Kategori: Analizler

Vaşinqton Çin Xarici İşlər Nazirliyinin Hörmüz boğazındakı hərbi gərginliyin qlobal iqtisadiyyata vurduğu zərərlə bağlı bir neçə gün əvvəl yaydığı bəyanata əhəmiyyət vermədi. Həmin bəyanatda bölgədə sabitliyin pozulmasının beynəlxalq enerji və ticarət marşrutlarının birbaşa təhdid edildiyi vurğulanmışdı. Pekin artıq neçənci dəfədir ki, tərəfləri dərhal hərbi fəaliyyətləri dayandırmağa və eskalasiyadan qaçmağa çağırıb. Hörmüz boğazından neft məhdud şəkildə daşınarkən, mayeləşdirilmiş təbii qazın hərəkəti faktiki olaraq dayanıb. Sığorta şirkətləri Hörmüz boğazından neft və qazı daşınmasını həyata keçirən tankerlərlə müqavilə bağlamaq istəmirlər. Sığorta şirkətlərinin bir qismi isə tarifləri kəskin şəkildə artırıblar.

Hörmüz boğazındakı mürəkkəb vəziyyət və bu bölgədən neftin daşına bilməməsi Vaşinqtonu narahat etmir. Çünki, ABŞ-ın Hörmüz boğazından daşınan neftə ehtiyacı yoxdur. Buna baxmayaraq, boğazdakı mürəkkəb vəziyyət neftin qiymətlərinin sürətlə artmına səbəb olub ki, bu Vaşinqtonu problemdən çıxış yolları axtarmağa məcbur edir. Vaşinqtonun Avropa ölkələrinə “Hörmüz boğazından keçidin təhlükəsizliyinə dəstək verin” çağırışı nəticə vermədi. Vaşinqton eyni çağırışı Pekinə də etmişdi. Ancaq Çin Nörmüz boğazından tankerlərin keçidinin təhlükəsizliyinin təminatına dəstək verərsə və həmin bölgəyə hərbi gəmilərini göndərərsə, bu Pekinin ABŞ-la İsrailin İrana qarşı apardığı müharibəyə dəstək verməsi mənası daşıyacaq. Pekin buna razılaşa bilməz. Çin Hörmüz boğazı probleminin həlli yolunu müharibənin dərhal dayandırılmasında görür.

Vaşinqton Hörmüz boğazındakı mürəkkəb vəziyyət səbəbindən Rusiya neftinin və qazının satışına qoyduğu sanksiyaları müvəqqəti olaraq dondurub. Bundan birinci istifadə edən ölkə Hindistan olub. Vaşinqton İrana qarşı müharibədən əvvəl Hindistana Rusiyadan neft alışını dayandırması tələbini qoymuşdu. Vaşinqton İrana qarşı müharibə fonunda bu tələbindən imtina edib. Bundan istifadə edən Hindistan Rusiyadan ucuz neft alışını artırıb. Qısa zaman kəsiyində Rusiyadan çıxan neftlə dolu 7 tanker Hindistan limanlarına yaxınlaşıb. Bu tankerlərdəki neftin bir qismi Çin üçün nəzərdə tutulsa da, sonradan marşrut dəyişdirilib. Vaşinqtonun icazəsi alındıqdan sonra Hindistanın neftayırma zavodları Rusiyadan 30 milyon barel neft alıblar. Hİndistan Rusiyadan daha çox neft almaqla ehtiyatını artırmağa çalışır. Çünki, İrana qarşı müharibə dayandırılsa, Vaşinqton yenidən Rusiya neftinin alışına qadağa qoyacaq.

Çin Tacikistanla təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığa xüsusi əhəmiyyət verir. Bunun əsas səbəblərindən biri Əfqanıstan ərazisindən hər iki ölkəyə olan təhlükədir. Pekin Əfqanıstanda hakimiyyətdə olan “Taliban” rejimi ilə əməkdaşlıq etsə də, taliblər ölkədəki müxtəlif silahlı qruplara nəzarət etmirlər. Həmin qruplar, Əfqanıstana qonşu olan ölkələrə təhlükə yaradılar. Bu səbəbdən Çin 2017-2018-ci illərdə Tacikistanın Əfqanıstanla sərhədində 12 müşahidə qurğusu tikib. Ümumlikdə Çinin Tacikistanda maliyyələşdirdiyi 15 hərbi və təhlükəsizlik qurğusunun inşa edildiyi sənədləşdirib. Çinə məxsus “Huawei” avadanlıqları Tacikistanın simsiz rabitə istifadəçilərinin təxminən 70 faizinə xidmət göstərir və paytaxtın “Təhlükəsiz Şəhər” kamera şəbəkəsi 21 milyon dollarlıq Çin krediti ilə qurulub.

