Kategori: Analizler

ABŞ-ın müttəfiqi olmaq təhlükəli deyil, əksinə bu gün İran, Rusiya və Çin kimi dövlətlərin müttəfiqi olmaq təhlükəlidir. Çünki, dünyanın supergücü olan ABŞ bu 3 ölkə ilə strateji müttəfiq olan ölkələri hədəf alıb. ABŞ prezidenti Donald Tramp Moskva və Pekinin ən yaxın iki müttəfiqini – Venesuela prezidenti Nikolas Maduronu və İranın ali lideri Əli Xameneini zərərsizləşdirdi. Bu ABŞ-ın beynəlxalq aləmə mesajıdır: “Hansı lider Amerika ilə düşmənçilik etsə, o bizim hədəfimizə çevriləcək”. ABŞ xüsusi təyinatlıları tərəfindən gecə basqınında Karakasdan qaçırılılan Nikolas Maduro hazırda Nyu-Yorkdakı həbsxanasındadır. ABŞ-ın İsraillə birgə hərbi əməliyyatı zamanı Tehranın mərkəzində İranın ali dini lideri və xeyli general öldürüldü.

Moskva və Pekin müttəfiqlərini qoruya bilmədi. Donald Trampın həm Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, həm də Çin lideri Si Cinpinlə dialoqu mövcuddur. Tramp 2025-ci ilin avqust ayında Alyaskada Putinlə görüşdü. Tramp bu ilin aprel ayında Çinə səfərə hazırlaşır. Buna baxmayaraq, Tramp Rusiya və Çini ölkəsinin əsas rəqibləri sayır və bu iki dövləti zəiflətməyə çalışır. Rusiya və Çin Venesueladan sonra İrandakı rejimi də itirmək istəmirlər. Ancaq bu Moskva və Pekinin istəyindən asılı deyil. Doğrudur, Rusiya və Çin bölgədəki əsas tərəfdaşını itirə bilərlər. Eyni zamanda ABŞ-ın İranla müharibədə ilişib qalması Moskvanın və Pekinin maraqlarına cavab verir. Kreml ümid edir ki, bu halda ABŞ-ın diqqəti Rusiya-Ukrayna müharibəsidən yayınacaq və İrana qarşı müharibədə hərbi resurslarını istifadə edən Pentaqonun Ukraynaya hərbi dəstəyi azalacaq. Pekin isə ümid edir ki, İrana qarşı müharibə ABŞ-ın Çinin iqtisadi maraqlarını zəiflədə bilməyəcək. Çin Vaşinqtonun diqqətinin və hərbi resurslarının Hind-Sakit Okean regionundan yayınacağına ümidlidir.

Buna baxmayaraq, ABŞ İranla bağlı istəyinə çatarsa, Vaşinqtonun diqqəti yenidən Rusiya və Çinlə mübarizəyə yönələcək. ABŞ-ın mövqeləri Yaxın Şərqdə, Avrasiya bölgəsində, o cümlədən Cənubi Qafqazda möhkəmlənəcək. Bu baxımdan Bakının Vaşinqtonla strateji tərəfdaşlıq xartiyası imzalaması Azərbaycanın maraqlarına cavab verir.

Müharibə başlayacağı təqdirdə İranın Körfəz ölkələrindəki ABŞ-ın hərbi bazalarına raket zərbələri endirəcəyi gözlənilən idi. Ancaq İran yalnız Körfəz ölkələrindəki ABŞ-ın hərbi bazalarına zərbələr endirmir, raketlər və dronlar həmin ölkələrin neft və qaz mərkəzlərinə də tuşlanıb. Bu isə İranı İsrail və ABŞ-la yanaşı ərəb ölkələri ilə də üz-üzə qoyur. Təsadüfi deyil ki, Qətər İranın zərbələrinə cavab olaraq bu ölkənin hərbi mərkəzlərindən birinə zərbə endirib. İran ötən dəfə 2 günlük müharibə zamanı da Qətər ərazisinə zərbə endirmişdi. Qətər İranla münasibətləri gərginləşdirməmək üçün cavab zərbəsi endirmədi. Bu dəfə isə vəziyyəti fərqlidir. Çünki, Qətər bu dəfə də raket zərbəsini cavabsız qoysaydı, bu həmin dövlətin imicinə xələl gətirəcəkdi.

