Kategori: Analizler

Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov ilin son müsahibəsində də hədələyici tonundan imtina etməyib. O Avropanın Rusiyaya hücum edəcəyi halda köhnə qitənin dəhşətli zərbələrlə üzləşəcəyini bildirib. Lavrov lideri Vladimir Putin kimi Avropanı qorxutmağa çalışır. Rusiya rəsmiləri bir ara Avropanı nüvə mühariəsiylə hədələyirdilər, bu hədələrin işə yaramadığını anladıqdan sonra başqa hədələrə keçiblər. Bəllidir ki, Avropa İttifaqı ölkələrinin Ukrayna ilə birgə Rusiyaya qarşı müharibəyə qoşulması kimi planı yoxdur. Avropa İttifaqı və NATO sadəcə Ukraynanı ayaqda saxlamağa çalışır. Bu məqsədlə Ukraynaya maliyyə və hərbi texnika göndərilir. Buna rəğmən, heç bir dövlət Ukraynaya ordu birlikləri göndərməyi planlaşdırmır. Bunu Kreml də bilir, sadəcə Rusiya rəsmiləri qabaqdangəlmişlik edərək Avropa ölkələrini Ukraynaya dəstəyi artırmaqdan çəkindirməyə çalışırlar. Ancaq bu alınmır. Rusiyanın Ukraynaya qarşı beşinci ilinə keçəcək müharibə Avropa təhlükəsizliyinə əsas təhdiddir və Rusiyanın işğalçı planlarından qorunmağın yolu Ukraynaya dəstəyin artırılmasından keçir.

Kreml ABŞ Prezidenti Donald Trampın siyasətindən məmnundur. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Ağ Evin müharibənin dayandırılmasıyla bağlı irəli sürdüyü 28 bəndlik planı müzakirə etməyə hazır idi. Ancaq Kiyev və Brüssel həmin plana zəruri düzəliş və dəyişikliklər etdi. Kreml yeni planı rədd etdi. Lavrov müsahibəsində müharibənin dayandırılmasına guya Avropanın əngəl olduğunu bildirib. Yəni bu məntiqə görə, Kiyev və Brüssel Ağ Evin irəli sürdüyü palana dəyişikliklər etməsəydilər, Moskva müharibəni dayandırmağa hazır idi.

Sergey Lavrovun müsahibəsində Tayvanla bağlı sözləri də diqqəti çəkib. O deyib ki, əgər Çin Tayvanı ələ keçirmək çün hərbi müdaxiləyə başlayarsa, Rusiya müttəfiqinin yanında olacaq. Kreml bununla Çini Tayvanı ələ keçirmək siyasətinə dəstəyini nümayiş etdirib. Görünür, Çinin Tayvana ələ keçirmək məqsədilə müharibəyə başlaması Rusiyanın maraqlarına cavab verir. Kremldə hesab edirlər ki, Asiya qitəsində yeni müharibə böyük dövlətlərin diqqətini həmin bölgəyə yönəldəcək və Qərb ölkələrinin Rusiya-Ukrayna müharibəsinə diqqətinin azalmasıyla müşahidə olunacaq. Buna baxmayaraq, Pekinin Tayvanı ələ keçirmək məqsədilə müharibəyə başlamağa risk etmir. Çünki, bu müharibənin Çin iqtisadiyyatı üçün ciddi problemlər yarada biləcəyinin fərqindədir. Putin Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə başaldıqda iqtisadi riskləri hesablamadı.

Bu arada, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin ilin sonuna yaxın Qazaxıstanın keçmiş Prezidenti Nursultan Nazarbayevlə görüşü diqqəti çəkib. Bunu Putinin Qazaxıstanın hazırki Prezidenti xəbərdarlıq mesajı kimi qiymətləndirmək olar. Kasım-Jomart Tokayev Rusiya ilə tərəfdaşlığı davam etməklə yanaşı Türk dövlətlərin arasında inteqrasiyaya, ABŞ və Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığın genişlənməsinə maraq göstərir. Bu isə imperiya təfəkkürünə sahib olan Rusiya Prezidentinin xoşuna gəlmir. Ancaq Putinin “mesajları” mövcud durumu dəyişmək iqtidarında deyil. Putin Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın acığına köhnə dostu Robert Köçəryanla da görüşürdü, ancaq Kreml sahibi bununla istədiyi nəticəni əldə edə bilmədi.

Yaponiya Nazirlər Kabineti dekabr;n 26-da qarşıdan gələn maliyyə ili üçün rekord büdcəni təsdiqləyib.122,3 trilyon yen (782 milyard dollar) məbləğində büdcəyə müdafiə üçün 9 trilyon yendən çox vəsait daxil olacaq və bu, bütün zamanların rekordunu qıracaq. Bu, Tokionun bölgədəki artan gərginlik səbəbindən sahil müdafiəsini gücləndirməyə çalışması və silahlara xərclərini ümumi daxili məhsulun 2%-nə çatdırmağa çalışması ilə əlaqədardır. Rəsmi olaraq aprel ayında başlayacaq və hələ də parlamentin təsdiqini tələb edən 2026-cı il üçün büdcə layihəsi 2025-ci illə müqayisədə 9,4% artıb.

Yaponiya niyə müdafiə büdcəsini artırır?

Yaponiya hökuməti, müttəfiqi ABŞ-ın təzyiqi səbəbindən, planlaşdırılandan iki il əvvəl, mart ayına qədər 2% hədəfinə çatacağına söz verib. Yaponiya Müdafiə Nazirliyinin brifinq sənədində deyilir ki, Tokio İkinci Dünya Müharibəsinin sonundan bəri “ən ağır və mürəkkəb təhlükəsizlik mühiti ilə üzləşir” və müdafiə qabiliyyətlərini “kökündən gücləndirmək” üçün tələb olunan vəziyyətləri də əlavə edir. Yaponiyanın ordusunun heyətlə təmin edilməsi ilə bağlı çətinlikləri səbəbindən ölkə müdafiə səyləri üçün pilotsuz silahları vacib hesab edir və dronlar mühüm rol oynayır.

Sürətli silah tədarükünü təmin etmək üçün Tokio, potensial olaraq müttəfiqləri Türkiyə və ya İsraildən idxala etibar etməyi planlaşdırır. Ölkənin silahlanma yarışının əsas səbəbi Çinin Tayvana qarşı hərbi əməliyyatlar keçirməsi riskidir. Yaponiyanın Baş naziri Sanae Takaiçi bildirib ki, əgər Pekinin özünüidarəetmə adasında hakimiyyətini zorla tətbiq etmək barədə açıqlamaları gerçəkləşərsə, Tokio müdaxilə edə bilər.