Tacikistan parlamenti bu ilin martın 4-də ölkənin Əfqanıstanla sərhəd boyunca əlavə olaraq doqquz sərhəd qurğusunun tikintisi üçün Çin tərəfindən maliyyələşdirilən layihəni təsdiqləyib. Layihənin ümumi dəyəri Pekin tərəfindən geri qaytarılmayan qrant kimi təxminən 61 milyon dollar civarında qiymətləndirilir. Bunun müqabilində Düşənbə layihəni vergilərdən, gömrük rüsumlarından və digər məcburi ödənişlərdən azad edəcək. Tikinti işləri müşahidə məntəqələri və qərargahlar da daxil olmaqla 17.109 kvadrat metrlik obyekti üç mərhələdə əhatə edəcək. Çin şirkətləri bu məqsədlə avadanlıq, giriş yolları, su təchizatı və elektrik bağlantısı təmin edəcəklər.

Tacikistanın Çinlə birgə Əfqanıstanla sərhədi daha çox nəzarət altına alması bölgədə artan gənginliklə əlaqəlidir. 2025-ci ilin noyabr ayının sonlarında partlayıcı qurğu daşıyan pilotsuz təyyarə Xatlon vilayətində Çinin qızıl mədən şirkətinə məxsus əraziyə zərbə endirdi və nəticədə üç çinli işçi həlak oldu. Tacikistan hakimiyyəti hər iki hücumun Əfqanıstanın Bədəxşan əyalətindəki kəndlərdən qaynaqlandığını bildirdi. Məhz bu hadisədən 3 ay sonra Tacikistan Çinlə birgə Əfqanıstanla sərhəd məntəqələrinin sayının artırılması qərarına gəldilər.

Əfqanıstan ərazisindən edilən hücumdan sonra Tacikistanla Çini birləşdirəcək beynəlxalq avtomobil yolunun tikintisi dayandırılıb və Çinin Düşənbədəki səfirliyi sərhəd yaxınlığındakı işçilərə təxliyə əmri verib və Tacikistan hakimiyyətindən onların qorunmasını təmin etmək üçün “lazımi tədbirləri” görməsini tələb edib. Hücumları heç bir qrup öz üzərinə götürməyib, ancaq hərbi ekspertlər terrorun arxasında Xorasan əyaləti İslam Dövlətinin (İŞİD) olduğunu bildiriblər.

Əfqanıstan ərazisindən edilən terror hücumları Pekinin ideya müəllifi olduğu və Mərkəzi Asiyadan keçən “Bir Kəmər, Bir Yol” latyihəsinə və yatırımlarına təhdiddir. Çin Tacikistanın ən böyük yatırımçı ölkəsidir. Tacikistanın Çinə borcu 800 milyon dolları aşıb. Bu Tacikistanın Çindən asılılığını artırıb. Buna baxmayaraq, Pekin Tacikistana pul xərcləməkdən imtina etmir. Tacikistanın Əfqanıstanla 1344 kilometrlik sərhədi və Çinin Sincan bölgəsinə yaxınlığı onu vacib təhlükəsizlik buferinə çevirib. Çin lideri Si Cinpin 2014-cü ildə xəbərdarlıq etmişdi ki, münaqişə zonalarından qayıdan uyğur döyüşçülər Əfqanıstanı birbaşa Sincanla birləşdirən dar Vaxan dəhlizi vasitəsilə Çinə hücumlar üçün Əfqanıstan ərazisindən istifadə edə bilərlər. Çinin Takicistan-Əfqannıstan sərhədini daha da möhkəmləndirməsinin səbəblərindən biri də budur.

Çin Tacikistanla təhlükəsilik sahəsində əməkdaşlığı genişləndirərkən, Rusiya ilə rəqabət aparmaq istəmir. Tacikistan Rusiyanın təsis etdiyi Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının üzvüdür. Rusiyanın bu ölkədə hərbi bazası var. Tacikistan silah və hərbi texnikaya olan tələbatının təxminən 90 faizini Rusiyadan alıb. Çinin Tacikistanın sərhəd təhlükəsizliyini gücləndirməsi Rusiyanın da maraqlarına uyğundur. Çünki, Çin kimi Rusiya da Əfqanıstandakı müxtəlif silahlı qrupların bölgəyə yayılmasını istəmir.

