana qarşı yönəldiyi qənaətindədir. Halbuki, Rusiyadan qonşu Çin də ucuz qiymətə neft alır. Ancaq ABŞ Prezidenti buna görə Pekini sanksiyalarla hədələmir. Dehli bunu Ağ Evin ikili standart siyasəti kimi qiymətləndirir.

Dehli ABŞ Prezidenti Donald Trampın açıqlamalarından narazıdır. Dehlidə hesab edirlər ki, Trampın açıqlamaları Hindistan-ABŞ münasibətlərinə mənfi təsir edir. Donald Trampın ticarət və sənaye məsələləri üzrə müşaviri Piter Navarro “The Financial Times” qəzetində yayımladığı məqalədə Vaşinqtonun siyasətini belə izah edib: “Rusiya-Ukrayna müharibəsi başlayana qədər Rusiya neftinin Hindistan idxalında payı 1 faiz idi. İndi isə bu 30 faizdir və bu artım Vaşinqtonu narahat edir”. Dehli bu arqmenti qəbul etmir. Çünki, Hindistan Rusiya neftindən qazanc əldə edir.

Buna baxmayaraq, ABŞ-la Hindistan arasında ticarətin həcmi son illər artıb. Hindistan ABŞ-a bir il ərzində 86,5 milyard dollar həcmində mal ixrac edib, ABŞ-dan isə 40,9 milyard dollar həcmində məhsul idxal edib. Hindistan ABŞ-a smartfonların ixracına görə Çini ötüb. Hindistan ABŞ-a 10,6 milyard dollar həcmində smatfon ixrac edib. Bu Hindistandan ABŞ-a smartfon ixracının 90 fazi artımı deməkdir.

Vaşinqton istəyir ki, Hindistan nefti və hərbi texnikanı Rusiyadan deyil ABŞ-dan alsın. Dehli ABŞ-la bu sahədə əməkdaşlıqdan imtina etmir. Ancaq əgər Vaşinqtonun Dehliyə təzyiqi artarsa, Hindistan ABŞ-ın rəbiqləri olan Rusiya və Çinlə əməkdaşlığı artıracaq. Hindistan Çinin ikinci böyük ticarət tərəfdaşına çevrilib. 2024-2025-ci illərdə iki ölkə arasında ticarətin həcmi 127,7 milyard dollara çatıb. Beləliklə, Çinlə Hindistan arasında ticarətin həcmi 2015-2022-ci illər arasında 90 faiz artıb. İki ölkə arasında siyasi əlaqələrdə problemlərə baxmayaraq, ticarət əlaqələri inkişaf edib. Beləliklə, Vaşinqton Hindistana təzyiq edərkən ABŞ-ın milli və təhlükəsizlik maraqlarına zərbə vurur.

Çinlə Hindistan arasındakı münasibətlərdə normallaşma prosesi davam edir. Çinin xarici işlər naziri Van Yi Hindistana üç günlük səfəri zamanı bu ölkənin baş naziri Narendra Modi ilə görüşüb. Van Yinin Hindistana səfəri iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasının 75 illiyinə həsr olunub. Narendra Modi Van Yi ilə görüşdə ikitərəfli əməkdaşlığın inkişafını və sərhəd məsələlərini müzakirə edib. Sonuncu məsələ hər iki tərəf üçün əhəmiyyətlidir. Çünki, 2020-ci ildə məhz sərhəddə baş verən toqquşmalarda hər iki ölkənin sərhədçiləri arasında itkilər qeydə alınmış, bu olaydan sonra münasibətlər gərginləşmişdi. Sərhəddəki olaylar iki ölkə arasındakı iqtisadi əlaqələrə də mənfi təsir etmişdi.