Bu ayın əvvəlində Çin təyyarədaşıyan gəmisinin Yaponiyanın cənub-qərb hissəsi yaxınlığında keçirdiyi hərbi təlimlər etirazla nəticələndi. Çin təyyarəsi radarını Yaponiya təyyarəsinə bağladı və bu, atəş açmağa hazırlıq hesab edildi. Tokionun 2022-ci ildən etibarən hazırkı müdafiə strategiyasında Çin ölkənin ən böyük strateji problemi kimi göstərilir.

Bu arada, Çin hərbi texnologiyalar sahəsində növbəti mühüm addım ataraq DF-27A hipersəs raketini sınaqdan keçirib. Raketin maksimum uçuş məsafəsi 8 min kilometrə çatır və sürəti 8.6 Maxa bərabərdir. Sınaq zamanı raket 2100 kilometrlik məsafəni cəmi 12 dəqiqəyə qət edib. DF-27A raketinin inkişaf etdirilməsində əsas məqsəd Çin hərbi qüvvələrinin uzaqmənzilli və sürətli hücum qabiliyyətini artırmaqdır. Hipersəs raket texnologiyası dünya hərbi gücləri üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki bu cür raketlər müdafiə sistemləri tərəfindən izlənməsi və məhv edilməsi baxımından çətinliklər yaradır. Çin bu sınaqla həm də regional və qlobal hərbi balansda mövqeyini gücləndirməyə çalışır.

ABŞ Prezidentin Donald Trampın Avropa bölgəsinə marağı azalıb. Ağ Ev sahibi Avropa İttifaqını zəif təşkilat, Avropa liderlərini isə cəsarətsiz siyasətçilər kimi qiymətləndirib. Trampın bu yanaşmasının səbəbi Avropa İttifaqının müxtəlif məsələlərin həllində qəti addımlar ata bilməməsi və qitənin təhlükəsizliyinə diqqət yetirməməsiylə bağlıdır. Avropa ölkələri uzun illər təhlükəsizliklərini ABŞ-a həvalə ediblər, bu dövlətlər büdcələrini orduların saxlanılmasına deyil, insanlarının rifah hallarının yüksəlməsinə yönəldiblər. Bu Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə balşamasına və Tramp Prezident seçilənə qədər davam edib. Vaşinqton artıq Avropa İttifaqının təhlükəsiliklər bağlı maliyyə yükünü daşımaq istəmir.

Bu arada, Tramp administrasiyasının diqqəti Avrasiya qitəsinə, o cümlədən Mərkəzi Asiyaya yönəlib. Ağ Ev sahibinin Azərbaycanla Ermənistanı barışdırmaq və “Tramp yolu” layihəsinin reallaşması istəyinin əsas hədəflərindən biri məhz Mərkəzi Asiyaya çıxış imkanı əldə etməkdir. Təsadüfi deyil ki, tarixdə ilk dəfə Mərkəzi Asiya liderləri 5+1 formatında Ağ Evdə ABŞ Prezidenti ilə görüşüblər. Vaşinqtonda 5+1 formatında keçirilən görüş çərçivəsində ABŞ-la Qazaxıstan arasında 17 milyard dollar civarında 30-a yaxın saziş imzalanıb. Özbəkistan isə yaxın illərdə ABŞ-dan dəyəri milyardlarla dollar olan 22 “Boeing” təyyarəsi alacaq. Tramp bununla kifayətlənməyərək, Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevla telefonla danışaraq hər iki lideri gələn il Amerika Birləşmiş Ştatlarında keçiriləcək G20 sammitinə dəvət edib.

Trampın hədəfləri praqmatikdir. Qazaxıstan və Özbəkistan dünya uran ehtiyatlarının yarısına malikdirlər. Bundan başqa Mərkəzi Asiya ölkələri nadir metallara malikdirlər. Smartfonlar, elektrik avtomobilləri və külək turbinləri başda olmaqla digər texnoloji avadanlıqların istehsalında nadir torpaq elementlərindən istifadə edilir. Keçmiş illərdə Çin nadir torpaq elementlərini ABŞ və Avropa dövlətlərinə ixrac edirdi. Ancaq Çin bu ixaracatı kəskin şəkildə azaldıb. Pekinin məqsədi bu yolla rəqiblərinin istehsalını zəiflətmək, eyni zamanda öz məhsullarının dünya bazarlarında satışını artırmaqdır. Çindən əlləri üzülən Qərb ölkələri, o cümlədən ABŞ diqqəti Mərkəzi Asiyaya yönəldib.

ABŞ Qazaxıstanla nüvə enerjisi sahəsində də əməkdaşlığı genişləndirib. ABŞ Qazaxıstanda modul tipli reaktorlar quraşdıracaq. Bu məqsədlə ABŞ Almatı şəhərində tədris mərkəzi açıb. Bu mərkəzdə modul tipli reaktorları çalışdıracaq mütəxəssislər hazırlanacaq. ABŞ bu sahədə Rusiya ilə rəqabətə girəcək. Məsələ burasındadır ki, Rusiyanın Rosatom şirkəti Qazaxıstanda atom elektrik stansiyasının tikintisini həyata keçirir. ABŞ isə Qazaxıstanda daha kiçik tutumlu atom elektrik stansiyalar inşa edəcək. Özbəkistan rəhbərliyi Qazaxıstandan nümunə götürərək ölkədə atom elektrik stansiyasının tikintisi planlaşdırır. Böyük ehtimalla Vaşinqton Özbəkistanda da modul tipli reaktorların tikintisini Daşkəndlə müzakirə edəcək.

Qazaxıstan və Özbəkistan ABŞ-la iqtisadi əlaqələri gücləndirməklə Çinin inhisarından qurtulmağa çalışırlar. Çin Mərkəzi Asiyada böyük layihələr həyata keçirir və bu ölkərə böyük miqdarta kreditlər verib. Bu kreditlər Mərkəzi Asiya ölkələrinin Çinə borclarının artmasına səbəb olub. Nəticədə Çinin Mərkəzi Asiya ölkələrinə təsir gücü artıb. Bunun təhlükəsizliklərinə xələlə gətirdiyini anlayan Mərkəzi Asiya ölkələri ABŞ-la əməkdaşlığı genişləndirmək hesabına Pekin və Moskva ilə münasibətlərində balans yaratmağa çalışırlar.

Çin-Yaponiya münasibətləri, Yaponiya Baş naziri Sanae Takaiçinin Tayvan Boğazı gərginliyi ilə bağlı şərhinə Pekinin reaksiyasından sonra yeni bir səviyyəyə düşdü. Son qarşıdurma sərt diplomatik mübadilələrdən kənara çıxdı və hər iki ölkə xalqları arasında artan düşmənçiliyi alovlandırdı. Yaponiya Çindəki vətəndaşlarına izdihamlı yerlərdən çəkinməyi və ehtiyat təhlükəsizlik tədbirləri görməyi tövsiyə etdi.