Səudiyyə Ərəbistanı da eyni vəziyyətdədir. “Washington Post qəzetinin iddiasına görə, Səudiyyə Ərəbistanı vəliəhdi Məhəmməd bin Salman Vaşinqtonun İrana hücumunu gizli şəkildə dəstəkləyib. Buna baxmayaraq, Səudiyyə Ərəbistanı müharibədə tərəf deyil. Ancaq İran hazırda Səudiyyə Ərəbistanını da hədəf alıb. İran Səudiyyə Ərəbistanının neft infrastrukturuna zərbələr endirib. Raket zərbəsi nəticəsində Səudiyyə Ərəbistanının ən böyük ARAMCO neft emalı zavodunda yanğın olub. Səudiyyə Ərəbistanı İranın raket hücumlarını şiddətlə qınayıb. Səudiyyə Ərəbistanının Xarici İşlər Nazirliyi yaydığı bəyanatda Körfəz ölkələrinin suverenliyinin açıq şəkildə pozulması ən sərt şəkildə pislənilib. Krallıq qardaş ölkələrlə tam həmrəy olduğunu, onların yanında dayandığını və qəbul edəcəkləri bütün tədbirlərin həyata keçirilməsində bütün imkanlarını səfərbər etməyə hazır olduğunu açıqlayıb. Bu o deməkdir ki, İran Səudiyyə Ərəbistanı və digər Körfəz ölkələrinə raket və dron zərbələri endirməkdə davam edərsə, İrana cavab zərbələri endiriləcək. Səudiyyə Ərəbistanı qərar verməyə tələsmir. Çünki, İrana zərbələr Səudiyyə Ərəbistanının İsraillə eyni mövqedə dayandığı görüntüsü yaradacaq. Ər-Riyad bundan çəkinir. Ancaq İranın zərbələrini cavabsız qoymaq da mümkün olmayacaq. İranın zərbələrinə ancaq bəyanatla cavab vermək Səudiyyə Ərəbistanının imicinə mənfi təsir edəcək.

İranın Körfəz ölkələrinə raket zərbələri Türkiyəni də narahat edir. Türkiyə hakimiyyəti, müxtəlif siyasi partiyalar və cəmiyyəti daima İsrailin siyasətini sərt tənqid edirlər və onlar İrana qarşı müharibənin əleyhinədirlər. Ancaq İranın ərəb ölkələrini hədəf alması da Türkiyədə narazılığının artmasına səbəb olub. Çünki, Körfəz ölkələri Türkiyənin tərəfdaşlarıdır və Ankara tərəfdaşlarının təhlükə ilə üzləşmələrini istəmir. Təsadüfi deyil ki, Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan son müsahibəsində İranın “mən batırımsa, qoy bütün bölgə batsın” strategiyasının yanlış olduğunu söyləyib. Azərbaycan üçün də İranın Körfəz ölkələrini hədəf seçməsi qəbuledilməzdir. Bu arada, Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramov Körfəz ölkələrinin xarici işlər nazirləri ilə telefonla danışıb. Telefon danışıqlarında bölgədə artan gərginlik müzakirə olunub.

ABŞ və İsrail İrana qarşı genişmiqyaslı hərbi hücumlara başladıqda bir çoxları İranın güclü tərəfdaşlarının – Çin və Rusiyanın müdaxilə edib-etməyəcəyini düşünürdülər. Moskva və Pekin sadəcə, İrana qarşı hücumu pisləməklə kifayətləniblər.

Yaxın Şərqdə geniş bazalar və dəniz aktivləri saxlayan ABŞ-dan fərqli olaraq, nə Moskva, nə də Pekin Fars körfəzinə davamlı hərbi güc təqdim etmək üçün logistika infrastrukturuna malik deyil. Təhlükəsiz dəhlizlər yoxdur. Qüvvələrin yerini dəyişmək üçün hər hansı bir cəhd ABŞ və müttəfiq hərbçilərinin hakim olduğu mübahisəli hava məkanını və ya suları keçməyi tələb edəcəkdir.

Çinin dəstəyi simvolikdir, strateji deyil. Pekin İrana raket batareyaları çatdırıb və Tehranla hətta hipersəs sistemləri müzakirə edib. Lakin bunlar Çin qüvvələrinin yerləşdirilməsi deyil, tədricən köçürmələrdir. Onlar ABŞ-ın böyük zərbə qabiliyyətini kompensasiya edə bilməzlər.

Rusiya həddindən artıq gərgin vəziyyətdədir. Ukraynada hərbi bataqlığa düşmüş Rusiyanın ABŞ-a qarşı başqa bir cəbhə açmaq üçün genişliyi yoxdur. İrana silah satışı realdır, lakin birbaşa müdaxilə etmək qabiliyyəti mövcud deyil.