Buna baxmayaraq, son bir ildə Pekinlə Dehli arasında artan dialoq hər iki tərəfin münasibətləri normallaşdırmaq marağından irəli gəlir. Tərəflər sərhədin mübahisəli hissələrində demarkasiya prosesini sürətləndirməyi razılaşdırıblar. Van Yi Narendra Modi ilə görüşdə Hindistanın baş nazirinin Çinə gələcək səfərini də müzakirə edib. Hindistanın baş naziri avqustun 31-də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Çində keçiriləcək zirvə toplantısına qatılmalıdır. Modi Van Yi ilə görüşdə deyib ki, Hindistan və Çin rəqib deyil, tərəfdaş olmalıdırlar. O buna misal olaraq hər iki ölkənin iqtisadiyyatlarını sürətlə inkişaf etdirdiklərini və bunun əməkdaşlığa müsbət təsirini vurğulayıb.

Van Yi hindli həmkarı Subrahmanyam Jaishankarla görüşdə eyni mövzuları müzakirə edib. Hindli diplomat iki ölkə arasında insanlar arasında mübadilənin vacibliyini də söyləyib. Hindistan bu istiqamətdə ilk addımı atıb, iyul ayının sonundan Çin vətəndaşlarına turist vizaları verilməyə başlanılıb.

Van Yinin Hindistanın milli təhlükəsizlik müşaviri Ajit Dovalla görüşü də maraq doğurub. Çünki, bu görüşdə sərhəd və münasibətlərin normallaşdırılması mövzularının texniki tərəfləri detallı müzakirə olunub. Bu, iki tərəfin sərhəd mübahisəsinə dair danışıqların 24-cü raundu idi. Maraqlıdır ki, Van Yi Hindistana məhz Ajit Dovalın dəvətiylə səfər edib. Görüşdə Hindistan və Çinin 2020-ci ildəki sərhəd toqquşmalarından sonra beş illik fasiləyə son qoyaraq birbaşa uçuşların və sərhədyanı ticarətin bərpası barədə razılığa gəliblər. Görüşdə Himalay sərhədində yerləşdirilən qoşunların çıxarılması, sərhədlərin demarkasiyası, sərhədyanı ticarətin canlandırılması, viza prosedurlarının sadələşdirilməsi və investisiya əməkdaşlığının artırılması müzakirə olunub. Van Yi danışıqlarda Çin-Hindistan əlaqələrinin sabit və sağlam inkişafının hər iki ölkə xalqının əsas mənafeyinə uyğun olduğunu vurğulayıb.

Beləliklə, Pekin və Dehli gərginliyinə son qoymağa qərar veriblər. İki ölkə arasında münasibətlərinin normallaşdırılmasının bir başqa səbəbi də var. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Çini və Hindistanı sanksiyalarla hədələyib. Çin və Hindistan Rusiya ilə enerji sahəsində əməkdaşlığı davam etdirirlər və bu Ağ Evin xoşuna gəlmir. ABŞ və Rusiya Prezidentlərinin Alyaskadakı görüşü sanksiyalar mövzusunu arxa plana keçirməli idi. Buna baxmayaraq, ABŞ nümayəndə heyətinin Hindistana planlaşdırılan səfəri təxirə salınıb. Bir qrup ekspert bunu ABŞ-la Hindistan arasında ticarət sazişinin təxirə salması kimi qiymətləndirib. Vaşinqton Hindistana qarşı elan etdiyi sanksiyaları tətbiq edərsə, bu Dehli ilə Pekin arasında dialoqu daha da genişləndirəcək. Halbuki, Çinlə Hindistan arasında tərəfdaşlığın gücləndirilməsi ABŞ-ın maraqlarına cavab verməməlidir. Buna görə də mümkündür ki, Ağ Ev son anda Hindistana sanksiya tətbiqindən imtina etsin.

Исследовательский центр "Атлас"

Çin hökuməti XIV Dalay Lama ilə görüşdüyünə görə Çexiya Prezidenti Petr Pavellə əlaqələri kəsib. Bu barədə Çin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Lin Tszyan bildirib. “Bizim dəfələrlə Çexiya tərəfinə etdiyimiz müraciətlərə və Çinin qəti etirazına baxmayaraq, Çexiya Prezidenti Petr Pavel Hindistanda Dalay Lama ilə görüşməkdə israr etdi. Bu, Çexiya hökumətinin Çin hökuməti qarşısındakı siyasi öhdəliklərinin ciddi şəkildə pozulması, Çinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə zərbə vurulmasıdır. Petr Pavelin təxribatçı hərəkətləri ilə əlaqədar olaraq Çin onunla heç bir əlaqə saxlamamaq qərarına gəlib”, – deyə Çin rəsmisi Çexiya liderinin səfərini şərh edərkən vurğulayıb.