Yaponiya, Çində şübhəli insanlar barədə xəbərdarlıq etsə də, vətəndaşlarından uşaqları müşayiət edərkən daha diqqətli olmalarını istədi. “Bir az şübhəli görünən bir şəxs və ya qrup görsəniz, onlara yaxınlaşmayın və dərhal ərazini tərk edin”, – deyə Çindəki Yaponiya səfirliyi xəbərdarlıq etdi. Bir il əvvəl Şençjendə 10 yaşlı yapon oğlanı Çjon adlı ultra millətçi çinli kişi bıçaqlayaraq öldürüldü. 2023-cü ildə Suzhou şəhərində bir yapon ana və oğluna bıçaqla hücum edildi.

Baş nazir Takaiçinin Tayvan Boğazı gərginliyi ilə bağlı şərhinə reaksiya verərkən, Çinin Osakadakı baş konsulu Xue Jian qeyri-rəsmi küçə jarqonunu xatırladan hörmətsiz və alçaldıcı dildən istifadə etdi. “Bizə qarşı tərəddüd etmədən hücuma məruz qalan çirkli boynu kəsməkdən başqa çarəmiz yoxdur. Hazırsınızmı?” dedi. “Son dərəcə yersiz” və təhdid dolu paylaşım Yaponiyada ajiotaja səbəb oldu və Jianın qovulması tələb edildi.

Takaiçi Çinin Tayvana hücum etməsi halında mümkün hərbi əməliyyatlar barədə “hipotetik” açıqlamalar vermiş və bunu “sağ qalma təhlükəsi yaradan vəziyyət” adlandırmışdı. Pekin sərt diplomatik reaksiya vermiş və hətta Birləşmiş Millətlər Təşkilatına şikayət etmişdi. Lakin Çin Yaponiyaya qarşı cəza tədbirləri görməklə, o cümlədən Yaponiya dəniz məhsulları idxalına qadağa qoymaqla və Şərqi Çin dənizində hərbi gərginliyi artırmaqla bir addım da irəliləmişdi.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi Takaiçini “kobud” açıqlamalarına görə tənqid etmiş və geri çəkilməsələr, Yaponiyanı nəticələrlə hədələmişdi. “Takaiçinin Tayvanla bağlı səhv açıqlamaları Çin-Yaponiya münasibətlərinin siyasi təməlinə zərər verdi. Yaponiya onları geri çəkməkdən imtina edərsə və ya hətta səhv kursu davam etdirərsə, Çin güclü və qətiyyətli əks tədbirlər görməli olacaq və bundan irəli gələn bütün nəticələr Yaponiya tərəfindən ödəniləcək”, – deyə onun sözçüsü Mao Ninq bildirib.

Pekinin hücumu dövlət xəbər agentlikləri və sosial media döyüşçüləri tərəfindən yayılan hipermillətçi təbliğatla gücləndirilib. Dövlət CCTV Yaponiyanın “həddi aşdığını” bildirib və Takaiçi “problem yaradan” kimi təsvir edərək tənqidi vurğulamaq üçün soyadının Çin tələffüzünə əsaslanan söz oyunundan istifadə edib. Sosial media hesabı Yuyuan Tantian aşağılayıcı bir şərh verib: “Onun başına eşşək təpik vurubmu? Əgər o, bu kimi sərhədlər olmadan zibil tökməyə davam edərsə, Takaiçi bunun bədəlini ödəməli ola bilər!”

Pekin həmçinin sahil mühafizə gəmilərini mübahisəli, Yaponiyanın nəzarətində olan Senkaku (Diaoyu) adalarının yaxınlığına göndərərək Şərqi Çin dənizində hərbi gərginliyi artırıb. Pekin hökumətinin müşaviri bildirib ki, “Diaoyu adaları yaxınlığında yeni hərbi fəaliyyətlərin olacağını istisna etmək olmaz”. Daha sonra Sarı dənizdə canlı atəş təlimi keçirib. Çinin qəzəbli reaksiyası Takaiçidən geri çəkilmə gözləntiləri kimi qəbul edilir. Biznes siyasəti üzrə məsləhətçi olan The Asia Group-un tərəfdaşı Corc Çen deyib ki, “Pekinin reaksiyalarının tempi və miqyası… olduqca misli görünməmişdir”.

Bundan əlavə, Pekin, Çində yapon sənətçilərinin tədbirini ləğv edərək və vətəndaşlarına Yaponiyaya səyahət etməməyi tövsiyə edərək Yaponiyadan gələn mədəni və turizm fəaliyyətlərini də hədəfə aldı. Musiqi agenti Kristian Petersen-Klauzen Pekin hökumətinin kəskin və qeyri-müəyyən siyasətindən narazılığını ifadə edərək dedi: “İndi yaponların hər şeyi ləğv edilib. Heç kim siyasəti açıq şəkildə elan etmədiyi üçün proqnozlaşdırıla bilən bir şey yoxdur.”

Rutgers Universitetinin politoloqu Tomas Reylinin sözlərinə görə, Takaiçinin dediyi Tokionun mövqeyindən radikal bir sapma deyil. “Takaiçinin sözləri böhrana səbəb olmadı; onlar sadəcə Pekin üçün bəhanə oldu. Çində iqtisadiyyatın yavaşlaması, gənclərin yüksək işsizliyi və sosial narazılıq fonunda daxili təzyiqlər artır. Bu şəraitdə xarici gərginliklər siyasi cəhətdən faydalı olur”, – deyə o bildirib.

Pekin Takaiçinin sözlərini geri götürməyəcəyinin tam fərqindədir; lakin böhran bir müddət davam edə bilər, çünki Çin vəziyyətdən istifadə etməyə çalışa bilər. “Pekin ümumiyyətlə çox maksimalist tələblər irəli sürməyə meyllidir və tez-tez danışıqların əvvəlində son dərəcə sərt dildə ifadə olunur”, – deyə Harvard Kennedi Məktəbinin Çin üzrə eksperti Rana Mitter bildirib.

Vaşinqtonda Donald Trampın tariflərə əsaslanan yanaşmasının ABŞ-ı Hindistanı uzunmüddətli strateji tərəfdaş kimi “itirmək” yoluna qoyub-qoymadığı ilə bağlı açıq müzakirələr gedir. Mübahisə Hindistanın vacib olaraq qalıb-qalmaması ilə bağlı deyil, Trampın iqtisadi məcburiyyət və sanksiya təhdidlərinin qarışığının münasibətlərə 25 illik sakit ikitərəfli investisiyanın əsasını təşkil edən etimadı sarsıdıb-sarsıtmaması ilə bağlıdır.