İranın Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricani son açıqlamasında müsəlman ölkələrin İranı dəstəkləməməsindən məyus qaldığını söyləyib. “Bugünkü qarşıdurma əsasən bir tərəfdə Amerika və İsrail, digər tərəfdə isə müsəlman İranı və müqavimət qüvvələri arasındadır. Siz kimin tərəfindəsiniz?”, – deyə Laricani bildirib. Əli Laricani günahı ölkəsinin illərdir yürütdüyü siyasətində axtarsın. Vaxtilə Azərbaycan da müsəlman ölkələrinin siyasətindən narazı idi. İslam Konfransı Təşkilatının sammitlərində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyən bəyanatlar qəbul edilsə də, əməldə təşkilata üzv ölkələrin bir qismi, o cümlədən İran işğalçı Ermənistanla sıx əməkdaşlıq edirdi. İndinin özündə müsəlman ölkələri ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsinin əleyhinədirlər. Ancaq İran narazı qaldığı müsəlman ölkələrin ərazisinə raket və dronlar atdığına görə, heç bir müsəlman ölkəsi Tehranı dəstəkləmək istəmir.

Bu arada, Pakistanla Əfqanıstan arasında hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi də diqqət mərkəzindədir. Pakistan ordusu Əfqanıstanın paytaxtı Kabilə hava zərbəsi endirib. İlkin məlumatlara görə, ən azı 400 nəfər ölüb, 250 nəfər isə yaralanıb. Pakistan “Taliban”a aid hərbi hədəflərə dəqiq zərbələr endirildiyini açıqlayıb. “Taliban” isə zərbələrin mülki yerlərə dəydiyini iddia edir. İki ölkə arasında fevral ayından başlanan qarşdurma qısa fasilələrlə davam edir. İki ölkənin sərhədində qarşılıqlı hücumlar daima qeydə alınır. İki ölkə arasında vasitəçilik səyləri nəticə verməyib.

Beləliklə, bölgədə 3 – ABŞ və İsrailin İrana, İsrailin Livana qarşı, Pakistan – Əfqanıstan arasında müharibə şiddətlənib. Bu sıraya İranın Körfəz ölkələrinə endirdiyi raket və dron zərbələrini də əlavə etsək, Yaxın Şərqdəki gərginliyin genişləndiyini söyləmək mümkündür. Əfqanıstan daha ağır vəziyyətdədir. Qonşuluğunda müharibə gedir, eyni zamanda Pakistanla da hərbi qarşıdurma içindədir.

Müharibələrin davamı milyonlarla insanın qaçqına çevriləcəyi və açlığa sürüklənəcəyi ehtimalını artırıb. ABŞ və İsrailin zərbələri illər öncə İranda məskunlaşan minlərlə əfqan miqrantı evlərinə qayıtmağa məcbur edib. Ancaq evdə də qeyri-sabitlikdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Əfqanıstan əhalisinin təxminən yarısının – təxminən 21,9 milyon insanın – bu il humanitar yardıma ehtiyacı olacağını proqnozlaşdırıb. Humanitar yardımların çatdırılmasını davam etdirmək üçün BMT-nin Ümumdünya Ərzaq Proqramı hazırda Türkiyə, Gürcüstan, Azərbaycan, Xəzər dənizi və Türkmənistan vasitəsilə Əfqanıstana alternativ təchizat yollarını araşdırır.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp İran üzərində qələbədən danışsa da, müharibə davam edir, hələ ki, qalib yoxdur. Trampdan başqa kimsə ABŞ-ın və ya İsrailin qələbəsi barədə danışmır. Çünki, bu reallıqla uzlaşmır.

Bu arada, İranın Hörmüz boğızını hədəfdə saxlaması Trampı narahat edir. ABŞ öz gücüylə neft daşıyan tankerlərin təhlükəsizliyini təmin edə bilmir. Tramp bu səbəbdən NATO ölkələrindən dəstək istəyib. Ancaq NATO ölkələri dəstəyə tələsmir. Çünki, HATO-nun hansısa ölkəsi Hörmüz boğazına hərbi gəmi göndərsə və İran həmin gəmiyə zərbə endirsə, hərbi gəmisi vurulan ölkə ABŞ və İsraillə birgə İranla müharibəyə qoşulmalıdır. Bu baş verməsin deyə, NATO ölkələri Trampa müsbət cavab verməyiblər. Bircə Böyük Britaniyanın baş naziri Kim Starmer deyib ki, boğazda tankerlərin qorunması üçün dronlar göndərə bilər. Ancaq ABŞ-a Hörmüz boğazının qorunması üçün dronlar yox, hərbi gəmilər lazımdır. Müttəfiqlərindən rədd cavabı alan Donald Tramp sosial şəbəkə hesabında “müharibə bitdikdən sonra gələnləri tarix unutmayacaq” cümləsini yazıb.

