Kategori: Analizler

10-11 iyul tarixlərində Yeni Zelandiyaya rəsmi səfər edən Narendra Modi, 40 ildən sonra ölkəyə səfər edən ilk Hindistan baş naziri oldu. Modidən əvvəl ölkəyə səfər edən sonuncu Hindistan baş naziri Raciv Qandi idi. Modinin səfəri Yeni Zelandiya Baş naziri Kristofer Luksonun 2025-ci ilin mart ayında Hindistana səfərindən sonra baş tutdu. Səfərin vaxtında olması, iki ölkə liderinin cəmi iki qarşılıqlı səfəri nəticəsində strateji tərəfdaşlıq müqaviləsinin imzalanmasından aydın olur: “Hindistan-Yeni Zelandiya Strateji Tərəfdaşlığı: 2030-cu ilə qədər Yol Xəritəsi”. Ümumilikdə, Modinin səfəri zamanı iki tərəf qarşılıqlı maraq və əməkdaşlıq sahələrini əhatə edən 10 müqavilə imzaladı.

Mərasimlər arasında Modinin Yeni Zelandiyaya səfəri Hindistan tərəfinin diplomatik səylərindəki çatışmazlığı kompensasiya etmək və iki ölkə arasında iqtisadi və strateji boşluqları aradan qaldırmaq cəhdi idi. Bu, heç bir ölçüdə kiçik bir uğur deyildi. İdman əlaqələri Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətlərinə daha az əhəmiyyət kəsb edən bir ölçü qatır. Hər iki ölkə kriket və xokkeyə dərin mədəni sərmayə qoyur və bu, simvolik olaraq bu il “İdman Vasitəsilə Birliyin 100 illiyi”ni qeyd edən anım mərasimlərində öz əksini tapır.

Üçüncüsü, 2026-cı il, 1992-ci ildə başlanan Şərqə Baxış siyasətinin proaktiv təkamülünü təmsil edən Modinin Şərq Aktı Siyasətinin başlamasından 12 il keçir. Bu çərçivə, Modinin bu il Malayziya, İndoneziya, Avstraliya və indi Yeni Zelandiya da daxil olmaqla Cənub-Şərqi Asiya və Hind-Sakit Okean ölkələrinə çoxsaylı səfərləri ilə sübut edildiyi kimi, Hindistanın şərqə doğru əlaqəsinin mərkəzindədir. Yaponiya, Myanma və Vyetnamdan olan liderlərin də daxil olduğu regional liderlərin qarşılıqlı səfərləri bu dövlətlərin Hindistanın Hind-Sakit Okean strategiyası üçün əhəmiyyətini daha da vurğulayır.

Coğrafi baxımdan Yeni Zelandiya uzun müddət nominal olaraq Şərq Aktı çərçivəsinin bir hissəsi olub, lakin onun inteqrasiyası tarixən həm diplomatik, həm də institusional baxımdan digər regional tərəfdaşların inteqrasiyasından daha zəif olub. Modinin Avstraliya ilə əlaqələrin inkişafı və Sakit Okean adaları ölkələri ilə əlaqələrin genişləndirilməsi Hindistanın Cənubi Sakit Okeandakı mövcudluğunu gücləndirsə də, alt bölgənin institusional cəhətdən əsas oyunçusu olan Yeni Zelandiya ilə davamlı yüksək səviyyəli əlaqələrin olmaması siyasətin həlledici bir lövbərinin olmaması demək idi. Şərq siyasətinin daha geniş Hind-Sakit Okean çərçivəsinə daxil edilməsi artıq məntiqlidir. Bu daxilolma həmçinin Yeni Dehlinin daha geniş Hind-Sakit Okean bölgəsinə doğru irəliləmək və bir sıra ortaq cəhətləri paylaşdığı eyni düşüncəli demokratiyalarla daha güclü əlaqələr qurmaq səylərini nümayiş etdirir və Yeni Zelandiya bu strateji dizayna yaxşı uyğun gəlir.

Dördüncü və mübahisəsiz ən əhəmiyyətlisi strateji əsaslandırmadır. Bir çox ABŞ müttəfiqləri və tərəfdaşları Vaşinqtonun təhlükəsizlik zəmanətlərinə nə qədər etibar edə biləcəklərinə daha az əmindirlər ki, bu da Tramp administrasiyasının yanaşmasının gözlənilməzliyi ilə daha da kəskinləşir. Bu, ABŞ-ın üstünlüyünün artıq qəbul edilə bilməyəcəyi daha mübahisəli, çoxqütblü bir nizama doğru daha geniş bir keçidə uyğun gəlir.

Bu məqam 6 iyulda Çinin Cənubi Sakit Okeana saxta döyüş başlığı daşıyan sualtı qayıq əsaslı ballistik raketi sınaqdan keçirməsi ilə daha da gücləndi; raket 1986-cı il Rarotonqa Müqaviləsi ilə yaradılmış Cənubi Sakit Okean Nüvəsiz Zonasına düşdü. Yeni Zelandiyaya cəmi bir neçə saat əvvəl xəbərdarlıq edildi. Bu epizod hətta Yeni Zelandiyanın da artan təhlükəsizlik təzyiqlərindən və ABŞ-ın uzadılmış çəkindirmə qüvvəsinin davamlı gücündən narahatlığından təcrid olunmadığını vurğuladı.

Görünür, keçmiş ittifaqların və mexanizmlərin əvvəlkindən daha az çəki daşıdığı bir dövrə qədəm qoyuruq. Lakin Hindistan üçün institusional asimmetriya həmişə tənliyin bir hissəsi olub. İndi ABŞ-ın regionda mövcudluğu daha az hiss olunduğundan, Hindistan öz Hind-Sakit Okean yanaşmasını yenidən istiqamətləndirir ki, ABŞ-ın mərkəziliyi regional inkişaflardan birbaşa təsirlənən dövlətlərin səlahiyyətlərindən daha az əhəmiyyət kəsb etsin və Yeni Zelandiya bu yenidənqurmada önəmli yer tutur. Hər iki ölkə dəniz təhlükəsizliyinə və daha sıx əməkdaşlığa vurğu edərək, rəsmi müzakirələrdə Hind-Sakit Okean məsələləri üzrə mübadilələri dərinləşdirmək niyyətlərini təkrarladılar.

Modinin Yeni Zelandiya səfəri həm ikitərəfli, həm də regional əhəmiyyət kəsb edərək geniş məsələlərə toxundu. Bu səfər, həmçinin Hind-Sakit okean regionundakı orta güclərin ABŞ-ın mövcudluğunun artıq qəbul edilə bilməyəcəyi regional bir şəkildə öz aralarında təhlükəsizlik tənzimləmələrini gücləndirməyə çalışdığı bir vaxta təsadüf etdi. Hər iki tərəf bu impulsu davam etdirməkdə qərarlı görünür, lakin bu irəliləyiş təmin edilmir.

Yüksək səviyyəli səfərlər simvolik və diplomatik çəkiyə malikdir, lakin bu zirvə görüşləri öz-özlüyündə davamlı dəyişikliklər əvəzinə, yalnız ad-hoc, epizodik nəticələrə səbəb ola bilər – xüsusən də birdəfəlik razılaşmalar əvəzinə davamlı institusional izləmə tələb edən təhlükəsizlik əməkdaşlığı. Yeni Zelandiyanın daxili siyasəti, o cümlədən mobillik tənzimləməsinə qarşı əks-səda və hind diasporuna qarşı hücumlar, diqqətlə idarə olunmazsa, məsələləri asanlıqla çətinləşdirə bilər. Yeni Zelandiya Hindistanla əlaqələri dərinləşdirərkən Avstraliyanın oxşar gərginlikləri idarə etmək modelinə baxmağı faydalı hesab edə bilər. Hələlik vacib olan bu təkanın dayanmasına icazə verilməməsidir; Hindistan baş nazirinin Yeni Zelandiyaya yenidən səfər etməsi üçün daha dörd onillik çəkməməlidir. Hazırkı vəziyyətdə hər iki tərəfdə qarşılıqlı əlaqəni davam etdirmək üçün kifayət qədər iqtisadi və strateji əsaslandırma var.