Təxminən iyirmi il ərzində ABŞ-Hindistan hekayə xətti sabit, ikitərəfli konsolidasiya idi: Corc Buşun rəhbərliyi altında mülki nüvə sazişi, Barak Obamanın rəhbərliyi altında müdafiə sazişləri və Co Baydenin rəhbərliyi altında Hindistanın “Hind-Sakit Okean”ın mərkəzi sütununa yüksəldilməsi. Bu qövs sadə bir sövdələşməyə əsaslanırdı: Vaşinqton Hindistana strateji muxtariyyətinə hörmət ediləcək yüksələn bir güc kimi yanaşırdı və Yeni Dehli tədricən ABŞ ilə daha sıx təhlükəsizlik, texnologiya və iqtisadi əlaqələrə açıldı.

Trampın ikinci müddəti münasibətləri aqressiv tariflər, ictimai təhdidlər və əməliyyat ritorikası vasitəsilə yenidən siyasiləşdirməklə bu hekayəni pozdu. 2025-ci ilin avqust ayında Tramp Hindistan idxalına əlavə 25% tarif tətbiq etdi, bəzi məhsullara rüsumları təxminən 50%-ə qaldırdı və ikitərəfli əlaqələri Hindistan və ABŞ rəsmilərinin özəl olaraq yeni bir minimuma endirdi. ABŞ Hindistanı üstünlük verilən tərəfdaş kimi göstərmək əvəzinə, dünyanın ən sürətlə böyüyən böyük iqtisadiyyatını tarif səlib yürüşünün görünən hədəfinə çevirdi.

Trampın yeni tarif rejimi, mənfəətin az olduğu və ABŞ tələbinin vacib olduğu tekstil, ayaqqabı, zərgərlik və potensial olaraq əczaçılıq kimi əmək tələb edən Hindistan sektorlarına zərbə vurur. ABŞ, 2024-cü ildə təxminən 90 milyard dollar dəyərində tədarüklə Hindistanın ən böyük ixrac bazarıdır, buna görə də rüsumların qəfil 50%-ə qədər artırılması bir çox kiçik və orta ixracatçı üçün kvazi-embarqo rolunu oynayır. Paralel olaraq, Tramp şirkətlər ABŞ-da tikinti aparmadığı təqdirdə idxal olunan markalı dərmanlara 100%-ə qədər tarif tətbiq etməklə hədələyib və bu da Hindistanın ən qlobal rəqabətədavamlı sənaye sahələrindən birinə birbaşa meydan oxuyub.

Rəsmi əsaslandırma Hindistanın tarifləri ilə bağlı köhnə şikayətləri Ukrayna müharibəsindən sonra Yeni Dehlinin rekord miqdarda endirimli Rusiya nefti alışına görə yeni qəzəblə birləşdirir. Lakin Hindistanın oxunuşunda mesaj daha kəskindir: Vaşinqton, tarazlıq baxımından, müdafiə, texnologiya və Çində ABŞ-a getdikcə daha da yaxınlaşan bir tərəfdaşa qarşı ticarəti silahlandırmağa hazırdır. Bu qavrayış, Amerikanın Hindistana tabe müttəfiq kimi davranılmayacağına dair illərlə verdiyi vədlərə ziddir.

Tariflər yalnız bir cəbhədir. Hindistan Rusiya ilə müdafiə və enerji əlaqələri səbəbindən mümkün ABŞ-ın ikinci dərəcəli sanksiyalarının davamlı buludu altında yaşayır. CAATSA sanksiyaları qanunu texniki olaraq bir dəfə Hindistanın S-400 hava hücumundan müdafiə sistemlərini alması ilə əlaqədar ləğv edilmişdi, lakin Qərb rəsmiləri və analitikləri xəbərdarlıq edirlər ki, daha dərin Rusiya alışları və ya davamlı yüksək həcmli neft idxalı gələcəkdə cəzalara səbəb ola bilər.

Dehlinin nöqteyi-nəzərindən, bu təhdidlər, Vaşinqtonun Hindistandan Hind-Sakit okeanında ön cəbhə tərəfdaşı kimi çıxış etməsini tələb etməsinə baxmayaraq, Hindistanın strateji muxtariyyətinə struktur etibarsızlığı yaradır. Kontrast kəskindir: ABŞ Hindistanı ictimai strategiya sənədlərində əvəzolunmaz kimi təqdim edir, lakin praktikada Dehli ABŞ-ın Rusiyaya qarşı siyasəti ilə tam uyğunlaşmaqdan imtina etdikdə tariflər və sanksiyalar ilə hədələyir. Bu dissonans Hindistan siyasət dairələrində ABŞ-ın Hindistanın uzunmüddətli seçimləri üçün etibarlı bir lövbər olub-olmaması ilə bağlı yaranan müzakirələri gücləndirir.

Vaşinqtonda həyəcan təbili indi qeyri-adi dərəcədə kobud şəkildə səsləndirilir. Bu yaxınlarda Konqresdə keçirilən dinləmədə Demokrat Konqres üzvü Sidni Kamlager-Douv xəbərdarlıq etdi ki, Trampın tarif rejimi və qarşıdurma yanaşması Amerikanın ən vacib ittifaqlarından birinə “uzunmüddətli zərər” vura bilər.

Vaşinqtonda ABŞ və Avstraliya hərbi və diplomatik rəsmilərinin görüşü keçirildi. Dövlət katibi Marko Rubio və Pentaqon katibi Pit Heqset Kanberralı həmkarları Penni Von və Riçard Marles ilə müzakirələr apardılar. Mətbuat konfransında heç biri Çindən bəhs etmədi. Ancaq Avstraliya və Amerika şərhçiləri vurğulayırlar ki, danışıqlar Cənubi Çin dənizində və Tayvana qarşı getdikcə daha iddialı olan Çinə qarşı necə mübarizə aparmaq məsələsinə yönəlib. Avstraliya nüvə enerjisi ilə işləyən sualtı qayıqlar tikmək üçün üçtərəfli AUKUS paktındakı tərəfdaşlarından (Avstraliya, Böyük Britaniya və ABŞ) təsdiq almağa can atır. Onların sözlərinə görə, bunlar Pekinin ambisiyalarının qarşısını almağa xidmət edəcək.