Rəsmi Pekinin bu qədər həssaslıqla yanaşdığı Dalay Lama Tibet buddislərinin mənəvi liderdir və 1959 – cu Çindən qaçaraq Hindistana sığınıb. Çin hökuməti onu separatçı və siyasi alət adlandırsa da Dalay Lama Qərbdə insan hüquqlarının qoruyucusu kimi təqdim edilir. Bundan əvvəl də bir çox Qərb lideri Dalay Lama ilə görüş keçirib. Son zamanlar isə Tramp admistirasiyasının nümayəndələri buddist liderdən Çinə qarşı istifadə etmək üçün yollar axtarır. Rəsmi Pekinin ehtiyyat etdiyi məsələ Donald Trampın şəxsən Dalay Lama ilə görüşməsidir. Çexiyaya verilən sərt reaksiya həmdə ABŞ – yə mesaj xarekteri daşıyır. Çexiya prezidenti Petr Pavel isə Dalay Lama ilə görüşərək Qərb dəyərlərinə bağlılığını göstərməyə çalışır. Rəsmi Praqa hazırda Avropa İttifaqı daxilində ABŞ – nin əsas müttəfiqlərindən biridir. Çex prezidentin məqsədlərindən biri də Trampdan daha çox dəstək almaq və Avropa daxilində öz mövqelərini möhkəmləndirmək ola bilər. Hərçənd ki, Çin hökuməti Qərbin bu cür siyasətini seperatçılığa dəstək kimi dəyərləndirir. Çin bu məsələni beynəlxalq hüquqla ona görə həll edə bilmir ki, Dalay Lama sadəcə tibetlilərin ruhani lideri hesab edilir. Onun verdiyi bəyanatlar Çin tərəfindən seperatçılıq kimi qiymətləndirilirsə də Qərb bu açıqlamaların insan hüquqları barəsində verildiyini iddia edir. Çinin Çexiya üzərindən ABŞ – yə göndərdiyi mesaj əks effekt də verə bilər. Ay ev buddistlərin ruhani lideri ilə məhz bu hadisələrdən sonra Çini qıcıqlandırmaq üçün yüksək təmaslar qura bilər. İstənilən halda Praqa və Pekin arasında baş verən diplomatik qalmaqal daha böyük bir geopolitik toqquşmanın ilkin əlaməti kimi görünür.

“The Diplomat” nəşri ABŞ sanksiyaları barədə maraqlı məqalə dərc edib. Məqalədə yazılıb ki, qeyri-bərabər rəftar soyuq siyasi hesablamaların, iqtisadi rıçaqların və ABŞ siyasətçilərinin Hindistan və Çinə baxışı arasındakı fərqin birləşməsini əks etdirir:

“2022-ci il fevralın 22-də Rusiya tankları Ukraynaya daxil olanda dünya təkcə qəddar təcavüz müharibəsi ilə deyil, həm də qlobal neft axınlarının dramatik şəkildə yenidən formalaşması ilə üzləşdi. Vaşinqton və onun müttəfiqləri Moskvanın müharibə sinəsini sarsıtmağa yönəlmiş genişmiqyaslı sanksiyaları həyata keçirdikcə, iki Asiyanın iqtisadi güc mərkəzi – Hindistan və Çin Rusiyanın enerji ixracı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən vasitələr kimi ortaya çıxdı. Bundan sonra baş verənlər ABŞ-ın son xarici siyasətində daha müəmmalı epizodlardan birinə çevrildi: Tramp administrasiyası Rusiya xammalının alışını genişləndirdiyinə görə Hindistanı kəskin şəkildə cəzalandırdı – bu, müəyyən ixracatda 50 faizlik tariflə nəticələndi – eyni zamanda bu neftin daha böyük istehlakçısı olan Çinə də oxşar birbaşa cəzadan xilas olmağa imkan verdi.