Modinin səfəri haqlı olaraq əlamətdar bir hadisə hesab olunur. Yeni Zelandiyanın Xarici İşlər və Ticarət Nazirliyi Hindistanı Yeni Zelandiya üçün strateji prioritet adlandıraraq, Hindistanın qlobal miqyasda artan siyasi və iqtisadi təsirini vurğulayıb. Bu münasibət Oklenddə Modinin aldığı səmimi qarşılanmada özünü göstərib.

Vellinqtonun ikitərəfli və regional çərçivələrdəki əhəmiyyəti Hindistan üçün də unudulmayıb. Modinin Yeni Zelandiyaya səfərinin əsas səbəbini bir çox amillər dəstəkləyir. Birinci əsas səbəb ikitərəfli əlaqələrin özüdür. Modinin 40 illik fasilədən sonra səfəri, coğrafi məsafəyə baxmayaraq, Hindistanın Yeni Zelandiya ilə əlaqələrini gücləndirmək istəyini göstərdi. Hər iki tərəfin də göstərdiyi kimi, məsafə, xüsusən də maraqlar üst-üstə düşdükdə, əməkdaşlığa maneə olmamalıdır.

İqtisadi maraqlar bu yenilənmiş əlaqələrin əsas hərəkətverici qüvvəsidir. İkitərəfli ticarət təxminən 2,4 milyard ABŞ dolları səviyyəsində təvazökar qalsa da, 2026-cı ilin aprelində imzalanmış və təsdiqlənməsini gözləyən Hindistan-Yeni Zelandiya Azad Ticarət Sazişi daha geniş iqtisadi əməkdaşlığın açılmasını hədəfləyir. Yeni Zelandiya alma, kivi və Manuka balı kimi məhsullar üçün Hindistan bazarına daha yaxşı çıxış yolu axtarır, Hindistan isə kiçik fermerləri qorumaq üçün süd sektorunu qorumağa davam edir.

Ticarətdən əlavə, saziş kənd təsərrüfatı, qida texnologiyası və bacarıqların mobilliyi sahələrində əməkdaşlığı genişləndirir, o cümlədən Kənd Təsərrüfatı Məhsuldarlığı Tərəfdaşlığı çərçivəsində Kivi Fəaliyyət Planı və hər il 5000 ixtisaslı hind işçisinin Yeni Zelandiyada işləməsi üçün bir yol. Miqrasiya müddəaları daxili müzakirələrə səbəb olsa da, daha geniş iqtisadi gündəm iddialıdır, Yeni Zelandiya 15 il ərzində Hindistana 20 milyard ABŞ dolları investisiya qoymağı və hər iki tərəf ikitərəfli ticarəti 7 milyard Yeni Zelandiya dollarına (təxminən 4 milyard ABŞ dolları) çatdırmağı hədəfləyir.

İkinci əsaslandırma diaspora ilə əlaqə və insanların əlaqə qurması ilə bağlıdır. Diaspora ilə əlaqə Modi hökumətinin xarici siyasətinin təkrarlanan bir aləti olub və təxminən 300.000 hindli və hind mənşəli şəxsin yaşadığı Yeni Zelandiya onun yerləşdirilməsi üçün təbii bir seçim idi. Xüsusilə, Modinin səfəri, bu yaxınlarda bağlanmış mobillik müddəalarından sonra Yeni Zelandiyada hind miqrasiyası ilə bağlı daxili narahatlıq fonunda baş tutdu. Yeni Zelandiyanın siyasi müzakirələrində multikulturalizmə və müxtəlifliyə əhəmiyyətli dərəcədə diqqət yetirildiyi və hind diasporunun artan seçki əhəmiyyəti nəzərə alınmaqla, bu cür qarşıdurma siyasətçilər üçün əhəmiyyətsiz siyasi xərclər daşıyır. Modinin səfəri, ən azı qismən, bu narazılığı azaltmaq cəhdi kimi qəbul edilə bilər. Onun icma qarşısındakı çıxışında iştirak edən və coşğulu bir qəbulun xəbərləri və görüntüləri onun Yeni Zelandiyadakı diaspora arasında mövqeyinin əsasən dəyişməz qaldığını göstərir.

ABŞ-İran hərbi qarşdurması, qarşılıqlı hücumlar Tehranın bölgədəki proksi qüvvələrə əməli dəstəyini arxa plana keçirib. Əlbəttə, İran əvvəlkitək bölgədəki silahlı müttəfiqləriylə əməkdaşlığı davam etdirir, ancaq indiki şərtlər altında həmin qruplara maliyyə və silah-sursatın çatdırılması çətinləşib. Bunun birinci səbəbi ağır raket zərbələri alan İranın mövcud durumudursa, ikinci səbəb silah və sursatın proksi qüvvələrə çatdırılmasının çətinliyi ilə əlaqəlidir.

Qərb ekspertləri İranın ritorikası ilə strateji davranışı arasında ziddiyyəti ortaya çıxarıblar. Qəzzada müharibə başlayandan bəri Tehran müttəfiq qrupları dəstəkləməyə, güclü bəyanatlar verməyə və “müqavimət” dilini təbliğ etməyə hazır olsa da, öz milli maraqları birbaşa təhlükə altında olduqda ehtiyatlı mövqedən çıxış etməyə başlayıb. Bu, İranın Fələstin qruplaşmaları ilə münasibətlərindən imtina etdiyi anlamına gəlmir. Bununla belə, Fələstin məsələsinin liderliyinə iddia etməklə və onu müdafiə etməyin birbaşa hərbi xərclərini ödəməyə hazır olmaq arasında böyük bir boşluq var.

“Hizbullah” Tehranın ən güclü regional tərəfdaşı və İranın çəkindirmə strategiyasının vacib bir hissəsi olaraq qalır. Təsadüfi deyil ki, Tehran Vaşinqtonla danışıqların tərkib hissəsi kimi Livan mövzusunu ön planda tutmağa çalışırdı. Ancaq İsrail ordusu Livanın cənubunu tərk etməməklə yanaşı “Hizbullh”ın silah və sursat anbarlarını dağıtmaqda davam edir. Tehran bu prosesi əngəlləməkdə acizdir.

Yaxın Şərqdə artan gərginlik fonunda Qəzza mövzusu da sanki arxa plana keçib. Halbuki, Qəzzanın məsələsi həll olunmayıb, sadəcə nisbi atəşkəs mövcuddur. Halbuki, ABŞ-İran müharibəsinə qədər Qəzza beynəlxalq aləmin əsas mövzularından biri idi. İran öz müdafisəni düşünmək məcburiyyətində qaldığı mərhələdə HƏMAS-ı fəallaşdırmaq imkanına sahib deyil. Digər tərəfdən HƏMAS-ın siyasi lideri İsmayıl Haniyənin Terhanda qaldığı oteldə raket zərbəsiylə öldürülməsi İranın imicinə zərbə oldu. Tehran İran Prezidentinin andiçmə mərasiminə qatılan qonağının təhlükəsizliyini təmin edə bilmədi. Bu amil də HƏMAS qruplaşmasının İrana münasibətinin dəyişməsinə səbəb olub. Digər tərəfdən hazırki şərtlər daxilində “Hizbullah” İranın milli təhlükəsizliyi və bu ölkəyə hücumların qarşısını almaq qabiliyyəti baxımından Tehran üçün daha əhəmiyyətlidir. Fələstindəki silahlı qruplar isə hazırda İranın düşməni İsrailə ciddi problemlər yaratmadıqlarına görə, Tehranın gözündə həmin qrupların əhəmiyyəti azalıb. HƏMAS və Fələstindəki digər silahlı qrupları İrandan uzaqlaşdıran digər amil isə SEPAH komandanlığının müharibə zamanı Körfəz ölkələrinə raket və dron zərbələri endirmələridir. Məsələ burasındadır ki, HƏMAS-ın maliyyə və siyasi dəstək aldığı ölkələr içərisində Körfəz ölkələr də var. Misal üçün Qətər SEPAH-ın hamisi olan ölkələrdən sayılır. İran Qətərə də zərbə vurursa, bu halda HƏMAS Tehranla eyni mövqedən çıxış edə bilməz.