Rubio jurnalistlərə Avstraliya ilə hərbi əməkdaşlıq barədə danışarkən rəngarəng sifətlər seçdi. “Bu, çox güclü bir ittifaqdır və biz onu gücləndirməyə davam edəcəyik”, – deyə o, kritik minerallar, silah istehsalı və hər iki ölkənin ərazisində hərbi hissələrin yerləşdirilməsi sahəsində əməkdaşlığı sübut kimi göstərərək bildirib.

Bu arada, Rubio və həmkarlarının vədlərinə bir az şübhə ilə yanaşmaq üçün səbəblər var. Başlanğıc üçün qeyd edək ki, AUKUS 2021-ci ildə ABŞ-ın digər müttəfiqi Fransa və Avstraliya arasında qalmaqal fonunda yaradılıb. Paris əvvəllər Kanberra ilə müqavilə bağlamışdı ki, Fransa dövlət şirkətinin sonuncu üçün nüvə enerjisi ilə işləyən sualtı qayıqlar tikməsi nəzərdə tutulub. Bu layihə çətinliklərlə, əsasən kommersiya məqsədli çətinliklərlə üzləşdi. Gözləniləndən daha çox investisiya tələb etdiyi məlum oldu. Bundan əlavə, Avstraliya sualtı qayıqların əsasən öz gəmiqayırma zavodlarında inşa edilməsində israr etdi və bu da layihənin dəyərini artırdı. Beləliklə, üç ölkə AUKUS paktının yaradıldığını elan etdi. Paris bu addımı arxadan vurulan bıçaq adlandırdı və etiraz olaraq Kanberra və Vaşinqtondan səfirlərini məsləhətləşmələr üçün geri çağırdı.

Səfirlər daha sonra vəzifələrinə qayıtdılar və qalmaqal yatırıldı. Lakin başqa bir problem var. Prezident Donald Trampın rəhbərliyi altında Vaşinqton Çinlə barışmaq istəyini nümayiş etdirən addımlar atmağa başlayıb. Bu yolda ən vacib mərhələ Trampın 30 oktyabrda Cənubi Koreyada Çin prezidenti Si Cinpinlə görüşü oldu. Daha sonra Trampın 2026-cı ilin aprelində Pekinə səfər etməsi barədə razılıq əldə edildi. Bunlar gərginliyin azaldılması istiqamətində atılan addımlardır və amerikalılar bu prosesi Çinlə münasibətlərdə möhkəmləndirmək üçün çoxsaylı tədbirlər görüblər.

Vaşinqtonun Pekinlə dialoq ABŞ-ın “dərin dövlətini” narahat edir. Bəzi rəsmilər və Konqres üzvləri prezidentin Çinə etdiyi lütfkarlıqla Amerikanın milli təhlükəsizliyini zəiflətdiyini deyirlər. Lakin Tramp öz əlində silahlarını saxlayır. Bazar ertəsi günü o, Nvidia şirkətinə süni intellekt inkişafı üçün istifadə edilən təkmilləşdirilmiş çipləri Çindəki “təsdiqlənmiş müştərilərə” satmağa icazə verəcəyini açıqladı. H200 çipi Nvidia şirkətinin ən qabaqcıl çipləri arasında deyil. “Blackwell” və qarşıdan gələn “Rubin” adlanan bu daha inkişaf etmiş məhsullar Trampın təsdiqlədiyi məhsulların bir hissəsi deyildi. Prezident sosial mediada Si-yə qərarı barədə məlumat verdiyini bildirdi. Si müsbət cavab verdi.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin Yeni Dehlidə Hindistanın Baş naziri Narendra Modi ilə ticarət, müdafiə əməkdaşlığı və Ukraynada sülh səylərini müzakirə etdi. Səfər Qərbin Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar onun ənənəvi ticarət şəbəkələrini gərginləşdirdiyi, Hindistanın isə həm Moskva, həm də Vaşinqtonla münasibətlərini balanslaşdırmağa çalışdığı bir vaxta təsadüf etdi. İki lider həmçinin bu fürsətdən istifadə edərək yüksək texnologiyalar, aviasiya, kosmik və müdafiə sektorlarında əməkdaşlıq da daxil olmaqla artan iqtisadi və strateji əlaqələri vurğuladılar.

Hindistan, ABŞ-ın bu cür ticarəti dayandırmaq üçün tariflər tətbiq etməsinə baxmayaraq, Rusiyanın enerji və silahlarının əsas alıcısına çevrilib. Eyni zamanda, Yeni Dehli bu cəza tədbirlərini yüngülləşdirmək üçün Vaşinqtonla ticarət sazişi üzrə danışıqlar aparır. Modinin Ukraynada sülhə dəstəyi Hindistanı Rusiya ilə strateji tərəfdaşlığını qoruyarkən münaqişədə potensial vasitəçi kimi təqdim edir. Zirvə görüşü ABŞ-Rusiya gərginliyi fonunda Hindistanın iqtisadi artım, enerji təhlükəsizliyi və diplomatik təsir əldə etməkdə üzləşdiyi həssas balanslaşdırma hərəkətini vurğulayır.

Rəsmi danışıqların sonunda iki ölkənin bir sıra ticarət və investisiya sazişlərini elan etməsi gözlənilirdi. Bunlar arasında Hindistan şirkətləri Rusiyada karbamid zavodu qurmaq üçün Rusiyanın Uralchem ​​qrupu ilə tərəfdaşlığa hazırlaşır. Qazprombank və Alfa Bank da daxil olmaqla Rusiya bankları Hindistanda fəaliyyət göstərmək üçün təsdiq axtarır və bu da ikitərəfli ticarəti asanlaşdırır. Müdafiə sahəsində əməkdaşlıq da güclü olaraq qalır və Rusiya rəsmiləri müdafiə istehsalında özünəinam əldə etməkdə Hindistanı dəstəkləməyə hazır olduqlarını təsdiqləyiblər.

Zirvə toplantısı zamanı Modi Hindistanın sülhə sadiqliyini vurğulayaraq, ölkənin Ukraynada “sülh üçün hər bir səyi” dəstəklədiyini bildirib. Putin Hindistanın diplomatik səylərini qəbul edərək, mümkün dinc həll yoluna doğru birgə addımlar barədə müzakirələri qeyd edib. Səfər Putinin ABŞ-ın Ukrayna üzrə elçiləri ilə danışıqlarından sonra baş tutub və bu danışıqlarda irəliləyiş əldə edilməyib və Hindistanın strateji həmsöhbət kimi artan rolunu vurğulayıb.