Uyğunsuzluq o qədər nəzərə çarpır ki, müayinə tələb olunur. Bunu təkcə neftin həcminə istinad etməklə izah etmək olmaz, nə də beynəlxalq hüququn necə tətbiq olunması sadə məsələ deyil. Bunun əvəzinə o, soyuq siyasi hesablamaların, nisbi iqtisadi rıçaqların və ABŞ siyasətçilərinin Hindistan və Çinə baxışı arasındakı incə, lakin nəticəli fərqin birləşməsini əks etdirir. Bu hekayəni daha da mürəkkəb edən Tramp administrasiyasının Çinin Ukrayna müharibəsinin sona çatmasında həlledici rol oynaya biləcəyinə inanmasıdır – onun strateji mövqeyinin çox hissəsini formalaşdırır.

Hindistanın işğaldan sonra Rusiya neftinə çevrilməsi miqyası və sürəti baxımından qeyri-adi olmuşdur. Müharibədən əvvəl Rusiya xam nefti Hindistanın neft idxalının 2 faizindən azını təşkil edirdi. Bir il sonra Rusiya təqribən 40 faiz tədarük edirdi ki, bu da 2025-ci ilə qədər davam edən bütün zamanların ən yüksək göstəricisidir. Hindistan 2025-ci maliyyə ilində cəmi 245 milyon tondan 88 milyon metrik ton Rusiya xam neftini idxal edib – bu, gündə 1,7 milyon bareldən çox, cəmi üç ildə 20 dəfə artım deməkdir. Müharibə dövründəki kəskin endirimlərdən istifadə edən Hindistan emalçıları öz imkanlarını bu axını idarə etmək üçün uyğunlaşdırdılar. Neftin çox hissəsi təkcə ölkə daxilində istifadə edilməyib, həm də dünya üzrə ixrac üçün benzin, dizel və təyyarə yanacağı kimi emal edilib – o cümlədən Rusiya mənşəli neftin alınmasını rəsmən qadağan edən Qərb bazarlarına.

Moskvanın enerji təminatında Çinin rolu daha böyükdür, əgər az nəzərə çarpırsa. 2025-ci ilin ortalarına qədər Çin neft emalı zavodları Rusiyanın bütün xam neft ixracının demək olar ki, yarısını alır, eyni zamanda böyük miqdarda kömür, qaz və emal olunmuş məhsulları mənimsəyirdi. Bir çox aylar ərzində Pekin Rusiyanın bütün qalıq yanacaq ixracı gəlirlərinin təxminən 40 faizini təşkil edirdi. Bununla belə, Çinin alışları tez-tez diqqət mərkəzindən kənarda həyata keçirilirdi – vasitəçilər vasitəsilə ötürülür, digər yüklərlə qarışdırılır və Hindistandan daha az açıq elan edilirdi.

Vaşinqton üçün Çini deyil, Hindistanı hədəf almaq qərarı rıçaq məsələsi ilə başlayır. Hindistan, dünya səhnəsində artan iddialılığına baxmayaraq, Qərb bazarlarından, texnologiyasından və investisiyalarından dərin asılı olaraq qalır. Birləşmiş Ştatlar onun ən böyük ixracat yerlərindən biridir və yüksək texnologiyalı əməkdaşlığın əsas mənbəyidir. Beləliklə, ABŞ siyasətçiləri Çinlə birbaşa qarşıdurmanın ardınca gələcək sistemli pozulma riskini gözə almadan Hindistana iqtisadi təzyiq göstərə biləcəklərinə inanırlar.