NATO-nun Ankara sammitinin yekunlarının müzakirəsi bitməmiş Yaxın Şərq yenidən qarışıb. ABŞ Prezidenti Donald Tramp elə Ankarada olarkən, İrana zərbə vurmağa qərar verib. Livanda da müharibənin şiddətlənməsi ehtimalı var. İranın təlimatıyla İsrail ərazisinə yeni zərbələrin endirilməsi Tel-Əvivi qonşu ölkənin ərazisində hərbi müdaxiləni genişləndirməsiylə nəticələnəcək.

ABŞ-la İran arasında hərbi qarşıdurmanın yenidən alovlanması Pakistanı çətin vəziyyətə salıb. İslamabad aylardır iki ölkə arasında vasitəçi kimi çıxış edir, tərəflər arasında razılaşma əldə etməyə çalışırdı. İmzalar atıldı, ancaq bu sülhə yol açmadı. Əldə olunan razılaşma yerinə yetirilmədiyinə görə, bölgədə gərginlik yenidən artıb. Buna görə də Pakistanın Xarici İşlər Nazirliyi tərəflərə çağırış etmək məcburiyyətində qalıb. İslamabaddan yayılan açıqlamada, Yaxın Şərqdə sülhə nail olmaq üçün diplomatiyadan başqa alternativ olmadığı bildirilib. Pakistan bütün tərəfləri təmkinli olmağa, bölgədə sülh və sabitliyi daha da sarsıda biləcək hər hansı bir hərəkətdən çəkinməyə çağırıb.

Vaşinqton və Tehranın İslamabadın çağırışını eşidəcəyi çətindir. ABŞ və İran bir-birini razılaşmanı pozmaqda ittiham edir. İran Hörmüz boğazına nəzarət iddiasından əl çəkmədiyinə görə, razılaşmanın yerinə yetiriləcəyini gözləmək əbəsdir. Boğazdan keçən ticarət gəmilərinə açılan atəş isə Vaşinqtonu İrana zərbələr endirməyə sövq edib.

Pakistanla yanaşı Çin də mövcud vəziyyətdən narahatdır. Gərginliyin yayılması ehtimalı olduğuna görə, Çinlə Pakistan öz aralarında hərbi ittifaqı gücləndirməkdədirlər. Pakistanın Çinlə dərinləşən əlaqələri Pekinin regionun müdafiə bazarlarında təsirinin genişlənməsində əsas rol oynayır. İslamabad vasitəçilikdə uğursuzluğa düçar olmasına baxmayaraq, təhlükəsizlik sahəsində müvafiq addımlar atmaqdadır. Bunlardan biri Çinlə hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsidirsə, digəri 2025-ci ildə Səudiyyə Ərəbistanı ilə imzalanmış strateji müdafiə müqaviləsidir. Bu müqavilə bir tərəfə hücumu hər iki tərəfə hücum kimi qəbul edir.

Beləliklə, bölgədə son geosiyasi dəyişikliklər Pakistanın əhəmiyyətini artırıb. Mühüm amil Pakistanın Çinlə sıx inteqrasiyası, xüsusən də müdafiə, təhlükəsizlik və kəşfiyyat əməkdaşlığıdır. Stokholm Beynəlxalq Sülh Tədqiqatları İnstitutunun hesabatına əsasən 2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər Pakistanın silah idxalının 80%-dən çoxu Çinin payına düşüb. gəlir. Bu, qırıcı təyyarələrin birgə istehsalından tutmuş hava hücumundan müdafiə sistemlərinə qədər sahələri əhatə edir. Çinlə Pakistanın birgə istehsal etdiyi hərbi texnikaya bölgənin müxtəlif dövlətləri maraq göstərirlər. Səudiyyə Ərəbistanı ABŞ-dan hərbi asılılığını azaltmaq üçün Çin və Pakistanın birgə istehsal etdiyi hərbi məhsulların alınması üçün intensiv danışıqlar aparır. Liviya ilə də müvaqilələr imzalanıb. Bununla Pakistan və Çin Yaxın Şərq bazarında fəallıqlarını artırırlar. ABŞ-İran qarşıdurması uzandıqca, bölgə ölkələri daha çox silah və hərbi texnika almaq istəyəcəklər.

Azərbaycan İkinci Qarabağ müharibəsində qələbəsina baxmayaraq, hərbi büdcəsini artırmaqda davam edir. Bunun səbəbi yalnız Ermənistanla əlaqəli deyil. Azərbaycan Ermənistanla sülh quruculuğuna başlayıb, iki ölkə arasında ticarət əlaqələri qurulub. Yaxın müddətdə iki ölkə arasında sülh sazişinin imzalanması ehtimalı var. Sülh sazişinin imzalanması və iki ölkənin birgə nəqliyyat və digər layihələrdə iştirakı müharibə ehtimalını xeyli azaldıb. Ancaq Cənubi Qafqaz ətrafındakı hərbi toqquşmalar, o cümlədən Rusiya-Ukrayna və ABŞ-İran müharibəsi, İranın mühafizəkar dairələrindən Azərbaycan əleyhinə səslənən açıqlamalar ölkəmizə hərbi gücünü artırmaqdan başqa alternativ qoymur.

Pakistanla Əfqanıstan arasında sular durulmur. “Associated Press” agentliyinin məlumatına görə, Pakistan təhlükəsizlik qüvvələri bir neçə gün əvvəl Əfqanıstanla sərhəd boyunca həyata keçirdiyi əməliyyat zamanı 29 nəfəri zərərsizləşdirib. Məlumata görə, əməliyyatdan bir gün əvvəl silahlı şəxslər Pakistanın Karaçi şəhərində reyncerlərin qərargahına hücum edib. Hadisə nəticəsində üç hərbçi həlak olub. Agentliyin məlumatına görə, hücum edənlərdən üçü məhv edilib, biri isə saxlanılıb. Saxlanılan şəxsin Əfqanıstan vətəndaşı olduğu bildirilir. Pakistan ordusu eyni zamanda sərhəd bölgəsində yerləşən silahlı qruplaşmaların sığınacaqları və düşərgələrinə dəqiq zərbələr endirilib. Pakistan rəsmiləri bildiriblər ki, İslamabad ölkənin təhlükəsizliyinə qarşı xaricdən dəstəklənən təhdidləri tamamilə aradan qaldırmaq məqsədilə davam etdirəcək.

İki dövlət arasında gərginliyin azalacağını ehtimal etmək çətindir. İl ərzində iki ölkə arasında tez-tez toqquşmalar baş verir və bu zaman hər iki tərəfdən itkilər olur. Ölənlər arasında mülki insanlar da az deyil. Görünür, Əfqanıstanla Pakistan arasında problemləri həll etmək üçün güclü vasitəçiyə ehtiyac var. Maraqlıdır ki, ABŞ-la İran arasında gərginliyin aradan qaldırılmasında əsas vasitəçi elə Pakistandır. İslamabad bölgədə müharibə istəmir, eyni zamanda qonşu Əfqanıstanla müharibə vəziyyətindədir.