Həm Çin, həm də Rusiya birbaşa qarşıdurmadan qaçmağa çalışırlar. Onlar ABŞ-la hərbi toqquşmalardan qaçınmaq üçün diqqətli olurlar. Hər ikisi qlobal müharibəyə çevrilə biləcək eskalasiyanı istəmir.

Onların İrana dəstəyi strateji cəhətdən qeyri-müəyyən olaraq qalır. Bu, Vaşinqtona qarşı çıxmaq üçün kifayət qədər kalibrlənmişdir, lakin fəlakətli nəticələrə risk etmək üçün kifayət deyil.

Çinin qlobal maraqları sabitliyə əsaslanır. Pekinin iqtisadi həyat xətləri sabit enerji axınları və proqnozlaşdırıla bilən bazarlar tələb edən qlobal ticarət yollarından keçir. Körfəzdə ABŞ ilə birbaşa toqquşma onun enerji idxalını və qlobal mövqeyini təhlükə altına qoyardı. Rusiya ağır sanksiyalara məruz qalıb. Moskva daha da təcrid olunmağa dözə bilməz. İranda ABŞ-a qarşı açıq şəkildə mübarizə aparmaq onun pariya statusunu möhkəmləndirərdi.

Silah və ritorik dəstək almasına baxmayaraq, İran döyüş meydanında tək dayanır. Çin və Rusiya silahlana və məsləhət verə bilər, amma Tehrana görə qan tökməyəcəklər. Çin və Rusiyanın İranla münasibətləri qurbanlıq deyil, əməliyyat xarakterlidir. Onlar silah satacaq, qınayacaq və böhrandan Vaşinqtona zərbə vurmaq üçün istifadə edəcəklər. Lakin ABŞ raketləri yağanda İran xilas gözləyə bilməz. Coğrafiya, hərbi həddən artıq gərginlik, siyasi ehtiyatlılıq və iqtisadi mənafe Pekin və Moskvanın seyrçi olaraq qalmasını təmin edir – bəlkə də səs-küylü, lakin nəticədə ABŞ ilə müharibə riskini götürmək istəməyənlər.

Kanadanın baş naziri Mark Karninin Hindistan, Avstraliya və Yaponiyaya 10 günlük səfəri başlayıb. Karni səfərinə Hindistandan başlayıb. Mark Karni hindistanlı həmkarı Narendra Modi ilə iki ölkə arasında energetika, texnologiyalar, süni intellekt və kritik əhəmiyyətli faydalı qazıntılar sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi mövzularını müzakirə edib.

Hələ bir neçə il əvvəl iki ölkə arasında münasibətlər gərgin idi. Bu gərginlik iki ölkə arasında diplomatik münasibətlərin dayandırılmasına səbəb olmuşdu. Kanadanın keçmiş baş naziri Castin Trüdo vaxtilə Hindistan hökumətinin 41 kanadalı diplomatın ölkədən çıxarılması qərarını Vyana Konvensiyasının pozulması kimi qiymətləndirmişdi. Halbuki, Dehlinin bu qərarından əvvəl Hindistanın Kanadakı səfirliyindəki diplomatlar ölkədən çıxarılmışdılar.

Mark Karni baş nazir seçildikdən sonra iki ölkə arasındakı münasibətləri normallaşdırmağa qərar verdi. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər bərpa olundu. Mark Karni Dehlidə işadamları ilə görüşdə iqtisadi əlaqələrin və ticarətin artırılması əhəmiyyətindən danışıb. “Kanada və Hindistan təbii tərəfdaşlardır” – deyən Karni iki ölkənin “böyümk iyirmilərin” Mayamidə keçiriləcək sammitinə qədər iki ölkə arasında iqtisadi əlaqələri üst səviyyəyə qaıdlrmağı hədəflədiyini bildirib. İki ölkə azad ticarət razılaşması üzərində işləyirlər.

Hindistan və Kanadanı məkdaşlığa sövq edən səbəblərdən biri ABŞ Prezidenti Donald Trampın hər iki ölkəyə qarşı vergi rüsumlarını artırmasıdır. Kanada və Hindistan uranın zənginləşdirilməsi sahəsində də əməkdaşlıq imkanlarını müzakirə edirlər. Enerjiyə ehtiyacı olan Hindistan Karniyə “Kanadanın təklif etdiyi hər şeyi almağa hazırıq” mesajını ünvanlayıb. Mark Karni Hindistandan əvvəl Çinə səfər etmiş, bu ölkə ilə müxtəli sazişlər imzalamışdı. Mark Karni Hindistanla da əməkdaşlığın genişləndirilməsində maraqlıdır. Kanadanın baş naziri Hindistandan sonra Avatrsliya və Yaponiyaya gedəcək və bu ölkələrlə də sazişlər imzalayacaq. ABŞ tərəfindən sıxışdırılan Kanadanın alternativ bazarlara ehtiyacı var və məhz bu ehtiyac Mark Karnini fərqli ölkələrlə ticarət əlaqələrini genişləndirməyi diqtə edir.