Çin, əksinə, fərqli bir problem təqdim edir. İllərlə davam edən ticarət müharibələri, texnoloji sanksiyalar və geosiyasi mübahisələr Çin-ABŞ-ı tərk etdi. münasibətlər kövrək olsa da, qarşılıqlı asılılığın dərinliyini də ortaya qoydu. Çinin Rusiyadan neft idxalı ilə əlaqəli ABŞ-ın böyük tarif hücumu, demək olar ki, qlobal təchizat zəncirlərini parçalaya, inflyasiya şoklarına səbəb ola biləcək və siyasi cəhətdən baha başa gələn yollarla ABŞ iqtisadiyyatına zərər verə biləcək miqyasda qisas alacaq. Üstəlik, Çinin yüksək dərəcədə qeyri-şəffaf enerji ticarəti dəqiqliklə hədəf almağı çətinləşdirir və ona neft sövdələşmələri açıq və yaxşı sənədləşdirilmiş Hindistanın ictimai qınağından yayındırmağa imkan verir.

“Mənfəət” povesti də Yeni Dehlini Vaşinqtonun çaşqınlığına saldı. ABŞ rəsmiləri Hindistan neft emalı şirkətlərini endirimli Rusiya xam neftindən təkcə öz iqtisadiyyatlarını dəstəkləmək üçün deyil, həm də Rusiyaya qarşı sanksiyalar tətbiq edən ölkələrə emal olunmuş məhsulları təkrar ixrac etmək üçün istifadə etməkdə ittiham ediblər. 2023-cü ildə Hindistan 86 milyard dollardan çox emal olunmuş neft məhsulları ixrac etdi ki, bu da ABŞ-ın strateji tərəfdaşının eyni zamanda Qərbin uyğunlaşmasından faydalanması və eyni zamanda onun sanksiyalarını pozması ilə bağlı məyus olmasına səbəb oldu. Çin də oxşar fəaliyyətlə məşğuldur, lakin onu daha çox mülahizə ilə əhatə edir və beləliklə, eyni ictimai qınaqdan yayınır.

Sanksiyalar və ticarətlə bağlı bu müzakirələrin altında Vaşinqtonun Çinə qarşı təmkininin daha mübahisəli əsası dayanır: Pekinin Ukrayna münaqişəsini danışıqlar yolu ilə sona çatdırmağa kömək edə biləcəyinə inam. ABŞ prezidenti Donald Tramp uzun müddətdir ki, özünü müharibəni bitirən “sövdələşməni” təmin etməyə qadir fiqur kimi təqdim edir. Onun hesablamalarına görə, Prezident Si Cinpin sadəcə Rusiyanın ən mühüm tərəfdaşı deyil; o, gizli dəstəyi Kiyev və Moskva arasında istənilən nizamlanmaya legitimlik verə biləcək potensial kraldır. Çin liderləri bu qavrayışı təşviq etmək üçün ehtiyatlı davrandılar, sülh üçün qeyri-müəyyən ifadəli təkliflər irəli sürdülər, özlərini böyük diplomatik forumlarda bitərəf çağırışçılar kimi təqdim etdilər və konkret hərəkətlər etmədən dialoqun tərəfdarı olduqlarını bildirdilər.

Məhz burada ABŞ-ın Hindistan və Çinə münasibətindəki fikir ayrılığı dərinləşir. Trampın komandası üçün Hindistanın Putin üzərində real təsiri azdır ki, bu da onu ABŞ-ın sanksiyalar siyasətinin etibarlılığını gücləndirən cəza tədbirləri üçün təhlükəsiz hədəfə çevirir. Çin, əksinə, güman edilən danışıqlar yolu açıq qaldığı halda, özgəninkiləşdirmək üçün çox vacib hesab olunur. Pekinin nə vaxtsa Moskvaya güzəştə getməyə təzyiq edə biləcəyi ehtimalı – nə qədər az olsa da – qarşıdurma deyil, strateji səbir üçün arqument rolunu oynayır.

Bununla belə, siyasət təhlükəli illüziyaya çevrilir. Çinin vicdanlı sülh vasitəçisi kimi çıxış edəcəyi gözləntiləri əslində Pekinin öz maraqlarına uyğun gəlmir. Uzun sürən müharibə Çinə yaxşı xidmət edir. Bu, ABŞ və Avropanın strateji diqqətini Hind-Sakit Okean hövzəsindən yayındırır və Pekinə regional səviyyədə özünü təsdiq etmək üçün daha çox imkan verir. O, Rusiyanı iqtisadi asılı vəziyyətə salır, Moskvanı neft, qaz və digər resursları dərin endirimlərlə satmağa məcbur edir, Çinin enerji təhlükəsizliyini gücləndirir. Və NATO və Aİ daxilində yorğunluğu, iqtisadi təzyiqləri və siyasi parçalanmanı gücləndirərək Qərbin birliyini və liderliyini pozur.