Mövcud vəziyyətdən digər bölgə ölkələri də narahatdırlar. Təsadüfi deyil ki, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının (KTMT) baş katibi Taalatbek Masadıkov Tacikistan Prezidenti Emoməli Rahmonun dəvəti ilə bu ölkəyə işgüzar səfər edib. Baş katib səfər çərçivəsində Tacikistan-Əfqanıstan sərhədindəki bir sıra əraziləri ziyarət edib. O təşkilatın məsuliyyət zonasının cənub sərhədindəki vəziyyətlə yerində tanış olub və buraxılış məntəqələrində olub. Səfər zamanı Tacikistan Dövlət Milli Təhlükəsizlik Komitəsi Sərhəd Qoşunlarının komandanı, general-leytenant Murodali Rabjadzoda ilə görüş keçirilib. Görüşdə KTMT-nin Tacikistan-Əfqanıstan sərhədinin möhkəmləndirilməsinə dair Məqsədli Dövlətlərarası Proqramının icra vəziyyəti müzakirə olunub. Bundan əlavə, Baş katib Şuroabad istiqamətində, çətin keçidli dağlıq ərazidə inşa edilən sərhəd yolunun tikinti gedişatını da nəzərdən keçirib. Taliban hərəkatı Əfqanıstanda hakimiyyətdə olsa da, bu ölkədə müxtəlif silahlı qrupların mövcudluğu qonşu ölkələrdə, o cümlədən Tacikistanda narahatlıq yaradır.

Yaxın Şərqin mürəkkəb siyasi ekosistemində din və dövlət idarəçiliyi əsrlər boyu bir-birini tamamlayan və bəzən də birbaşa müəyyənləşdirən iki əsas sütun kimi çıxış etmişdir. Müasir beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi dövlətlərin xarici siyasətini əsasən praqmatik maraqlar, hərbi-iqtisadi güc balansları və rasional qərarlar üzərindən təhlil etsə də, bu regionda dini-teoloji simvolizm və dövlət ritualları diplomatik dilin ən təsirli alətlərinə çevrilə bilir. Dövlət səviyyəli yas və anım mərasimləri bu kontekstdə sadəcə hüzn ifadəsi və ya protokol xarakterli rəsmiyyət deyil, həm də paytaxtların öz müttəfiqlərinə, tərəfdaşlarına və regional rəqiblərinə birbaşa geosiyasi mesajlar göndərdiyi yüksək səviyyəli diplomatik platformalardır.

Bu fenomenin ən bariz və teoloji baxımdan zəngin nümunələrindən biri, İranın sabiq ali dini rəhbəri Ayətullah Seyid Əli Xameneinin vida mərasimi zamanı tətbiq olunan xüsusi yas protokoludur. Belə ki, mərasimində iştirak edən xarici nümayəndə heyətləri ayrı-ayrılıqda tabutun qarşısına gələrək ehtiram nümayiş etdirərkən, rəsmi dövlət qariləri tərəfindən hər bir ölkə üçün xüsusi Quran ayələri oxunmuşdur. Bir çox sosial şəbəkə istifadəçiləri və beynəlxalq ekspertlər hər ölkə üçün seçilən Quran ayələrin məzmununa diqqət yetirib, onların arxasında “gizli siyasi mesajların və eyhamların” dayandığını bildiriblər. Onların rəyinə görə, seçilən ayələr hər bir ölkənin İranla mövcud ikitərəfli əlaqələrini, tarixi-mədəni bağlarını, regional statusunu və gələcək əməkdaşlıq perspektivlərini ehtiva edən strateji teoloji kodlaşdırma sistemidir. İrandakı son müharibədən sonra Tehranla region ölkələri arasında yaranan həssas münasibətləri nəzərə alsaq, bu məsələ həqiqətən də xüsusi diqqət çəkir. Buna görə İrana qonşu dövlətlər, müharibədən təsirlənən ərəb ölkələri, eləcə də müsəlman dünyasının nüfuzlu ölkələrində bu məsələyə birmənalı yanaşılmamışdır.

Mövzunun daha anlaşıqlı olması üçün bəzi ölkə nümayəndələrinin qarşılanması zamanı oxunan Quran ayələri və onların qısa strateji təhlilini aşağıda qeyd edək:

Azərbaycan nümayəndə heyəti cənazənin qarşısına gələrkən qari tərəfindən Ali-İmran surəsinin 139-cu ayəsi tilavət edilmişdir:

“Ruhdan düşməyin və kədərlənməyin! Əgər inanırsınızsa, üstün olan sizsiniz!”

Bu ayənin seçilməsi regional geosiyasət müstəvisində Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi inamlı qələbələrə və bölgədəki artan nüfuzuna bir işarə kimi qiymətləndirilə bilər. Tehran, Bakının bu tarixi nailiyyətlərini və qətiyyətli müstəqil xarici siyasət kursunu tanıdığını və ikitərəfli münasibətlərdə ruhdan düşməməyin, nikbinliyin vacibliyini teoloji dillə ifadə edir.

Türkiyənin nümayəndə heyəti qarşılanarkən Nisa surəsinin 95-ci ayəsindən bu hissə oxunub:

“Allah öz malları və canları ilə cihad edənləri evdə oturanlardan dərəcə etibarilə üstün etdi. Allah onların hamısına ən gözəl nemət vəd etmişdir. Allah mücahidləri evdə oturanlardan böyük bir mükafatla üstün etmişdir.”

Bu ayə bir çoxları tərəfindən Türkiyənin regional təhlükəsizlik siyasətindəki aktiv və üstün roluna işarə kimi dəyərləndirilir.

Pakistan nümayəndə heyəti üçün İsra surəsinin 80-ci ayəsi tilavət olunub:

“De: “Ey Rəbbim! Məni daxil olacağım yerə yaxşılıqla daxil et; məni çıxacağım yerdən də yaxşılıqla çıxart. Öz tərəfindən mənə yardım edən bir dəlil ver”.”

Əksər rəylərə görə bu ayə vasitəsi ilə son müharibə zamanı Pakistanın uğurlu vasitəçilik yardımına verilən dəyər ifadə olunur.

Səudiyyə Ərəbistanı heyəti daxil olarkən Ali-İmran surəsinin 13-cü ayəsi oxunmuşdur:

“Qarşı-qarşıya gələn iki dəstədə sizin üçün bir ibrət var idi. Dəstələrdən biri Allah yolunda vuruşurdu, digəri isə kafirlər idi. Onlar kafirlərin sayca iki qat artıq olduqlarını öz gözləri ilə görürdülər. Allah istədiyi kəsi Öz köməyi ilə qüvvətləndirir. Həqiqətən, bunda bəsirət sahibləri üçün bir ibrət vardır.”

Bu ayə yeddinci əsrdə müsəlmanlar ilə bütpərəstlər arasında baş vermiş məşhur Bədr döyüşünə istinad edir. İslam tarixinin bu ilk böyük döyüşü, daha az saya və məhdud resurslarına baxmayaraq müsəlmanların qələbəsi ilə başa çatmışdır. Qeyd edilən ayənin seçimi beynəlxalq mediada və sosial şəbəkələrdə geniş rezonansa və böyük mübahisələrə səbəb olmuşdur. Bir sıra İran media orqanları ayənin seçilmə məqsədini konkret açıqlamasa da onu “mənəvi və siyasi mənalı bir mesaj” kimi qələmə veriblər. Bəzi ekspertlər mərasimdə bu ayənin oxunmasını Riyad və Tehran arasındakı tarixi-siyasi rəqabətin keçmişinə işarə kimi qiymətləndirsələr də, ayənin sonundakı “bəsirət sahibləri üçün bir ibrət” ifadəsi regionun iki böyük gücünü keçmiş ixtilaflardan dərs çıxarmağa və ortaq İslam həmrəyliyinə səsləyən yüksək bir çağırış kimi də dəyərləndirilə bilər.

Qətər nümayəndə heyəti üçün Fəth surəsinin ilk ayələri səsləndirilmişdir:

“Həqiqətən, Biz sənə aydın bir qələbə verdik ki, Allah sənin əvvəlki və sonrakı günahlarını bağışlasın, sənə olan nemətini tamamlasın, səni düz yola yönəltsin və Allah sənə yenilməz bir qələbə ilə kömək etsin.” (Fəth, 1–3).