ABŞ Prezidenti İranın tərəfdaşı Çindən də dəstək gözləyir. Donald Tramp “Financial Times” qəzetinə telefonla verdiyi müsahibədə bildirib ki, Çin neftinin 90 faizini boğazdan alır. Tramp belə deyib ki, Çin lideri Si Sinpinlə görüşü, Pekin sammitini  gözləmək çox gec olardı. Məlumdur ki, Tramp bu ayın sonunda Çinə rəsmi səfər hazırlaşır. Ancaq Tramp səfərin təxirə salına biləcəyinə bu sözlərlə işarə edib: “Çin səfəri gözləyə bilmərəm. Bu barədə əvvəlcədən bilmək istərdik. İki həftə çox uzundur. Səfəri təxirə sala bilərik”.

Tramp İranda istədiyi nəticəni əldə etsəydi, Çin daha güclü şəkildə gedəcəkdi. Ancaq İranın mühafizəkar rejimi müqavimətini davam etdirir. Bu halda Trampın iki seçimi qalır. O ya Pekindəki görüşlərdə Hörmüz məsələsinə gündəmə gətirəcək, ya da səfərdən imtina edəcək. Bütün hallarda Pekin Vaşinqtona dəstək verməyəcək. Doğrudur, Hörmüz boğazının bağlı qalması Çinə enerji sahəsində problemlər yaradır. Ancaq Çin Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi məqsədilə İrandakı rejimlə münasibətlərini gərginləşdirməyəcək. Pekin əksinə ABŞ-la müharibədə İrana gizli dəstəyini davam etdirəcək, Moskva ilə birgə Tehrana kəşfiyyat məlumatlarını ötürəcək.

Yaxın Şərqdə davam edən müharibə bölgə ölkələrini ciddi narahat edir. İran ərazisindən qonşu Türkiyəyə yenə raket atıldı. İrandakı rejim alovu ətrafa yaymaqla yanaşı, neft və qazın Hörmüz boğazından daşınmasına mane olur. Bu neft və qaza ehtiyacı olan ölkələrin təcili alternativ bazarlar axtarmasına səbəb olub.

Bölgənin böyük dövlətlərindən Çin və Hindistan enerji təminatı məqsədilə neft ehtiyatlarını artırmağa çalışırlar. Çin hazırda nə İrandan, nə də Körfəz ölkələrindən neft ala bilir. Hindistan da eyni vəziyyətdədir. Dehlini narahat edən digər məqam Körfəz ölkələrində çalışan milyonlarla hindlinin taleyidir. Yaxın Şərq Hindistanın strateji mənzərəsində mərkəzi yer tutur. Hindistanın Körfəzdəki münasibətləri son iki onillikdə kəskin şəkildə inkişaf edib. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Səudiyyə Ərəbistanı, Oman və Qətər kimi ölkələr Dehlinin əsas strateji tərəfdaşlarına çevriliblər. Əməkdaşlıq hazırda ənənəvi enerji əlaqələrindən daha çox ticarət, infrastruktur investisiyaları, texnologiya tərəfdaşlıqları və təhlükəsizlik dialoqunu əhatə edir. Körfəz suveren sərvət fondları Hindistanın infrastruktur, bərpa olunan enerji və texnologiya sektorlarında əsas investorlara çevrilib. Təxminən doqquz milyon hindli Körfəz ölkələrində yaşayır və işləyir. Yaxın Şərqdəki qeyri-müəyyənliyə baxmayaraq, Dehli ehtiyatlı xarici siyasətə üstünlük verir. Hindistan hökuməti Yaxın Şərqdəki vəziyyəti yaxından izləyərək zəruri hallarda hindlilərin təhlükəsiz köçürülmə və ya təxliyəni asanlaşdırmaq mexanizmlərini də işə sala bilər.

Hindistanla yanaşı Pakistan da olayları diqqətlə izləyir. İranda xaos qonşu ölkələrin, o cümlədən Pakistanın maraqlarına cavab vermir. İran-Pakistan sərhədi sabit deyil, silahlı bəluclar hər iki ölkəyə ciddi problemlər yarada bilərlər. Silahlı bəluclar Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizinə də təhlükə yaradırlar. Pakistan İrandan gələn təhlükəyə baxmayaraq, Tehranla praqmatik münasibətlərə malikdir. Ancaq müharibə davam edərsə, silahlı bəlucların yenidən təxribatlara əl atacağı istisna deyil.

ABŞ və İsrailin İrana qarşı son hücumları Yaxın Şərq və Cənubi Asiyada yerləşən kövrək geosiyasi və məzhəb çatlaqlarını üzə çıxardıb. Hərbi ölçüdən kənara çıxan bu hadisələr regional sabitlik və onsuz da dəyişkən bir mühitdə eskalasiya riski ilə bağlı daha geniş narahatlıqlar doğurur.