Putinin səfəri Hindistanın xarici siyasətdəki sıxlığını vurğulayır. Rusiya ilə əlaqələrini gücləndirməklə Hindistan ABŞ ilə qarşıdurma riski daşıyır, Vaşinqtonla açıq şəkildə tərəf müqabilində olmaq isə onun uzunmüddətli Moskva tərəfdaşlığını təhlükə altına qoya bilər. Analitiklər Hindistanın mövqeyini qlobal ticarət, müdafiə əməkdaşlığı və diplomatik təsir arasında tarazlığı qoruyarkən, ABŞ və Avropanın Rusiya enerji idxalı üzərindəki nəzarətini idarə edən “müəmma” kimi təsvir edirlər.

Pakistanla Əfqanıstan aradında gərginlik yenə artıb. İki ölkə arasında yenilənmiş sərhəd toqquşmaları və qarşılıqlı ittihamlar bir daha regionda gərginliyi artıraraq Cənubi və Orta Asiyanın təhlükəsizlik mənzərəsinin kövrəkliyini göstərir. Pekinin hər iki ölkədə artan təsiri, xüsusən də “Bir Kəmər, Bir Yol” Təşəbbüsü və infrastruktur və mədən layihələrinə yatırımları vasitəsilə uzun müddətdir ki, sabitliyin möhkəmləndirilməsi üçün bir vasitə kimi qəbul edilir. Lakin son eskalasiya kök salmış siyasi və təhlükəsizlik problemləri ilə qarşılaşdıqda bu cür iqtisadi və diplomatik vasitələrin məhdudiyyətlərini göstərir.

Talibanın 2021-ci ildə Əfqanıstanda hakimiyyətə qayıtmasından bəri Çin İslamabad və Kabil arasında praqmatik vasitəçi rolunu oynamağa fəal şəkildə çalışıb. “Regional sülh və ortaq inkişaf”ı təşviq etmək məqsədi ilə yüksək səviyyəli üçtərəfli xarici işlər nazirlərinin görüşləri və hər iki ölkənin yüksək vəzifəli şəxsləri ilə məsləhətləşmələr də daxil olmaqla bir neçə danışıqlar raundu təşkil edilib. Pekin həmçinin sakit diplomatiya ilə məşğul olub, qeyri-rəsmi məsləhətləşmələrə ev sahibliyi edib və gərginliyi azaltmaq üçün dialoqu təşviq edib.

Buna baxmayaraq, Pakistanla Əfqanıstan arasında gərginlik azalmır. Çinin vasitəçiliyi simvolik olaraq dəyərləndirilsə də, yerində konkret, davamlı razılaşmalara çevrilməkdə çətinlik çəkir. Çinin hər iki ölkədə geniş iqtisadi əlaqələri – tarixən regional etimad və təsirin təməli kimi qəbul edilən – qarışıq nəticələr verib. Əfqanıstandakı mis mədəni kimi yüksək səviyyəli layihələr illərdir təxirə salınıb, planlaşdırılan bir neçə enerji təşəbbüsü isə gözləniləndən daha yavaş irəliləyib. Bu gecikmələr Əfqanıstan maraqlı tərəfləri arasında məyusluğu artırıb və Çinin əlaqələri əsasən transformativ deyil, əməliyyat xarakterli olaraq qaldığı qənaətini gücləndirib. Pakistan üçün Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizi (CPEC) vasitəsilə Çin investisiyalarına etibar etmək davamlı iqtisadi dəstək gözləntiləri yaratsa da, son sərhəd gərginliyi təhlükəsizliklə bağlı siyasi münaqişələrin həllində iqtisadi təsir imkanlarının məhdudiyyətlərini vurğulayır.

Mövcud gərginliklər Çinin infrastruktur layihələrini, investisiyaları və iqtisadi təşviqlər əməkdaşlığı asanlaşdıra bilsə də, uzunmüddətli sabitliyin əsasını təşkil edən siyasi etimad, qarşılıqlı anlaşma və münaqişələrin həlli mexanizmlərini əvəz edə bilməz. Tarixən məcburi təsirlərə və ya təhlükəsizlik zəmanətlərinə güvənən ənənəvi Qərb güclərindən fərqli olaraq, Çinin diplomatiyası əsasən inandırma və ortaq iqtisadi faydaya əsaslanır.

Beynəlxalq hüquq normalarına ciddi riayət olunmasına əsaslanan dünya sistemi ağır imtahana məruz qalır. Tammiqyaslı işğal başladıqdan sonra Rusiya sistematik olaraq Konvensiya kimyəvi silahların inkişafı, istehsalı, yığılması və istifadəsi ilə onun məhvinə qarşı-nı (bundan sonra – Konvensiya) pozaraq döyüş meydanlarında qadağan olunmuş maddə və qurğular tətbiq edir. Rusiya hərbi qüvvələri kütləvi şəkildə CS və CN reaksiyalı qaz ‹granataları› və digər artilleriya sursatlarından istifadə edir; eyni zamanda, Ukrayna Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, 2023-cü ilin fevralından 2025-ci ilin iyununa qədər azı 11 299 dəfə zəhərli kimyəvi maddələr (xlorpikrin də daxil olmaqla) ilə təchiz olunmuş sursatların tətbiqi qeydə alınıb. Nəticədə, kimyəvi hücumlar səbəbindən 2 591 Ukrayna hərbçisinin tibbi yardım üçün müraciət etdiyi və bir neçə döyüşçünün müəmmalı maddələrlə kəskin zəhərlənmə nəticəsində həyatını itirdiyi məlumdur. Bu faktlar göstərir ki, Rusiya ordusu — texniki avadanlığın aşağı səviyyəsi və köhnəlmiş texnikasının çoxluğu səbəbindən — hər hansı əhəmiyyətli nəticələr əldə edə bilmir və Ukrayna Müdafiə Qüvvələrinin silahlanmasındakı müasir məhvetmə vasitələrinə qarşı ləyaqətsizliyini nümayiş etdirir. Buna görə də taktiki məqsədlə kimyəvi maddələrin cinayətkar istifadəsinə əl atır.

Konvensiya hərbi istifadə üçün istənilən göz yaşardıcı və qıcıqlandırıcı maddələrin tətbiqini birbaşa qadağan etdiyi halda, Rusiya onların istifadəsinə davam edir. Standart qaz granatalarının – o cümlədən K-51 və RG-Vo modifikasiyalarının istifadəsinə dair dəlillər olduğu kimi, dronlardan atılan evdə hazırlanmış kimyəvi qurğuların (məsələn, göz yaşardıcı qazla doldurulmuş lampalar və şüşələr) da tətbiq olunduğu barədə məlumatlar mövcuddur. Mövcud informasiya üzrə bu qurğuların bəziləri yalnız CS və ona bənzər maddələri deyil, həm də yüksək toksik “yanıcı” qaz olan xlorpikrin ehtiva edib ki, onun istifadəsi də kimyəvi silah kimi qiymətləndirilir. Beləliklə, Rusiya-işğalçı dövlət praktiki olaraq Ukraynaya qarşı qadağan olunmuş kimyəvi maddələrdən istifadə edir ki, bu da Konvensiyanın fundamental müddəalarına birbaşa ziddir.