Londonda Böyük Britaniya və Mərkəzi Asiya xarici işlər nazirlərinin 5+1 formatında görüşü keçirilib. Bu format son illərdə xeyli populyarlaşıb. Qərb ölkələri Mərkəzi Asiya dövlətlərinin liderləri və digər rəsmiləri üçün ayrı-ayrılıqda səfərlər təşkil etməkdənsə toplam şəkildə görüş və müzakirələrə üstünlük verirlər. Bunun bir neçə səbəbi var. Birincisi, 5+1 formatında görüş və müzakirələr vaxt itkisinin qarşısını alır. İkincisi, Qərb ölkələri 5+1 formatından istifadə edərək Mərkəzi Asiya ölkələrinin xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələlərinə vahid mövqedən yanaşmalarını təmin etdiklərini düşünürlər.

Mərkəzi Asiya ölkələrinin hər birinin yatırımlara ehtiyaclar var. Bu ölkələrin əsas yatırmçısı Çindir. Ancaq Çindən olan yatırımlar Mərkəzi Asiya ölkələrini Pekindən asılılıqlarını artırır. Buna görə də Mərkəzi Asiya ölkələri Qərb ölkələrinin də yatırımlarını cəlb etməyə çalışırlar ki, idxal-ixrac əməliyyatlarında balansın yaradılmasını təmin edə bilsinlər. Bu yanaşma ABŞ və Avropa ölkələrinin də maraqlarına cavab verir. Bu səbəbdən ABŞ və Avropa ölkələri Mərkəzi Asiya ölkələri ilə müxtəlif sazişlər imzalayır və ortaq iqtisadi layihələrin reallaşmasına çalışırlar. Böyük Britaniya Mərkəzi Asiya ilə əməkdaşlığını həm də ona görə genişləndirmək istəyir ki, Rusiyanın və Çinin bölgəyə təsir imkanlarını azalda bilsin. Londonda 5+1 formatıyla yanaşı Böyük Britaniya rəsmiləri Mərkəzi Asiya dövlətlərinin xarici işlər nazirləri ilə ikili görüşlər də keçiriblər. Bu Böyük Britaniyanın Mərkəzi Asiya dövlətlərinin hər birinə fərqi yanaşdığını göstərir. Böyük Britaniya Mərkəzi Asiya ölkələrində təhsil mərkəzləri açmağı da planlaşdırır.

Böyük Britaniya ABŞ və Avropa İttifaqı kimi Mərkəzi Asiya resurslarına maraq göstərir. Böyük Britaniya bu resurslardan fayadalanmaq məqsədilə Transxəzər marşutuna ehtiyac duyacaq. Bu baxımdan London Bakı ilə strateji tərəfdaşlığı gücləndirmək əzmindədir. Təsadüfi deyil ki, Böyük Britaniyanın Mərkəzi Asiya və Azərbaycan üzrə ticarət nümayəndəsi Lord Con Olderdays bir müddət əvvəl bölgəyə səfərinə Azərbaycandan başlamışdı.

Almaniya kansleri Fridrix Mertsin Çinə səfəri zamanı iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlığın mövcud durumu və Rusiya-Ukrayna müharibəsi müzakirə olunub. “The Guardian” qəzetinin yazdığına görə, Çin ABŞ-ı qabaqlayaraq Almaniyanın əsas iqtisadi tərəfdaşına çevrilib. Ancaq Almaniya Çinə satdığından daha çox bu ölkədən məhsul alır və bu Berlini ciddi narahat edir. Almaniyanın əsas ixrac məhsulları avtomobillər və kimya məhsullarıdır. Çinin ucuz avtomobilləri və kimyəvi məhsulları Avropa bazarını doldurub. Belə davam edərsə, Almaniya iqtisadiyyatının əsas lokolotivi olan avtomobil sənayesi tənəzzülə uğraya bilər. Misal üçün Almaniya avtomobil zavodları hər ay 10 min işçini ixtisar etmək məcburiyyətində qalırlar. Fridrix Merst Pekindəki danışıqlarda ticarətdə balans yaratmağa çalışacaq. Ancaq Mertsin uğur qazanacağı çətindir. Çünki, Çin ixrac siyasətini dəyişmək istəmir, dövlət yerli istehsalçılara subsidiyalar ayırdığına görə bu ölkənin ixrac etdiyi məhsullara ucuz satılır.