Rəsmi Pekin danışıqlara çağıra və neytrallığını bəyan edə bilər, lakin praktikada o, Putinə nizamlanma istiqamətində təzyiq göstərmək üçün az iş görüb və bir çox cəhətdən ticarət, birgə layihələr və diplomatik örtüklər vasitəsilə Rusiyaya dəstəyini genişləndirib. Müharibə nə qədər uzun sürərsə, Çin sanksiyalarla boğulmuş Rusiyaya nəzarəti gücləndirməklə yanaşı, özünü Qlobal Cənuba Qərbə əks çəki kimi təqdim edə bilər.

Bu, Tramp administrasiyasının hesablamasına səbəb olur – bu, indi indulgensiya sonradan Çin əməkdaşlığına səbəb ola bilər – nəinki həddindən artıq optimist, həm də strateji cəhətdən özünü məğlub edir. Bu, ABŞ və müttəfiqlərinin nəzarət etməli olduğu Avropa təhlükəsizlik böhranı üzərində Pekinə təsir rıçaqlarını verir və Xi-yə Vaşinqtonun həll etməyə ümid etdiyi münaqişəni uzatmaq üçün hər cür əsas verir.

Nəticədə qeyri-bərabər tətbiq olunan və ziddiyyətli prioritetlərlə dolu olan sanksiyalar rejimi yaranır. Hindistanı bu qədər güclü şəkildə hədəfə alaraq, ABŞ özünün ən mühüm inkişaf etməkdə olan tərəfdaşlarından birini özgəninkiləşdirmək riskini daşıyır – məhz Hindistanın texnologiya, müdafiə və regional təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığına ən çox ehtiyac duyulduğu anda. Vaşinqton Çinə rəhm etməklə, sanksiyalar rejiminin geniş miqyaslı pozuntularına, əgər pozan cəzalandırmaq üçün çox vacib və ya çox qorxarsa, yol veriləcəyi mesajını göndərir və bu, ABŞ siyasətinin güc hesabından daha az prinsip əsasında diktə edildiyinə dair kinli təsəvvürü gücləndirir.

Çıxarılması lazım olan bir dərs varsa, odur ki, geosiyasi maraqlar bu qədər dərinləşdiyi halda, təkcə sanksiyalar və tariflər uyğunluğa məcbur edə bilməz. Realizm etiraf etməyi tələb edir ki, Çinin Ukrayna müharibəsi ilə bağlı mövqeyi şəxsi maraqlar əsasında formalaşır və şəxsi maraqlar münaqişəni Qərb şərtləri ilə həll etməyə deyil, uzatmağa yönəlir. Əksinə ümid etməyə davam etmək yalnız Vaşinqtonun mövqeyini zəiflədəcək, tərəfdaşlar arasında etibarını sarsıdacaq və Pekinə Qərbin parçalanmalarından istifadə etmək üçün daha bir açılış verəcək.

ABŞ siyasətinin təsirli olması üçün o, arzudan əl çəkməli və bu tarazlığın həqiqəti ilə üzləşməlidir. Hindistanın enerji seçimləri sanksiyalar rejiminə qanuni problem yaradır, lakin uzunmüddətli strateji təhlükə Çinin münaqişənin trayektoriyasını öz xeyrinə formalaşdırarkən təzyiqdən yayınma qabiliyyətindədir. Vaşinqton bunu tanıyana və buna uyğun hərəkət etməyənə qədər, onun həm Hindistan, həm də Çinə yanaşması reaktiv, qeyri-ardıcıl və təsir etmək istədiyi güclərin manipulyasiyasına qarşı həssas qalacaq”.