Eyni zamanda, Ukraynaya qarşı irəli sürülən sübutsuz rus ittihamları artıq işləməkdən çıxıb: faktları müstəqil ekspertlər qeydə alır. Kimyəvi Silahların Qadağan Edilməsi Təşkilatı (KSQƏT) Ukraynanın şərqində üç texniki missiya həyata keçirib və müvafiq hesabatları 2024-cü il noyabr, həmçinin 2025-ci ilin fevral və iyun aylarında dərc edib. Həmin sənədlərin hamısında KSQƏT laboratoriyaları toplanmış nümunələrdə müstəqil şəkildə CS göz yaşardıcı agentinin mövcudluğunu təsdiqləyib. Məsələn, 2024-cü il noyabrda yayımlanan texniki missiya hesabatında döyüş meydanından götürülmüş granata fraqmenti və torpaq nümunələrində 2-xlorbenzilidenmalononitril (CS qazı) aşkar edildiyi göstərilib. Fevral 2025-ci il hesabatında ekspertlər bütün mövqelərdən götürülmüş qranatların CS ehtiva etdiyini təsdiqləyiblər. İyun 2025-ci il hesabatında isə KSQƏT eyni nəticəni ortaya qoyub: partlamış granatalarda və torpaqda, hətta dronun konstruksiyasına qədər CS tapılıb. Hər dəfə KSQƏT vurğulayır: «Göz yaşardıcı maddələrin müharibə üsulu kimi istifadəsi qadağandır». Təşkilatın baş direktoru Фернандо Ариас bu təkrarlanan rus granatalarının tapıntılarını «dərin narahatlıq doğuran» adlandıraraq beynəlxalq ictimaiyyəti «kimyəvi silah istifadəsinə dəyişməz tabu»nu qorumağa çağırıb.

Ukraynanın kimyəvi silahlarla bağlı tutduğu möhkəm mövqe geniş beynəlxalq tanınma qazanıb. Bir çox AVROPA İTTİFAQI və Şərqi Avropa ölkələri Rusiyanın fəaliyyətini qətiyyətlə pisləyiblər. Məsələn, 2024-cü il KSQƏT konfransında 59 dövlət (o cümlədən Slovakiya və Sloveniya) rus dezinformasiyasına qarşı birgə mövqe nümayiş etdirərək Konvensiya normalarını dəstəkləyiblər. Digər beynəlxalq institutlardan da oxşar bəyanatlar verilib. Avropa İttifaqının xarici siyasət orqanlarının rəhbərləri dəfələrlə vurğulayıblar ki, «rus qoşunları kimyəvi silahlardan get-gedə daha çox istifadə edirlər» və bu prosesə cəlb olunmuş şəxslər və təşkilatlar üzrə yeni sanksiyaların tətbiqini tələb ediblər. Qeyd etmək vacibdir ki, Konvensiyanın pozulması yalnız Ukraynanın problemi deyil, tamamilə sivil dünyaya real təhdiddir.

Bu sistemli kobud pozuntular fonunda işğalçı dövlətin kimyəvi silahlara nəzarət orqanında yenidən yer tutmasına imkan verməmək xüsusilə vacibdir. KSQƏT İcraiyyə Şurası Konvensiyanın icrasına nəzarət etməli və pozuculara qarşı tədbirlər təşəbbüs etməlidir. Konvensiyanın normalarını bir neçə dəfə pozmuş bir dövlətin İcraiyyə Şuranın üzvü və ya nəzarət komissiyasının rəhbəri olması qəbul edilə bilməz. Bu gün beynəlxalq səyləri birləşdirmək və təzyiqi gücləndirmək, Rusiyanın KSQƏT-in İcraiyyə Şurası kimi orqanlarda yer tutmasına qəti şəkildə imkan verməmək vacibdir.

KSQƏT Konvensiyasına görə, günahkarların müəyyən edilməsi və məsuliyyətə cəlb edilməsi tələb olunur. 2018-ci il CSP-4/DEC.3 qətnaməsində aydın qeyd olunub: «kimyəvi silahın hər hansı istifadəsi zamanı… günahkar şəxslər müəyyən edilməlidir». Ukrayna artıq KSQƏT baş direktoruna belə cinayətlərin müstəqil mexanizmi yaradılması üçün müraciət edib. Biz sübutları toplamağa və təqdim etməyə davam edirik, KSQƏT və onun laboratoriyaları bu prosesdə həlledici dəstək göstərir. Aydındır: “bu hücumların arxasında kim dayanır” sualına cavab olmadan ədalət və Avropada, bütün dünyada gələcək təhlükəsizliyin təminatı olmayacaq. Kimyəvi silahın tətbiqində iştirak etmiş bütün şəxslər məhkəmə qarşısında cavab verməlidir – əks halda konvensional öhdəliklər mənasızlaşacaq.

Ukrayna ilə Azərbaycan Respublikası arasında uzunmüddətli strateji tərəfdaşlıq etibarlı təmələ əsaslanır — bu təməl xalqlarımızın dostluğuna, ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə qarşılıqlı hörmətə, habelə beynəlxalq hüququn qorunmasına söykənir. Biz tam səmimiyyətlə Azərbaycan tərəfindən genişmiqyaslı müharibənin ilk günlərindən etibarən Ukrayna xalqına göstərilən yardım və dəstəyə minnətdarıq, və bu gün yenidən həmrəylik nümayiş etdirərək Ukraynaya, Slovakiyaya və Sloveniya-ya dəstək vermək çağırışı ilə müraciət edirik. Birgə səylərimizlə biz aydın siqnal verə bilərik və verməliyik ki, dünya kimyəvi silahın məsuliyyətsiz istifadəsinə dözməyəcək. 2026-2028-ci illər üçün KSQƏT İcraiyyə Şurasının üzvlərinin seçilməsi zamanı biz tərəfdaşlarımızın və müttəfiqlərimizin — həmişə ədalətin və beynəlxalq hüququn tərəfində duranların — dəstəyinə böyük ümid bəsləyirik. Slovakiya və Sloveniya — KSQƏT İcraiyyə Şurasında yer almağa namizəd olan, artıq Konvensiyanın norma və ədalətin təmin edilməsi üçün böyük səylər göstərmiş demokratik ölkələrdir. Bu ölkələr heç vaxt beynəlxalq hüquq normalarını pozaraq digər müstəqil dövlətlərə qarşı aqressiya törətməyəcək, genişmiqyaslı beynəlxalq cinayətlərə görə məsuliyyətə səbəb ola biləcək qərarları bloklamayacaqlar. Yalnız tərəfdaşlıq və həmrəylik ruhu ilə biz beynəlxalq hüququ müdafiə edə bilərik və kimsəyə qlobal təhlükəsizliyin ən əsas sütunlarını təkrar olaraq şübhə altına almağa icazə verməyəcəyik.