Almaniya Çindən idxal asılılığını azaltmaq üçün yeni bazarlar axtarışındadır. Təsadüfi deyil ki, Fridrix Merts bu ilin yanvar ayında Hindistana məhz buna görə səfər etmişdi. Fridrix Merts Hindistanın baş naziri Narendra Modi ilə yarımkeçiricilər və nadir torpaq elementlərinin istismarı ilə bağlı sazişlər imzalamışdı. Almaniya ilə Hindistan arasında ticarət mübadislənin həcmi 50 milyard dollar civarındadır.

Almaniya kansleri Pekindəki danışıqlarda Çin hakimiyyətinin xarici siyasətində dəyişikliyin əhəmiyyəti mövzusuna da toxunub. Söhbət Pekinin Rusiya-Ukrayna müharibəsinə baxışının dəyişdirilməsi zərurətindən gedir. Fridrix Merts əmindir ki, Pekin Rusiya-Ukrayna müharibəsini dayandırmaq iqtidarındadır. Bunun üçün Pekin Moskvaya təsir etməli, bu baş vermədikdə Çin Rusiya ilə iqtisadi əməkdaşlığı məhdudlaşdırmalıdır. Ancaq Pekin bu məsələdə də geri addım atmayacaq. Mertsdən əvvəl Çinə Avropa İttifaqı ölkələrinin digər liderləri də səfər etmişdilər. Onlar da Almaniya kansleri kimi Pekinin Moskvaya təsir etməsini istəyirdilər. Ancaq həmin liderlər də Pekindən əliboş qayıtdılar.

Buna baxmayaraq, Fridrix Merts Çin lideri Si Cinpinlə görüşündə Pekinin Moskvaya təsir etməsi məsələsini yenə qaldırıb. Merts deyib ki, Moskva Pekinin rəyinə hörmətlə yanaşır. Si Cinpin Fridrix Mertsə cavabında deyib ki, müharibənin danışıqlar yolu ilə həlli üçün “bütün tərəflərin maraqları qorunmalıdır”. Yəni Çin lideri demək istəyib ki, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin də maraqları nəzərə alınmalıdır. Rusiya Prezidendi isə Ukraynanı parçalamaq istəyir.

Hindistanın baş naziri Narendra Modi Qəzza müharibəsi başlayandan bəri ilk dəfə İsrailə iki günlük səfərə gedib. Səfər hər iki ölkənin müdafiə, texnologiya və ticarət sahələrində əlaqələri gücləndirməyə çalışdığı bir vaxta təsadüf edib. Modinin on il əvvəl hakimiyyətə gəlişindən bəri iki ölkə arasında əməkdaşlıq üst səviyyəyə qalxıb. Modi 2017-ci ildə İsrailə səfər edən Hindistanın baş naziri olub. Həmin səfər münasibətlərdə dönüş nöqtəsi kimi qəbul edilib.

İki ölkə terrorizmə qarşı mübarizə və müdafiə sahəsində sıx əməkdaşlıq edir. Hindistan həmçinin İsrail silahlarının ən böyük alıcılarından biridir. İsrail baş naziri Benyamin Netanyahu Modinin səfərini “tarixi” səfər adlandırıb. Netanyahu profil səhifəsində iki ölkə arasındakı münasibətləri qlobal ittifaq kimi qiymətləndirib. Modi buna cavab olaraq Hindistanın İsraillə tərəfdaşlığa xüusi dəyər verdiyini bildirib.

Narendra Modi İsrailə növbəti səfəri ilə bu ölkə ilə tərəfdaşlığa sadiq qaldığını göstərmək istəyib. Buna baxmayaraq, Dehli İsraillə yanaşı bölgədə Fələstin dövlətinin mövcudluğunu da dəstəkləyir. Hindistan 2023-cü ilin oktyabr ayında HƏMAS-ın İsrailə hücumunu pisləmişdi və İsraillə həmrəyliyini ifadə etmişdi. Dehli eyni zamanda Qəzzada mülki şəxslərin itkisi ilə bağlı narahatlığını bildirmişdi.