Türkiyə bölgədə radikal kürdlərin ABŞ və İsrailin əlində alət olmasından ehtiyat edir. İrana qarşı müharibə başladıqdan sonra ABŞ Prezidenti Donald Tramp İraqdakı iki əsas kürd fraksiyasının liderləri – Məsud Bərzani və Bafel Tələbani ilə telefonla danışaraq İranla aparılan müharibəni və mümkün gələcək hərəkətləri müzakirə etmişdi. Bundan sonra kürdlərin İran-İraq sərhədi boyunca minlərlə əsgər yerləşdirdiyi və müharibə irəlilədikcə, həlledici ola biləcək strateji ərazilərə nəzarət edə biləcəkləri xəbəri yayıldı. Bundan başqa İrsail rəsmilərinin də bölgənin kürd liderləriylə təmasda olduğu bildirildi.

Buna baxmayaraq, radikal və silahlı kürdlərin liderləri İrana qarşı müharibədə iştirak etməyəcəklərini söyləyiblər. Onlar bunu ona görə bəyan ediblər ki, İranın silahlı qüvvələri kürd qruplaşmalar zərbələr endirməsin. Ancaq İrandakı rejim zəifləyərsə, bölgədəki silahlı kürdlərin fərqli qərar verə biləcəkləri də mümkündür.

İranla sərhədi olan Pakistan da qonşu ölkədə qeyri-müəyyənlikdən narahatdır. Pakistan neytrallığını qorusa da, İrana qarşı müharibənin davamı İslamadadı ciddi narahat edir. İran-Pakistan sərhədindəki silahlı bəlucların yenidən fəallaşması ehtimalı İslamabadı qabaqlayıcı addımlar atmağa məcbur edə bilər. Bəlucların yaşadıqları bölgələr qeyri-sabitdir. Bəluc separatçıları həm İranda, həm də Pakistanda hücumlar təşkil edə bilərlər. Pakistan bu səbəbdən sərhəddə əlavə təhlükəsizlik tədbirləri görüb. Bəlucların hücumları Çini də hər zaman narahat edib. Çünki, separatçı bəluclar Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizinə təhlükə yaradırlar. Pekin bu layihəyə milyardlarla dollar yatırım qoyub.

Pakistanın Çinlə strateji müttəfiqliyinə baxmayaraq, Donald Tramp ABŞ Prezident seçiləndən sonra İslamabadın Vaşinqtonla da sıx tərəfdaşlıq münasibətləri qurulub. Pakistanın baş naziri Nəvaz Şərif Donald Trampla dostluq münasibətlərinə malikdir. Pakistan Trampın təsis etdiyi “Sülh Şurasının” üzvüdür. Əfqanıstanla Pakistan arasında hərbi toqquşmada Vaşinqton İslamabadı dəstəkləyib. Pakistan İrana qarşı müharibədə tərəf olmasa da, İslamabad Tehranın qonşu ölkələrə qarşı raket və dron zərbələrini tənqid edib. İran alovu bölgəyə yaymağa çalışarsa, Pakistanın neytrallığını qorumaq çətin olacaq. Misal üçün İslamabad bəyan edib ki, İran Səudiyyə Ərəbistanına raket və dron zərbələrini dayandırmasa, Pakistan buna seyrçi qalmayacaq. Ər-Riyadla İslamabad arasındakı uzunmüddətli münasibətlər Pakistanın xarici siyasətinin vacib sütunu olaraq qalır. İki ölkə 1980-ci illərdən bəri müdafiə sahəsində sıx əməkdaşlıq edirlər. Səudiyyə Ərəbistanı həmçinin iqtisadi gərginlik dövrlərində Pakistana maliyyə yardımı göstərib və bu da onların tərəfdaşlığının əhəmiyyətini daha da artırıb.

İrandakı rejimin Hörmüz boğazıyla bağlı siyasəti dəyişməyib. İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi Əli Laricaninin Hörmüz boğazının ya hamı üçün sülh və inkişaf boğazı, ya da müharibəni qızışdıranlar üçün məğlubiyyət və əzab boğazı olacağını bildirib. Bu o deməkdir ki, İrandakı rejim müharibə alovunu ətrafa yaymağa çalışır.

Hörmüz boğazının atəş altında saxlanılması böyük dövlətlərdən Çinlə yanaşı Hindistanı da ciddi narahat edir. Müharibənin ilk günlərində Hindistan bayrağı altında üzən, əsasən xam neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) daşıyan ən azı 38 tanker Hörmüz boğazı ərazisində ilişib qalmışdı. Hindistanın gəmiçilik naziri Sarbananda Sonoval “The Times of India” qəzetinə verdiyi açıqlamada bildirmişdi ki, “Hörmüz boğazında ilişib qalan gəmilərdə min nəfərdən çox Hindistan dənizçisi var. Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Cayşankar isə martın 9-da parlamentdəki çıxışı zamanı bölgədəki münaqişə zonasında iki Hindistan vətəndaşının həlak olduğunu söyləmişdi.