Yuriy Husyev, Ukraynanın Azərbaycandakı səfiri

Niderland hökuməti tərəfindən kəskin şəkildə ələ keçirilən çip istehsalçısı, Pekinin orbitindən kənarda istehsalı sürətlə artırmağa hazırlaşır. Niderlandın ötən ay Çinli sahibindən ələ keçirdiyi Nexperia, Malayziyadakı ərazisində istehsalı ikiqat artırmağa çalışır. Bu, avtomobil istehsalını dayandırmaqla hədələyən Pekin ticarət embarqosu fonunda baş verir. Avtomobil istehsalı üçün vacib olan şirkətin çipləri Böyük Britaniya və Almaniyada istehsal olunur, lakin onların 80%-i Çində istehsal olunur.

Pekin hazır çiplərin ixracını bloklayıb, komponentlərin tədarükünü təhdid edib və Avropanı Malayziya və Filippində hazır məhsulların yalnız az bir hissəsinə çıxışla təmin edib. İş elanlarına və LinkedIn-dəki rəhbərlərin paylaşımlarına görə, şirkət hazırda Malayziyanın Seremban şəhərindəki müəssisəsinin gücünü növbəti səkkiz ay ərzində ikiqat artırmağı planlaşdırır. Planın yaxın həftələrdə avtomobil sənayesindəki problemlərin qarşısını alacağı ehtimalı azdır, lakin mübahisə davam edərsə, uzunmüddətli perspektivdə narahatlıqları azaltmağa kömək edə bilər.

Nexperia-nın ələ keçirilməsi Pekin və Haaqa arasında diplomatik mübahisəyə səbəb olub. Nexperia şirkətinin Çinli sahibi Wingtech ötən həftə xəbərdarlıq etmişdi ki, Hollandiya şirkəti yüzlərlə iş yerinin təhlükə altında olması ilə “mövcudluq təhlükəsi” ilə üzləşir.

Haaqa məhkəməsi Nexperia şirkətini baş icraçı direktoru Xuezheng Zhangın əqli mülkiyyəti və əməliyyatlarını Avropadan kənara çıxarması və şirkət vəsaitlərini “özünü zənginləşdirməsi” üçün sui-istifadə etməsi ilə bağlı narahatlıqlar üzündən müsadirə edib.

Wingtech bunu təkzib edib və baş icraçı direktor vəzifəsinə təyin olunmuş cənab Zhangın vəzifəsinə bərpa olunmasını tələb edib. Məhv, həmçinin ABŞ-ın Çinli ana şirkətini qara siyahıya salmasının Nexperia şirkətinə təsir göstərə biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar fonunda baş verib. Avtomobil istehsalçıları Çindən hazır çiplərin gətirilməsinin blokadası davam edərsə, ciddi fasilələrlə üzləşəcəkləri barədə xəbərdarlıq ediblər. Müasir avtomobillərdə adətən pəncərələr, şüşə silənlər, qapı kilidləri və güzgülər kimi komponentləri idarə etmək üçün istifadə olunan yüzlərlə Nexperia-nın ucuz dövrələri olur. Şirkət ildə 110 milyarddan çox məhsul satır.

Təchizat fasiləsi fonunda Honda bəzi istehsal xətlərini ixtisar edib və ya dayandırıb, Volkswagen isə mənfəət hədəflərinin risk altında olduğunu xəbərdar edib. Avtomobil sənayesinin əsas təchizatçısı olan Bosch, vəziyyət həll olunmazsa, işçilərini məzuniyyətə göndərməli ola biləcəyini bildirib. Britaniyanın Avtomobil İstehsalçıları və Ticarətçiləri Cəmiyyəti cümə günü bildirib: “Sektor təchizat zəncirlərini şaxələndirmək üçün səy göstərsə də, hökumət səviyyəsində tez bir zamanda irəliləyiş əldə edilməsə, avtomobil istehsalı və bazar təchizatı tezliklə ciddi şəkildə pozula bilər.”

Nexperia, Hollandiya hökuməti şirkətin nəzarətini ələ keçirdikdən sonra belə Çinə yarımkeçirici lövhələr göndərməyə davam etdi. Lakin ötən həftə müştərilərə Çin əməliyyatlarını tədarük etməyi dayandırdığını bildirib. Şirkət gələcəkdə tədarükləri bərpa etməyə ümid etdiyini bildirib. Çin rəsmiləri ötən həftə bağlanmanı müzakirə etmək üçün Brüsselə səfər etmişdilər. Ötən həftə Wingtech sözçüsü Nexperia şirkətinin Çin istehsalını əvəz edə bilməyəcəyini bildirib. Onlar bildiriblər ki, “Bu böyük tutum boşluğu yaxın gələcəkdə Avropa və ya digər bölgələr tərəfindən doldurula bilməz”.

Mercator Çin Araşdırmaları İnstitutundan Jeroen Groenewegen-Lau mübahisənin həll olunacağına dair az əlamət olduğunu və çatışmazlığı tez bir zamanda aradan qaldırmağın çətin olacağını bildirib. “Real olaraq, bunun həlli üçün həqiqətən yer olduğuna dair yüksək gözləntilərim yoxdur. Beləliklə, məntiqi nəticə Nexperia China və Nexperia Europe-un olması və bunların ayrı-ayrı qurumlar olmasıdır və bu o deməkdir ki, Nexperia Europe təchizat zəncirində kifayət qədər pozuntu olacaq”, o deyib. “Və [buna görə də] onlar əlavə müəssisələr yaratmalıdırlar. Çinin cənubundakı həmin fabriklərdə əvvəllər görülən bəzi işlər Malayziyada və ya Cənub-Şərqi Asiyada görülməlidir, burada bu müəssisələrin bəziləri mövcuddur, lakin eyni miqyasda deyil.” Texnologiya şirkətləri son illərdə tariflər və bu ölkədən asılılıqla bağlı narahatlıqlar səbəbindən istehsalı tədricən Çindən kənara çıxarmağa çalışıblar. Apple və Microsoft da daxil olmaqla şirkətlər istehsalı Vyetnam, Malayziya və Hindistan da daxil olmaqla ölkələrə yönəldiblər, baxmayaraq ki, bu addımlar çox vaxt bahalı və yavaş olub.