Modinin İsrailə budəfəki səfəri bölgədə gərgin vaxta təsadüf edib. ABŞ və İsrail İrana zərbə endirməyə hazırlaşırlar. Hindistan isə İsraillə yanaşı İranla da əməkdaşlıq edir. 2024-cü ildə Hindistan ilə İran arasında Çabahar limanının icarəyə verilməsi haqqında sənəd imzalanıb. Çabahar limanı İranın Hind Okeanına çıxışı olan yeganə böyük limanıdır. Hindistan limanı idarəçiliyə götürməklə Orta Asiya və Əfqanıstan ilə ticarət əlaqələri qurmaq istəyir. Bu liman Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizində də aparıcı rol oynamalıdır. Rusiyadan göndərilən yüklərin Azərbaycan və İran ərazisindən tranzit olaraq Çabahar limanına oradan isə Hindistanın Mumbai limanına çatdırılması planlaşdırılır. Əks istiqamətə də yüklər İran və Azərbaycan ərazisindən keçərək Rusiyaya çatdıracaq. Ancaq İrandakı gərgin vəziyyət və bölgədə müharibə ehtimalı qonşu ölkənin bir sıra layihələrini reallaşmasını sual altında qoyub.

Bu arada, Hindistan – Yaxın Şərq – Avropa nəqliyyat dəhlizi yenidən aktuallaşıb. “Böyük iyirmilərin” 2023-cü ilin sentybar ayında Dehlidə keçirilən sammitində ABŞ, Avropa İttifaqı, Səudiyyə Ərəbistanı və Hindistan yeni Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa iqtisadi dəhlizinin yaradılması haqqında razılığa gəlmişdilər. Ancaq sammitdən bir ay sonra Qəzzada müharibə başladı və həmin layihə arxa plana keçdi. Hazırda Qəzzada sakitlik bərpa olunduğuna görə Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa layihəsi ətrafında yenidən müzakirələr başlayıb. İsrail bu dəhlizin tərkib hissisəsi olmaq istəyir. Layihəni dəstəkləyən əsas dövlətlərdən biri ABŞ-dır. Layihə Hind-Sakit okean regionunu Yaxın Şərqdən Avropaya birləşdirəcək. Böyük ehtimalla Narendra Modi Benyamin Netanyahu ilə bu layihəni də müzakirə ediblər. Ancaq İrana qarşı müharibə başlayarsa, layihə yenidən arxa plana keçə bilər.

"Atlas" Araştırma Merkezi

Əfqanıstan və Pakistan silahlı qüvvələri arasında yenə toqquşma olub. Vəziyyət gərgin olaraq qalır. Toqquşmalar Əfqanıstanın şərqindəki Nanqarhar əyalətində, Pakistanla sərhəd ərazilərdə qeydə alınıb.  Hər iki tərəf ağır silahlardan istifadə edib, itkilər var.

İki ölkə arasında ötən ilin oktyabr və dekabr aylarında da silahlı toqquşmalar olmuşdu. O zaman hər iki ölkənin rəsmiləri atəşkəsin pozulmasına görə bir-birini ittiham etmişdilər. Əfqanıstandakı “Taliban” hökumətinin nümayəndəsi iddia etmişdi ki, Pakistan qüvvələri Qəndəhar vilayətinin Spin-Buldak istiqamətində hücuma keçib və buna cavab olaraq Əfqanıstan qüvvələri atəş açıb. Pakistan baş nazirinin sözçüsü Müşərraf Zəyidi isə əksinə, məhz Əfqanıstan qüvvələrinin “səbəbsiz atəş açdığını” və İslamabadın “sərhədinin toxunulmazlığını və vətəndaşlarının təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tam ayıq-sayıq olduğunu” bəyan etmişdi. Pakistan Kabulu “Təhrik-e-Taliban Pakistan” (TTP) kimi silahlı qruplara sığınacaq verməkdə günahlandırır. İslamabad, həmçinin, Əfqanıstanın Bəlucistan Azadlıq Ordusuna da sığınacaq yaratdığını iddia edir. Əfqanıstan tərəfi bu ittihamları rədd edir. Pakistanla Əfqanıstan arasında gərginliyi azaltmaq üçün Türkiyə, Qətər və Səudiyyə Ərəbistanı vasitəçi kimi çıxış ediblər. Ancaq vasitəçilik təşəbbüsləri nəticə verməyib.

Əfqanıstanla Pakistan arasında gərginliyin səbəblərindən biri də iki ölkə arasında sərhədin müəyyənləşməməsidir. 2670 km uzunluğundakı sərhədi 1893-cü ildə ingilis müstəmləkəçiləri müəyyənləşdiriblər. Əfqanıstan “Durand xətti” adlanan sərhədi rəsmi olaraq tanımır. Bu isə öz növbəsində gərginliyə səbəb olur. Pakistan sərhədi keçməyə çalışan müxtəlif silahlı qruplara zərbə endirəndə Taliban bunu Əfqanıstan ərazisinə hücum kimi qiymətləndirir və cavab zərbələri endirir. Taliban döyüşçüləri Pakistan ərazisində müxtəli postları ələ keçirəndə bunu qonşu ölkənin ərazisi kimi qiymətləndirmir.