Dehlini İranın Körfəz ölkələrinə raket və dron zərbələri də narahat edir. Çünki, Körfəz ölkələrində 10 milyona yaxın Hindistan vətəndaşı yaşayır və çalışır. Körfəz ölkələrinin Hindistanla illik ticarət dövriyyəsi 200 milyard dollara yaxındır. Digər önəmli məqam Hindistanın neft idxalının böyük hissəsi Körfəz ölkələrinin payına düşür. Buna görə də Dehli müharibənin qısa zamanda bitməsində maraqlıdır. Müharibə davam etdikcə Körfəz ölkələrində yaşayan və çalışan hindlilər özlərini təhlükəsiz hiss etməyəcəklər. Təsadüfi deyil ki, müharibə başlayandan bu yana 70 minə yaxın Hindistan vətəndaşı münaqişə bölgəsini tərk edib.

Bu arada, Vaşinqtonun Hindistanın Rusiyadan neft alışına yaşıl işıq yandırması Dehli üçün əhəmiyyətli qərar olub. Hindistanın enerji nəhəngi “Reliance Industries” şirkəti mart ayı üçün Rusiyadan ən azı 6 milyon barel xam nefti alıb. “Reuters” agentliyinin məlumatına görə, şirkət Rusiyanın ixrac markalı Urals neftini bazar qiymətlərindən nisbətən ucuz qiymətə alıb. Yaxın Şərqdə müharibə davam etdikcə, ABŞ Hindistanın Rusiyadan neft alışının əleyhinə çıxmayacaq. ABŞ maliyyə naziri Skott Bessent Hindistanın Rusiya neftinin alışına məhdudiyyətin müvəqqəti götürüldüyünu desə də, nə qədər ki, Yaxın Şərqdə müharibə davam edir, qadağanın yenidən tətbiqinin ehtimalı azdır. Gərgin vəziyyət Hindistanın neft ehtiyatını artırmasını diktə edir. “The Times of India” qəzeti Hindistanın kifayət qədər benzin, dizel və reaktiv yanacaq ehtiyatı olduğunu yazıb. Buna baxmayaraq, müharibənin aylarla uzanması dünya enerji bazarında böhranın dərinləşməsinə səbəb olacaq.

ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəni davam etdirməsi neft və qazın qiymətlərini astronomik səviyyəyə çatdırıb və bu hələ başlanğıcdır. Bu vəziyyətdən ən çox əziyyət çəkən ölkələrin başında Çin gəlir. Bu ölkənin iqtisadiyyatı enerji resurslarının davamlı və sabit şəkildə idxalından asılıdır. Çin Venesueladan və İrandan ucuz neft alırdı. İndi bu mümkün deyil. İranın Hörmüz boğazını bağlaması və atət altında saxlaması Çinin ərəb ölkələrindən neft almasını da çətinləşdirib. Çin Hörmüz boğazından keçən bütün neftin 38%-ni alırdı.

Pekin müharibə başlayandan bu yana tərəflərə bir neçə dəfə mesaj göndərib. Birinci dəfə Çinin Xarici İşlər Nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi Mao Nin açıqlama verərək, Hörmüz boğazı və ona bitişik suların malların və enerji daşıyıcılarının nəqli üçün mühüm beynəlxalq ticarət yolları olduğunu və bununla əlaqədar Çinin müvafiq tərəfləri hərbi əməliyyatları dərhal dayandırmağa çağırdı. Çinli diplomat ölkəsinin Yaxın Şərqdə sülh və sabitliyin təmin olunması üçün sülhün təşviqi və müharibələrin qarşısının alınması, həmçinin problemin dialoq və danışıqlar yolu ilə həlli istiqamətində beynəlxalq ictimaiyyətlə əməkdaşlığa hazır olduğunu xatırlatdı. Pekinin bu çağırışı cavabsız qaldı.

Pekin ikinci dəfə birbaşa Tehrana müraciət etdi. Çin hakimiyyəti enerjidaşıyıcılarının təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə İrana müraciət edərək Hörmüz boğazının açıq saxlanılmasını və neft-qaz nəqliyyatına qarşı hücumlardan qaçınılmasını tələb etdi. Pekin körfəzi ölkələrindən, xüsusilə Qətərdən gələn enerji tədarükündən böyük dərəcədə asılı olduğu üçün Tehranı gərginliyi artırmamağa çağırdı. Pekinin çağırışında qlobal və Çin bazarları üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən enerji marşrutlarına zərbə vurulmaması qeyd edildi. Ancaq Tehran bu çağırışa da reaksiya vermədi.