Bəzi şərhçilər ayədəki “günah” sözündən çıxış edərək, eyhama mənfi mənalar yükləməyə çalışsalar da, real kontekstdən yanaşıldıqda bunun yanlış nəticə olduğunu aydın görmək olar. Qətər, xüsusilə Qərbin İrana qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalar və nüvə danışıqları zamanı Tehran ilə Vaşinqton arasında mühüm vasitəçi və maliyyə kanallarını təmin edən neytral platforma rolunu oynamışdır. Bu nəzərə alındıqda, oxunan ayələr İranın Doha ilə mövcud əməkdaşlıqdan razılığını və gələcək əməkdaşlığa açıqlığını simvolizə edən bir jest kimi qəbul edilə bilər.

Oman və İraqın rəsmi heyətləri qarşılanarkən hər ikisinə Fəth surəsinin 29-cu ayəsi (“Məhəmməd Allahın Elçisidir. Onunla birlikdə olanlar kafirlərə qarşı sərt, öz aralarında isə rəhmlidirlər...”) oxunmuşdur. Bu seçim İraq və Omanın İslam dünyasındakı birləşdirici roluna və İranla mövcud olan sıx strateji tərəfdaşlığa dəlalət edir.

Misir nümayəndə heyəti üçün Beyyinə surəsinin 7-8-ci ayələri tilavət olunub: “Şübhəsiz ki, iman gətirib yaxşı işlər görənlər yaradılmışların ən yaxşısıdırlar. Onların Rəbbinin yanındakı mükafatı ağacları altından çaylar axan, içində əbədi qalacaqları Ədn bağlarıdır. Allah onlardan razıdır, onlar da Ondan razıdırlar. Bu nemətlər, Rəbbindən qorxan kimsələrdən ötrüdür.”

Misir nümayəndə heyətinə məhz bu ayələrin oxunması xeyli marağa səbəb olmuşdur. Misirin İslam mədəniyyətindəki elmi ağırlığı, əl-Əzhər kimi minillik təhsil institutunun mövcudluğu Qahirəyə qarşı hər zaman xüsusi ehtiramın göstərilməsini şərtləndirmişdir. “Yaradılmışların ən yaxşıları” və “Allahın onlardan razı olması” vurğusu Misir xalqının və onun intellektual elitasının İslam sivilizasiyasındakı misilsiz yerinə verilən ali teoloji qiymətdir. Bu, iki ölkə arasındakı gələcək ikitərəfli əlaqələrin ortaq elmi və mənəvi irs üzərində qurulması arzusunun diplomatik ifadəsidir.

Livan Hökumətinin nümayəndə heyəti qarşılanarkən Nisa surəsinin 66-cı ayəsi oxunuldu:

“Əgər Biz onlara: “Özünüzü (aranızdakı günahkarları) öldürün və yaxud yurdlarınızdan çıxın!”– deyə buyurmuş olsaydıq, içərilərindən çox azı bunu yerinə yetirərdi. Əgər onlar özlərinə verilən öyüd-nəsihətlərə əməl etsəydilər, əlbəttə, bu, onlar üçün daha xeyirli və daha mükəmməl olardı.”

Bu ayə ilə verilən mesajla bağlı müxtəlif fikirlər var. Bəzilərinə görə Livan hökumətinin nümayəndə heyətinə bu ayənin oxunması olduqca sərt və çağırışedici bir mesaj kimi qiymətləndirilə bilər. Belə ki, ayə, çətin əmrlərə tabe olmaqda tərəddüd edənlərdən bəhs edir. Livan hökumətinin Hizbullahın da daxil olduğu mürəkkəb siyasi quruluşu və Tehranın Livandakı təsiri nəzərə alındıqda, bu ayə İranın Livanın daxili siyasətində öz xəttini izləməsini gözlədiyinin simvolik ifadəsi kimi də şərh olunur.

Digər rəylərə görə bu, ayənin seçilməsi Livanın mürəkkəb daxili siyasi sarsıntılarına, xalqın və dövlətin bütövlüyünü qorumaq naminə göstərdiyi ağır sosial fədakarlıqlara və bu fədakarlıqların milli birliyin qorunması üçün nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğuna işarə edir.

Ermənistanın rəsmi nümayəndə heyəti üçün isə Əhqaf surəsinin 13-cü ayəsi oxunmuşdur:

“Həqiqətən də, “Rəbbimiz Allahdır!“ deyib, sonra düz yolla gedənlər üçün heç bir qorxu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər.”

Qeyri-müsəlman olan Ermənistanın heyəti qarşısında bu ayənin oxunması ilk baxışdan teoloji bir paradoks kimi görünə bilər. Lakin Şərq diplomatiyası və Qurani-Kərimin fəlsəfəsinə əsaslanaraq qeyd etmək olar ki, buradakı mesaj sırf siyasi sabitliyə və “istiqamətə” (düz yolda olmağa, verilən vədlərə sadiqliyə) yönəlmişdir. Güman etmək olar ki, İran bu ayə ilə İrəvanın Qərbyönümlü xarici siyasət kursunu dəyişməsinə incə bir xəbərdarlıq edir; rəsmi müstəvidə bu, Ermənistanın mövcud regional reallıqlar çərçivəsində sabit və proqnozlaşdırıla bilən siyasət yürütməsinin onun öz təhlükəsizliyi üçün mühüm olmasına verilən teoloji zəmanət kimi də oxuna bilər.

Mərasimdə Tehranın “Müqavimət Oxu” adlandırdığı regional proksi və partnyor qüvvələrə – məsələn, Livanın Hizbullah, Fələstinin Həmas, Yəmənin Husi hərəkatlarının nümayəndələrinə münasibətdə isə yas protokolunda sırf mənəvi səfərbərlik, ideoloji həmrəylik və dözümlülük xarakteri daşıyan ayələr xüsusi qabardılmışdır (Ali İmran 139,146; Əhzab 23).

Yuxarıda qeyd olunanlardan bu nəticəyə gəlmək olar ki, İranın dövlət yas mərasimlərində Quran ayələrinin xüsusi olaraq hər bir xarici nümayəndə heyətinə uyğun seçilməsi təsadüfi bir dini protokol deyil, əvvəlcədən dərindən planlaşdırılmış teoloji xarici siyasət diplomatiyasıdır. Hər bir ölkənin nümayəndə heyəti qarşısında oxunulan ayələr, təkcə ikitərəfli münasibətlərin bu gününü əks etdirmir, həm də gələcək regional nizam və əməkdaşlıq fəaliyyətlərinin istiqamətini müəyyən edən strateji teoloji simvoldur.

Region ölkələri və beynəlxalq münasibətlər üzrə analitiklər bu “teoloji-diplomatik kodları” düzgün oxumalı və qiymətləndirməlidirlər. Bu analizlər göstərir ki, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqaz regionunda dayanıqlı sülhün və qarşılıqlı təhlükəsizliyin təmin olunması üçün dövlətlərin yalnız hərbi və iqtisadi addımlarını deyil, həm də onların daxili dünyagörüşünü, rəsmi rituallarını və müqəddəs mətnlərə əsaslanan mənəvi mesajlarını dərindən başa düşmək zəruridir. Teoloji diplomatiyanın bu dərin qatları, gələcək əməkdaşlıq və regional tərəfdaşlıq perspektivlərinin daha sarsılmaz əsaslar üzərində qurulmasına yol aça bilər.