Pakistanla Əfqanıstan arasında gərginliyi davamı bölgə ölkələrini narahat edir. Bu dövlətlərdən biri də Çindir. Pekin İslamabadla strateji tərəfdaş olmaqla yanaşı Talibanla da sıx əlaqələri var. Çin Talibanın hakimiyyətini ilk tanıyan ölkələrdəndir. Çinin həm Pakistanda, həm də Əfqanıstanda yatırımları mövcuddur. Ona görə də iki ölkə arasında silahlı toqquşmalar baş verdikdə bu Çinin yatırımlarına, o cümlədən Pakistan və Əfqanıstandakı ortaq layihələrinə təhlükə yaradır. Azərbaycan və Türkiyə də Pakistanla Əfqanıstan arasındakı problemlərin danışıqlar yolu ilə həllində maraqlıdırlar. Azərbaycan və Türkiyə Pakistanla strateji tərəfdaş olmaqla yanaşı Talibanla da dialoqları var.

2024-cü ilin avqust ayında Kabildə Əfqanıstan, Özbəkistan və Azərbaycan arasında üçtərəfli danışıqlar olmuşdu. Danışıqlarda Taliban hökumətini sənaye və ticarət naziri, Özbəkistanı sənaye, ticarət və investisiyalar naziri, Azərbaycanı isə iqtisadiyyat nazirinin müavini təmsil edib. Görüşdə regional əməkdaşlıq, ticarət və tranzitin təşviqi və Əfqanıstana sərmayələrin cəlb edilməsi mövzuları müzakirə olunmuşdu. Azərbaycan Əfqanıstandan keçməsi planlaşdırılan nəqliyyat yollarına maraq göstərir. Ancaq Əfqanıstanla bağlı layihələrin reallaşması üçün bölgədə sabitlik lazımdır.

İran ABŞ-ın hücumundan özünü qorumaq üçün Rusiya və Çindən müxtəlif növ hərbi texnika alıb. Rusiya hələ ötən ilin sonlarında İrana zirehli avtomobillər göndərmişdi. Bundan başqa Rusiya İrandan aldığı pilotsuz uçuş aparatlarının əvəzinə qonşu ölkəyə müxtəlif növ qırıcı təyyarələr çatdırıb. İran vaxtilə Rusiyadan hava müdafiə sistemləri də alıb. Ancaq müharibə zamanı İsrail İranın hava müdafiə sistemini dağıdıb.

İranın Rusiyadan aldığı hərbi texnika işə yaramaya da bilər. Çünki, ABŞ və İsrail İrana quruda müharibə aparmayacaqlar. Hər iki dövlət ötən dəfə olduğu kimi əvvəlcə İranın hava müdafiə sistemini dağıtmağa çalışacaqlar. İranın Rusiyadan aldığı hərbi təyyarələrin uzaq məsafələrə uçuş həyata keçirmələri çətindir. Bu səbəbdən İran ABŞ və İsrailə qarşı əlində müharibədə olan dronlardan və ballistik raketlərdən istifadə edəcək.

“Reyters” agentliyinin məlumatına görə, İran ABŞ-ın mümkün zərbələr ərəfəsində Çindən səsdən sürətli gəmiəleyhinə qanadlı raketlər almaq üzrə razılaşmaya yaxındır. Yayılan xəbərə görə, Çin istehsalı olan CM-302 raketlərinin alınmasına dair saziş demək olar ki, yekunlaşmaq üzrədir, lakin hələlik çatdırılma tarixi müəyyən edilməyib. Bu raketlərin təxminən 290 km uçuş məsafəsi var və gəmi müdafiə sistemlərindən yayınmaq üçün aşağı hündürlükdə və yüksək sürətlə uçmaq üçün nəzərdə tutulub. ABŞ-ın hərbi gəmiləri ilə mübarizədə İrana məhz Çindən aldığı raketlər lazımdır. Həmin silahlar İranın zərbə imkanlarını gücləndirə və regiondakı ABŞ hərbi-dəniz qüvvələri üçün təhlükə yarada bilər. İran gəmileyhinə qanadlı raketlərin alınması məqsədilə Çinlə iki ildir danışqılar aparıb. İsraillə müharibə fonunda Tehran Pekinlə danışıqları intensivləşdirib. İranın yüksək rütbəli hərbi və hökumət rəsmiləri danışıqların irəliləməsi məqsidlə bir neçə dəfə Çinə səfər ediblər.