Çin İranın strateji tərəfdaşı olmasına baxmayaraq, Hörmüz boğazından keçməyə çalışan tankerləri hədəf almaqdan imtina etmək istəmir. İran hazırda öz neftini sata bilmədiyinə görə Körfəz ölkələrinin də qaz və neft nəqlinə mane olmaq siyasətinə üstünlük verir.

Beynəlxalq hüququn işləmədiyi dövrdə hər bir dövlət özünü qorumaq və qarşısına qoyduğu strateji məqsədlərə çatmaq istəyir. Pekinin illərdir qarşısına qoyduğu məqsəd Tayvan adasını Çinə birləşdirməkdir. Pekin Rusiya-Ukrayna və Yaxın Şərqdəki müharibənin davamından narahat olsa da, hazırki şəraitdə Tayvan məsələsinin həlli barədə də düşünür.

Çinin xarici işlər naziri Van İ 14-cü Ümumxalq Xalq Nümayəndələri Konqresinin sessiyası zamanı keçirilən mətbuat konfransında bildirib ki, Tayvan heç vaxt müstəqil dövlət olmayıb və olmayacaq. Nazirin sözlərinə görə, Tayvan qədim dövrlərdən etibarən Çinin ayrılmaz ərazisi hesab olunur, ada indi və gələcəkdə ayrıca dövlət statusu ala bilməz. Van İ bildirib ki, Tayvanın Çin tərkibinə qayıtması Çin xalqının Yaponiyaya qarşı müharibədə qələbəsinin, həmçinin İkinci Dünya müharibəsinin nəticələrinin bir hissəsidir. Çinin xarici işlər naziri BMT qətnaməsinə istinad etməyi də unutmayıb. Van İ söyləyib ki, İkinci Dünya müharibəsində Yaponiyanın kapitulyasiya aktı, həmçinin BMT Baş Assambleyasının 2758 saylı qətnaməsi və digər beynəlxalq hüquqi sənədlər Tayvanın statusunu açıq şəkildə təsdiqləyir.

Çinin xarici işlər naziri açıqlamasında Yaponiyanı hədələməyi də unutmayıb. Van İ Yaponiyanı tarixdən dərs çıxarmağa və xəyali təhdidlər bəhanəsi ilə militarist kursunu bərpa etməyə cəhd etməməyə çağırıb. Nazir yapon xalqının gözlərini açacağına və heç kimin gücünü şişirtməsinə, keçmişin səhvlərini təkrarlamasına imkan verməyəcəyinə ümid etdiyi bu sözlərlə bildirib: “Böyümüş və güclənmiş Çin və onun 1,4 milyard vətəndaşı artıq heç kimin müstəmləkəçiliyə haqq qazandırmasına imkan verməyəcək”. Çinin xarici işlər naziri bu sözləri ona görə deyib ki, Yaponiya hərbi gücünü artırmağa qərar verib. Yaponiya hökuməti bu məqsədlə büdcədə hərbi xərcləri artıracaq. Bu Tokionun Çinin bölgədə artan hərbi gücü və Yaponiya sahillərinə yaxın sularda Çin-Rusiya birgə təlimlərinin sayının artması narahatlığı ilə bağlıdır. ABŞ İkinci Dünya müharibəsindən sonra ilk dəfə Yaponiyanın hərbi xərclərini artırmasına yaşıl işıq yandırıb.

Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçi açıqlamalarının birində Çinin Tayvana hərbi müdaxiləsinin ölkəsinə təhdid olacağı barədə bəyanat vermişdi. Bu bəyanat Çin ilə Yaponiya arasında münasibətləri daha da gərginləşdirmişdi. Çin xarici işlər naziri Pekinin Tayvan məsələsində mövqeyinin dəyişməz olduğunu belə izah edib: “Beynəlxalq münasibətlərdə ‘iki Çin’ və ya ‘bir Çin – bir Tayvan’ modelini yaratmaq cəhdləri uğursuzluğa məhkumdur”.

Çinin xarici işlər nazirinin son açıqlaması o deməkdirmi ki, beynəlxalq aləmin diqqəti Rusiya-Ukrayna və Yaxın Şərqdəki müharibəyə yönəlmişkən, Pekin Tayvanı ələ keçirməyi planlaşdırır?