Müəllif: Rasim Abdulla – Şərqşünas araşdırıcı

Belarus Prezidenti Aleksandr Lukaşenkonun Rusiyadan sonra Çinə qəfil səfəri siyasi və ekspert dairələrində geniş müzakirələrə səbəb olub. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski bir müddət əvvəl Lukaşenkonu xəbərdar etmişdi. Zelenski söyləmişdi ki, Lukaşenko ölkəsinin ərazisindən Rusiyanın Ukraynaya dron və raket zərbələrinə dəstək verən stansiyaların fəaliyyətini dayandırmasa Ukrayna qonşu ölkəyə zərbə endirəcək.

Zelenskinin açıqlaması açıq-aşkar Lukaşenkonu qorxutdu. Çünki, Rusiya ilə müharibədə güclənmiş Ukrayna ordusu Belarusdə istənilən hədəf neytrallaşdırmaq imkanına malikdir. Belaruslu generallar isə qonşu Ukrayna ilə savaşmaq istəmirlər. Lukaşenko bilir ki, Ukraynanın ölkəsinə zərbələri onun hakimiyyətini zəiflədəcək. Odur ki, Aleksandr Lukaşenko ard-arda açıqlamalar verməyə başladı, hətta müsahibələrinin birində vaxtilə Zelenskini təhqir etdiyinə görə Ukrayna Prezidentindən üzr istədi. Lukaşenko “biz müharibə istəmirik” fikrini bir neçə dəfə təkrarlamaq məcburiyyətində qaldı. Bundan sonra Zelenski açıqlama verdi ki, Belarus ərazisindəki stansiyalar fəaliyyətlərini dayandırıblar. Ancaq bu dəfə Lukaşenkoya təzyiq rusiyalı həmkarı və patronu Vladimir Putindən gəldi. Rusiya Ukraynaya qarşı müharibədə Belarus ərazisinin imkanlarından imtina etmək istəmir. Buna görə də Putin Lukaşenkonu Kremlə çağırdı. İkili arasında qapalı danışıqlar getdi. Rusiya tərəfi danışıqların predmeti barədə mətbuata məlumat vermədilər.

Beləliklə, Lukaşenko bir tərəfdən Kremlin təzyiqi alıtndadır, digər tərəfdən Kiyevdən xəbərdarlıq mesajları alır. Belarus Prezidenti belə vəziyyətdə Pekinə səfər etməyi lazım bildi. Lukaşenko sonuncu dəfə Çində 2025-i ilin sentyabrında olub, həmin tarixdə Pekində Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının toplantısı keçirilib. Çin lideri Si Cinpin dostum adlandırdığı Lukaşenkoyla söhbətdə ölkəsinin Belarusun suverenliyini və müstəqilliyini müdafiə edəcəyini bildirib. Bu nə deməkdir? Çin Belarusu Ukraynanın mümkün həmlələrindən, yoxsa Rusiyanın təzyiqlərindən qoruyacaq? Çətin.

Çin Rusiya və Belarusla tərəfdaşlıq münasibətlərinə malik olsa da, Ukrayna müharibəsində Kremli və ya Minski dəstəkləməkdən ehtiyat edir. Pekinin Qərb ölkələri ilə münasibətləri hamar olmasa da, Vaşinqton və Brüsellə körpüləri yandırmaq istəmir. Buna baxmayaraq, Vaşinqton və Brüssel Pekinin Rusiya-Ukrayna müharibəsini dayandırmaq üçün Moskvaya olan təsir imkanlarından istifadə etmək istəməməsindən narazıdır. Misal üçün Pekin Minskə dəstəyini ifadə etsə də, qapalı danışıqlarda Belarus Prezidentinə “Sən müharibəyə qarışma, kənarda qal” məsləhətini verə bilər. Ancaq Çin lideri açıq şəkildə bildirib ki, Çin Belarusun suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə dəstək verməyə hazırdır. Pekinin sözdə dəstəyi heç nə ifadə etmir. Lukaşenko Rusiya-Ukrayna müharibəsində neytrallığını qoruya bilməyəcəksə, Çin Belarusun köməyinə gəlməyəcək.

Заместитель Министра иностранных дел Украины Олександр Мищенко на этой неделе совершил очередное региональное турне странами Центральной Азии, осуществив визиты в Таджикистан и Туркменистан. Ранее, в апреле текущего года, Олександр Мищенко посетил две другие центрально-азиатские страны: Казахстан и Узбекистан.

Киев делает акцент на углубление партнерств со странами Центральной Азии, исходя из значительного потенциала для расширения взаимовыгодного сотрудничества не только со странами региона, но также с другими региональными партнерами.

Следует отметить, что 16 ноября 2025 года на VII Консультативной встрече глав государств Центральной Азии Азербайджан стал полноправным участником формата Центральная Азия +, что позволило укрепить отношения между Центральной Азией и Южным Кавказом. Недавний визит Президента Туркменистана Сердара Бердымухамедова в Азербайджан еще больше способствовал сближению двух государств и укреплению взаимодействия между двумя соседними регионами.

Украина имеет колоссальный неиспользованный потенциал в отношениях со странами региона. Следует напомнить, что только лишь с одним Туркменистаном Украина имела объем двустороннего товарооборота в 2006 году около 6 миллиардов долларов США, прежде всего за счет значительных поставок туркменского газа в Украину.

Это лишь один пример из значительного количества сегментов, где имеется существенный потенциал для активизации сотрудничества.

Украина, которая за последние несколько недель перебрала стратегическую инициативу в противодействии широкомасштабной российской агрессии, продолжает наращивать взаимовыгодные отношения со странами Южного Кавказа и Центральной Азии.

На это есть несколько причин.

Во-первых, несмотря на продолжение экономического сотрудничества с Китаем и Россией, страны Центральной Азии и Южного Кавказа выражают последовательную поддержку суверенитета и территориальной целостности Украины. Киев много раз выражал искреннюю благодарность за эту позицию, а также за предоставление гуманитарной помощи, восстановление энергетики, оздоровление украинских детей и другую помощь от государств Центральной Азии и Южного Кавказа. Важной составляющей также является взаимная поддержка в рамках международных организаций, где наметились позитивные тенденции.

Во-вторых, страны региона заинтересованы в развитии новых транспортных коридоров через Украину на европейские рынки, что позволяет существенно нарастить объемы торговли, а также получить инвестиции и технологии от европейских партнеров. Именно поэтому, Олександр Мищенко детально обсудил в Душанбе и Ашхабаде возможности для более эффективного использования Транскаспийского коридора.

В-третьих, центрально-азиатские страны заинтересованы в расширении работы украинских компаний, которые много лет успешно работают в странах региона и реализовали много масштабных проектов, от строительства аэропортов, мостов, эстакад, дорог до возведения высокотехнологичных заводов. Договоренности Олександра Мищенко с таджикскими и туркменскими партнерами о возобновлении работы совместных межправительственных комиссий и деловых советов направлены на активизацию деловой активности и использование значительного потенциала в этой сфере.

В-четвертых, Азербайджан, а также страны Центральной Азии, прежде всего Казахстан и Туркменистан, обладают огромными запасами нефти и газа, что делает их естественными партнерами Украины в энергетической сфере.

В-пятых, традиционно Украина выступала основным поставщиком зерна и продуктов питания в страны Центральной Азии и Южного Кавказа, поскольку украинская продукция пользуется большим спросом в жителей региона. Очевидно, настало время возобновить и нарастить объемы поставок украинских товаров и продуктов в страны региона.

Безусловно, важным направлением развития отношений между странами является активизация политических контактов, а также культурно-гуманитарное сотрудничество.

Таким образом, региональное турне Олександра Мищенко в Таджикистан и Туркменистан создало условия для организации визитов более высокого уровня.

С уверенностью можно сказать, что активизация экономического сотрудничества, развитие транспортных коридоров, участие украинских компаний в масштабных инфраструктурных проектах, а также углубление культурных связей будет способствовать формированию новых мостов дружбы между Украиной и странами Южного Кавказа и Центральной Азии. Именно через дружбу, взаимоуважение и поддержку друг друга Украина и ее партнеры в регионе способны обеспечить долгосрочные взаимовыгодные отношения, стабильность и процветание.