Beləliklə, İran İsrail və ABŞ-la mümkün müharibədə hərbi arsenalını gücləndirməyə və çeşidini artırmağa çalışır. Rusiya və Çin İranın məğlubiyyətinin qarşısını almaq istəyirlər. Buna baxmayaraq, müharibənin başlayacağı təqdirdə Moskva və Pekin İranla birgə hərəkət edə bilməyəcəklər.

İran ətrafında vəziyyət gərgin olaraq qalarkən, ABŞ və İsrail öz aralarında məsləhətləşmələri davam etdirirlər. Bu arada, Hindistanın baş naziri Narendra Modinin İsrailə səfərə gedəcəyi xəbəri yayılıb. Hindistanın İranla əməkdaşlıq münasibətləri var. 2024-cü ildə Hindistan ilə İran arasında Çabahar limanının icarəyə verilməsi haqqında sənəd imzalanıb. Çabahar limanı İranın Hind Okeanına çıxışı olan yeganə böyük limanıdır. Hindistan limanı idarəçiliyə götürməklə Orta Asiya və Əfqanıstan ilə ticarət əlaqələri qurmaq istəyirdi. Bu liman Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizində də aparıcı rol oynamalıydı. Rusiyadan göndərilən yüklərin Azərbaycan və İran ərazisindən tranzit olaraq Çabahar limanına oradan isə Hindistanın Mumbai limanına çatdırılması planlaşdırılırdı. Əks istiqamətə də yüklər İran və Azərbaycan ərazisindən keçərək Rusiyaya çatdıracaqdı. Ancaq İrandakı gərgin vəziyyət və bölgədə müharibə ehtimalı qonşu ölkənin bir sıra layihələrini reallaşmasını sual altında qoyub.

Hindistanın İranla yanaşı İsraillə də sıx tərəfdaşlıq münasibətləri mövcuddur. Narendra Modinin İsrailə səfərə hazırlaşması bunun sübutudur. Bu Modinin İsrailə ikinci səfəri olacaq. Modi birinci səfərində İsraillə yanaşı Fələstin muxtariyyətinin lideri Mahmud Abbasla da görüşmüşdü. İsraillə Hindistan arasında hərbi və hərbi-texniki əməkdaşlıq üst səviyyədədir. İsrailin Hindistandakı səfiri Reuven Azar bildirib ki, Hindistanla İsrail azad ticarət sazişinə doğru irəliləyirlər və sənəd bu ilin sonuna qədər hazır olacaq. İsrail diplomatı bildirib ki, Narendra Modinin səfəri zamanı Hindistan və İsrail təhlükəsizlik sazişlərini yeniləməklə müdafiə tərəfdaşlıqlarını dərinləşdirəcəklər.

Hindistan Qəzzayla bağlı sülh planını dəstəkləsə də, ABŞ Prezidenti Donald Trampın irəli sürdüyü Sülh Şurasına qoşulmayıb. Narendra Modi Sülh Şurasının Vaşinqtondakı iclasında iştirak etməyib. İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu Narendra Modinin ölkəsinə səfərinə xüsusi əhəmiyyəti verir. Netanyahu ABŞ-ın yəhudi təşkilatlarının liderlərinin konfransında çıxış edərkən deyib ki, İsrail əhalisinin sayına görə dünyanın birinci ölkəsi olan Hindistanla ittifaq formalaşdırıb. Modi Netahyahu ilə görüşdən sonra İsrail parlamentində çıxış edəcək. Narendra Modi İsrailin Həmas qruplaşmasına qarşı mübarizəsini dəstəkləsə də, problemlərin həllinin bölgədə iki dövlətin varlığından keçdiyi qənaətindədir.

Nadenda Modinin İsrailə səfər zamanı bölgədə gərginlik səbəbindən dondurulan Hindistan – Yaxın Şərq – Avropa nəqliyyat dəhlizinin müzakirə ediləcəyi proqnozlaşdırılır. İsrail bu dəhlizin tərkib hissisəsi olmaq istəyir. Layihəni dəstəkləyən əsas dövlətlərdən biri məhz ABŞ olub. Vaşinqtonun dəstəklədiyi Cənub dəhlizi layihəsi Qəzzada baş verən hadisələrdən sonra arxa plana keçmişdi. Sözügedən layihə Hind-Sakit okean regionunu Yaxın Şərqdən Avropaya birləşdirəcəkdi. Hazırda Qəzzada sabitlik bərpa olunduğuna görə, Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa dəhlizi ideyası yenidən aktullaşa bilər və Modinin İsrailə səfərinə bu aspektdən də yanaşmaq olar.

"Atlas" Araştırma Merkezi