Pekində bu haqda düşünsələr də, riskləri də hesablayırlar. Yaxın Şərqdəki müharibə Çinin neft ehtiyatını tükəndirməyə başlayıb. Digər tərəfdən ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsi Çinin Yaxın Şərq ölkələrindəki yatırımlarına təhlükə yaradıb. Çinin özündə isə əmlak böhranı və daxili borclar problemi həll olunmayıb. Çinin illik iqtisadi artım tempi 1991-ci ildən bəri ən aşağı səviyyəyə enib. Tayvanın ələ keçirilməsi əməliyyatı Çinin problemlərini daha da artıracaq. ABŞ Yaxın Şərqdə müharibə aparmasına baxmayaraq, Pekinin Tayvan adasını ələ keçirməsi əməliyyatına seyrçi qalmayacaq. Ada ətrafında müharibə Çinin ABŞ-la ticarət müharibəsini alovlandıracaq. Bu isə Çin iqtisadiyyatı üçün əlavə problemlər deməkdir. Buna görə də Pekin Tayvanın ələ keçirilməsi əməliyyatını qeyri-müəyyən dövrədək təxirə salmaq məcburiyyətindədir.

"Atlas" Araştırma Merkezi

“Wall Street Journal” qəzetinin məlumatlı mənbələrə istinadən verdiyi məlumata görə, ABŞ Pekinə öz enerji resursları və sərfəli iqtisadi təşviqlər təklif etməklə Rusiya neftini Çin bazarından sıxışdırmağı planlaşdırır. Qəzet yazır ki, Prezident Donald Trampın Pekinə səfərindən əvvəl ABŞ maliyyə naziri Skott Bessent çinli həmkarı ilə qarşıdakı danışıqların gündəliyinə Pekinin etirazına səbəb olacaq mövzunu daxil etməyi düşünür. Bu Vaşinqtonun Çinin Rusiyadan neftin alışını azaltması istəyidir. Bessent mart ayının ortalarında Parisdə çinli həmkarı, baş nazirin müavini Hi Lifenlə görüşəcək. Paris danışıqlarının əsas məqsədi iki lider arasında dialoq üçün əsas təşkil edəcək aprel sammiti zamanı Tramp və Çin lideri Si Cinpin arasında gələcək razılaşmaların strukturunu və əsas parametrlərini yekunlaşdırmaqdır. Zirvə görüşünə hazırlıq çərçivəsində ABŞ nadir torpaq metallarının ixracına qoyulan məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması müqabilində Pekinə mayeləşdirilmiş təbii qaz, soya və Boeing təyyarələrinin tədarükünün artırılmasını təklif edib. Çin də öz növbəsində əks tələblər irəli sürüb. Bu ticarət tariflərinin aşağı salınması, süni intellekt və mikroçiplərə qarşı sanksiyaların qaldırılması və Vaşinqtonun Tayvanın müstəqilliyi ilə bağlı mövqeyinin dəyişdirilməsidir.

Bu arada, Böyük Britaniya və Çin arasındakı münasibətlərdə də gərglinlik yaşanır. Halbuki, Böyük Britaniyanın baş naziri Kir Starmer yanvar ayında Çinə səfər edib, iki ölkə arasında əməkdaşlığın inkişafı mövzularını müzakirə etmişdi. Buna baxmayaraq, Böyük Britaniya Rusiya ilə əməkdaşlıq edən Çin şirkətlərinə sanksiyalar tətbiq edib. Londonun iddiaları sözdə ikili təyinatlı məhsullarla, yəni həm dövlətin iqtisadi ehtiyaclarını ödəyən sənaye sahələrində, həm də müdafiə sektorunda istifadə edilə bilən mallarla bağlıdır. Pekin isə Böyük Britaniyanın Çin-Rusiya ticarət münasibətlərinə müdaxiləsini yolverilməz hesab edib.

Pekini hazırda Rusiya-Ukrayna müharibəsinə görə Qərb ölkələri ilə üzləşdiyi problemlər deyil, Yaxın Şərqdəki müharibənin genişlənməsi narahat edir. Çin enerji resurslarının idxalında çətinliklərlə üzləşib. Çin həm ucuz İran neftindən məhrum olub, həm də bölgədəki müharibə səbəbindən Körfəz ölkələrindən neft ala bilmir. Pekinin Tehrana “Hörmüz boğazını bağlama” mesajı də nəticə verməyib. Belə vəziyyətdə Ağ Ev administrasiyasının Çinə ünvanladığı “Rusiyadan neft almayın” çağırışı nəticəsiz qalacaq. Vaşinqton Hindistandan da ucuz Rusiya neftinin alışını tələb etmişdi. Ancaq Yaxın Şərqdə müharibənin genişlənməsi Hindistanın neftayırma zavodlarını Rusiya neftindən tamamilə imtinasına əngəldir.