Визиты заместителя министра Олександра Мишенко в страны региона отражают взгляд Киева в плане сотрудничества на текущий период, а также на послевоенный. Украина планирует расширять сотрудничество со странами Южного Кавказа и Центральной Азии, не дожидаясь окончания войны. Киев осознает роль Азербайджана как моста между Южным Кавказом и Центральной Азией. Украина заинтересована  в использовании энергетических и транспортных возможностей Азербайджана, своего главного партнера на Южном Кавказе. Это также отвечает интересам Азербайджана. Впереди еще много работы, но приложив необходимые усилия стороны смогут существенно расширить взаимовыгодные отношения и реализовать значительный потенциал и неиспользованные возможности.

Россия уже пятый год разрушает украинские города, села и деревни, убивая людей и разрушая инфраструктуру. Украина продолжая  сопротивление агресии России, в то же самое время предпринимает необходимые меры по восстановлению разрушенной инфраструктуры. 25 июня в польском городе Гданьске, состоялась Конференция по восстановлению Украины. На конференции было объявлено, что Европейский Союз в 2026-2027 годах привлечет 90 миллиардов евро для финансирования Украины. В конференции также принял участие министр иностранных дел Джейхун Байрамов. Это означает, что Азербайджан также примет участие в восстановлении разрушенных городов и инфраструктуры Украины.

Böyük dövlətlərin Mərkəzi Asiyaya marağı artdığı dönəmdə, Ukrayna da bölgə ölkələri ilə əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışır. Ukrayna xarici işlər nazirinin müavini Oleksandr Mişenkonun bir neçə gün əvvəl Türkmənistan və Tacikistana səfəri bundan xəbər verir. Türkiyə və Azərbaycanda səfir işləmiş Mişenko aprel ayında Qazaxıstan və Özbəkistana səfər etmişdi. Mişenkonun Astana və Daşkənddə müzakirə etdiyi əsas mövzular nəqliyyat xətləri, o cümlədən Ukrayna ilə ticarət əlaqələrinin inkişafı olmuşdu.

Kiyev Mərkəzi Asiya ölkələri ilə tərəfdaşlığın dərinləşdirilməsinə qərar verib. Azərbaycan 16 noyabr 2025-ci ildə Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 7-ci Məşvərət Görüşündə Mərkəzi Asiya formatının tamhüquqlu iştirakçısına çevrilib və bu amil Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında münasibətləri daha da gücləndirib. Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədovun Azərbaycana son səfəri iki dövlət arasında tərəfdaşlığat əhəmiyyətli töhfə verib və bu hal iki qonşu bölgə arasında əməkdaşlığı gücləndirib. Bu prosesi Ukraynanın siyasi dairələrində diqqətlə izləyirlər.

Ukraynanın region ölkələri ilə münasibətlərində istifadə olunmamış böyük potensialı var. Ukraynanın 2006-cı ildə təkcə Türkmənistanla təxminən 6 milyard dollar dəyərində ikitərəfli ticarəti olub ki, bu da əsasən Türkmənistan qazının Ukraynaya əhəmiyyətli dərəcədə tədarükü ilə bağlı idi. Bu, əməkdaşlığın intensivləşdirilməsi üçün əhəmiyyətli potensialın olduğu bir sıra sahələrin yalnız bir nümunəsidir. Rusiyanın genişmiqyaslı təcavüzünə qarşı strateji təşəbbüsü ələ keçirən Ukraynanın ABŞ və Avropa ilə yanaşı Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə qarşılıqlı faydalı münasibətlər qurmasının bir neçə səbəbi var.

Birinci olarak, Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələri Çin və Rusiya ilə iqtisadi əməkdaşlıqlarına baxmayaraq, Ukraynanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə ardıcıl dəstək ifadə edirlər. Kiyev bu mövqeyə, eləcə də Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz dövlətlərindən aldığı humanitar yardım, enerji avadanlıqları, ukraynalı uşaqlar üçün səhiyyə və digər yardımların göstərilməsinə görə tərəfdaşlarına minnətdardır. Ukrayna Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələri ilə beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qarşılıqlı dəstəyin artırılmasından da məmnundur.

İkinci, bölgə ölkələri Ukraynadan Avropa bazarlarına yeni nəqliyyat dəhlizlərinin inkişaf etdirilməsində maraqlıdırlar ki, bu da ticarət həcmini əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq və Avropa tərəfdaşlarından investisiya və texnologiya cəlb edəcək. Bu səbəbdən Aleksandr Mişenko Düşənbə və Aşqabadda Transxəzər Dəhlizindən daha səmərəli istifadə imkanlarını ətraflı müzakirə edib.

üçüncü olarak, Kiyev Mərkəzi Asiya ölkələri uzun illərdir regionda uğurla fəaliyyət göstərən və hava limanlarının, körpülərin, yol ötürücülərinin və yolların tikintisindən tutmuş yüksək texnologiyalı fabriklərin tikintisinə qədər çoxsaylı irimiqyaslı layihələr həyata keçirən Ukrayna şirkətlərinin bölgə ölkələrində çalışmalarını genişləndirmələrində maraqlıdır. Oleksandr Mişşenko Tacikistan və Türkmənistan tərəfdaşları ilə hökumətlərarası komissiyaların və biznes şuralarının bərpası ilə bağlı razılaşmaları, biznes fəaliyyətini stimullaşdırmaq və bu sahədə əhəmiyyətli potensialdan istifadə etməyi müzakirə edib.

dördüncü olarak, Azərbaycan, eləcə də Mərkəzi Asiya ölkələri, əsasən Qazaxıstan və Türkmənistan geniş neft və qaz ehtiyatlarına malikdir və bu da onları Ukrayna üçün enerji sektorunda təbii tərəfdaşlara çevirir.

Beşincisi, Ukrayna ənənəvi olaraq Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələrinə taxıl və ərzaq məhsullarının əsas təchizatçısı olub. Ukrayna mal və məhsullarının Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz ölkələrinə ixracını artırmağı planlaşdırır. Ukrayna məhsullarına yüksək tələbat var. Kiyev eyni zamanda bölgə ölkələri ilə mədəni və humanitar əməkdaşlığın intensivləşdirilməsini də əsas istiqamət kimi görür.

Beləliklə, nazir müavini Oleksandr Mişenkonun bölgə ölkələrinə səfərləri Kiyevin indiki dövrlə yanaşı post-müharibə dövrünə baxışını təcəssüm etdirir. Ukrayna müharibənin nə zaman sona çatacağı tarixi gözləmədən Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlığı genişləndirməyi planlaşdırır. Kiyev Azərbaycanın Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında körpü rolunu oynadığının fərqindədir. Ukrayna Cənubi Qafqazdakı əsas tərəfdaşı olan Azərbaycanın enerji və nəqliyyat imkanlarından daha çox faydalanmaq istəyir. Bu Azərbaycanın da maraqlarına uyğundur. Qarşıda hələ çox iş var, tərəflər qarşılıqlı faydalı münasibətləri əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirə və istifadə olunmamış imkanları reallaşdıra bilərlər.

Rusiya beşinci ildir ki, Ukraynanın şəhərlərinə, qəsəb və kəndlərinə dağıdıcı zərbələr endirir, nəticədə insanlar ölür və infrastruktur sıradan çıxarılır. Ukrayna Rusiyaya qarşı müqavimətini davam etdirməklə yanaşı eyni zamanda, dağıdılmış infrastrukturun bərpası üçün lazımi tədbirlər görür. Bu səbəbdən 25 iyunda Polşanın Qdansk şəhərində Ukraynanın Bərpa Konfransı keçirilib. Konfransda Avropa İttifaqının Ukraynanın 2026-2027-ci illərdə maliyyələşdirilməsinə 90 milyard avro cəlb ediləcəyi açıqlanıb. Həmin konfransda xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov da iştirak edirdi. Bu o deməkdir ki, Ukraynanın dağıdılmış şəhələrinin və infrastukturunun bərpasında Azərbaycan da iştirak edəcək.

Pentaqon Hind-Sakit Okean Komandanlığının adını Sakit Okean Komandanlığı  olaraq dəyişdirib. Bu haqda ABŞ Müharibə Nazirliyi açıqlama verib. Bununla Pentaqon 2018-ci ildə Komandanlığı Hind-Sakit Okean adlandırması qərarından imtina edib. Halbuki, Pentaqon rəhbərliyi 8 il əvvəl Komandanlığın adına “Hind” ifadəsinin əlavə olunmasını iki böyük okean arasında sıx bağlantı ilə izah etmişdi. Adın dəyişdirilməsində digər amil ABŞ-ın Hindistanla hərbi sahədə əməkdaşlığı genişləndirməsi istəyi ilə əlaqəli idi. Hind Okeanında 3 dövlətin – ABŞ, Çin və Hindistanın strateji maraqları mövcuddur. Dünyada konteyner daşımasının təxminən yarısına qədəri bu ərazidən həyata keçirilir. Bundan əlavə, bölgə karbohidrogen xammalının dəniz nəqliyyatı ilə daşınmasının təxminən 70%-ni təşkil edir. Çin və Hindistan iqtisadiyyatları sabit artım nəzərə alındıqda bu rəqəmlər getdikcə artacaq.

1947-ci ildə ABŞ-ın o zamankı Prezidenti Harri Trumenin fərmanıyla qurulan Sakit Okean Komandanlığı ABŞ-ın Qərb sahilindən Hindistanın qərb sahilinə qədər uzanır. İkinci Dünya müharibəsindən sonra qurulan Sakit Okean Komandanlığı ABŞ-ın Koreya və Vyetnam müharibələrində başlıca rol oynayıb.

Komandanlığın adın “Hind” sözünün çıxarılması Yeni Dehlidə narazılıqla qarşılanıb. Hindistanın siyasi dairələrində hesab edirlər ki, Pentaqonun bir neçə il əvvəl Sakit Okean konsepsiyasına “Hind” sözünün daxil edilməsi sadəcə coğrafi adla bağlı olmayıb. Bu, Hindistanın Asiya və Hind okeanının gələcək strateji arxitekturasında əvəzolunmaz rolu ilə əlaqələndirilirdi. Vaşinqton bununla Sakit okean və Hind okeanlarının bir-biri ilə əlaqəli strateji məkana çevrildiyini və Hindistanın onun daxilində tarazlığı qorumaqda mərkəzi rol oynadığını qəbul edirdi. Buna görə də Komandanlıq adından “Hind” sözündən çıxarılması Yeni Dehlidə Hindistanın Amerika strategiyasındakı rolunun bir növ ikinci dərəcəyə keçdiyinin işarə kimi qiymətləndirilib.

Çin Hind və Sakit okeanda hərbi gücünü artırmaqdadır. Çin limanlardan və logistika qurğularından tutmuş dəniz infrastrukturuna qədər dəniz yollarını nəzarətini gücləndirməyə çalışır. Bu gedişat Vaşinqtonu narahat edir. ABŞ belə vəziyyətdə bölgədə daha çox tərəfdaş lazımdır. Yeni Dehlidə hesab edirlər ki, ABŞ bu çərçivədə Hindistanla da strateji tərəfdaşlığı gücləndirməlidir. Ancaq Donald Tramp ikinci müddətə Prezident seçildikdən sonra Vaşinqtonun Yeni Dehli ilə münasibətlərdə müəyyən suallar yarandı. Tramp Hindistan məhsullarına qarşı gömrük rüsumlarını artıracağını bəyan etdi, ticarət anlaşmasının imzalanması uzandı. Görünür, Hind-Sakit Okean Komandanlığının adından “Hind” ifadəsinin çıxarılması da ikitərəfli əlaqələrin bugünkü vəziyyəti ilə bağlıdır. Trampdan sonrakı dövrdə ABŞ-Hindistan əlaqələrinin yenidən strateji səviyyəyə qalxması mümkündür. Bu zaman Komandanlığın adı yenidən dəyişə bilər.

İsrail hökuməti və cəmiyyəti ABŞ-İran razılaşmasından narahatlığını bildirərkən, Tel-Əvivin Avropa İttifaqı ilə münasibətlərində də gərginlik yaşanır. İsrailin xarici işlər naziri Gideon Saar Avropa İttifaqının xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Kaya Kallasla bütün əlaqələri kəsməsini bildirməsi buna sübutdur. İsrailin xarici işlər naziri Kaya Kallasın Meksikaya səfəri zamanı İsraili Cənubi Afrikada mövcud olmuş irqçi aparteid rejimi ilə müqayisəsi narazı salıb.

Bundan iki ay əvvəl isə İsrail Müdafiə Nazirliyi Fransanın öz hava məkanını İsrail təyyarələri üçün açmaqdan imtina etməsinə cavab olaraq bu ölkədən bütün hərbi satınalmaları dayandırdığını açıqlayıb. Həmin təyyarələr İran əleyhinə əməliyyat üçün nəzərdə tutulan silahların daşınmasında istifadə olunmalı idi. Buna görə də İsrail Müdafiə Nazirliyinin baş direktoru, general-mayor Amir Baram Fransadan müdafiə sahəsində alışları tamamilə sıfıra endirdiyini bildirib. İsrailli general bildirib ki, ölkəsi tərəfdaş hesab etdiyi dövlətlərlə hərbi əməkdaşlığı genişləndirəcək. Həmin Amir Baram iyunun 22-də Hindistana səfər edib.

İsrail Hindistanla ikitərəfli müdafiə və sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsini planlaşdırır.  İsrail Müdafiə Nazirliyinin baş direktoru Yeni Dehlidə hindli həmkarlarıyla geniş fikir mübadiləsi aparıb. Hindistanda aparılan danışıqlar İsrailin müdafiə ixracını genişləndirmək və müdafiə sənayesini dəstəkləmək məqsədi daşıyıb. Baram Yeni Dehlidə bildirib ki, səfər İsrail və Hindistan arasında artan ittifaqı əks etdirir. O Hindistanı İsrailin əsas strateji tərəfdaşı adlandırıb.

İsraillə Hindistan arasında son illər hərbi əməkdaşlıq üst səviyyəyə qalxıb. İki ölkə arasında hərbi texnikanın birgə istehsalı həyata keçirilir. Hindistan hərbi sənayesi İsrail lisenziyaları əsasında müxtəlif növ raketlər və dronlar istehsal edir. İsrail Hindistanla yanaşı Kipr Respublikası, Yunanıstan, o cümlədən Körfəz ölkələrindən Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və Bəhreynlə hərbi əməkdaşlığı genişləndirib. İsrail bu ölkələrlə hərbi əməkdaşlığı genişləndirməklə Aralıq dənizi ilə Hind Okeanı arasında dəhlizin təhlükəsizliyinə rol oynamağa çalışır. İsrail dəhliz boyu ölkələrlə əməkdaşlığı genişləndirməklə Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa İqtisadi Dəhlizi (IMEC) layihəsinin təhlükəsizliyinə diqqəti artırmış olur. Bu layihə 2023-cü ildə “böyük iyirmiliy”in Yeni Dehlidə keçirilən sammitində müzakirə edilib. Yeni Dehlidə imzalanan memoranduma görə, Hindistan da daxil olmaqla Cənubi Asiyanı Yaxın Şərq üzərindən Avropa ilə birləşdirən yeni nəqliyyat dəhlizi inşa edilməli idi. Ancaq Yaxın Şərq son gərginlik fonunda layihə bir qədər arxa plana keçib. Buna baxmayaraq, İsrail və Hindistan layihənin gerçəkləşməsi istiqamətində səylərini davam etdirirlər.