Ay: Avqust2026

Tayvan Çinə qarşı “cəhənnəm ssenarisi” hazırlayır. Bu barədə “The New York Times” yazıb. Belə ki, Tayvan mümkün Çin hücumunun qarşısını almaq üçün həm uçan dronlar, həm də pilotsuz zərbə katerləri istehsal edir. Bu vasitələrin adaya yaxınlaşan Çin qüvvələrinin aşkarlanması və onlara zərbələr endirilməsi üçün istifadə olunması planlaşdırılır. Sözügedən strategiyanı hazırlayan amerikalı hərbçilər onu “Cəhənnəm mənzərəsi” (“Hellscape”) adlandırırlar. Burada Çinin işğal qüvvələrinin dalğa-dalğa dronlar, raketlər və artilleriya vasitəsilə məhv edilməsi və ya onların irəliləməsinin qarşısının alınması nəzərdə tutulur.

Ukrayna və digər son müharibə zonalarından ilhamlanan Tayvan indi bu strategiyanı tətbiq etmək səylərini sürətləndirib. Tayvan bu prosesə gec başladı, çünki sinaq təlimləri keçirirdilər. Tayvan həmin dorlnarın təlimlərini də keçirib.

ABŞ-ın Hind-Sakit Okean Komandanı Con Paparonun son açıqlaması Çində qəzəbli reaksiyaya səbəb olub. Onun sözlərinə görə, regionda güc balansı sürətlə ABŞ-a əleyhinə dəyişir. ABŞ-ın kosmosda və dənizlərdə üstünlükləri qoruyub saxlamasına baxmayaraq, Çin ordusu bütün sahələrdə – hava, dəniz və raketdə təşəbbüsü ələ keçirib. Çində görünməmiş hərbi gəmi tikintisi tempi Amerika hərbi komandanlığını xüsusilə narahat edir. Çin Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Dəniz Qüvvələrinin yeni hərbi gəmilər istehsal etmək qabiliyyəti artıq ABŞ-ınkından üç dəfə çoxdur. Bu tendensiya davam edərsə, ABŞ nəticədə Asiya-Sakit Okean bölgəsi sularında liderliyini itirə bilər ki, bu da qaçılmaz olaraq Tayvan boğazı ətrafındakı vəziyyətə təsir edəcək.

Tayvan məsələsi beynəlxalq gündəmin ən aktual məsələlərindən biri olaraq qalır. Çin ordusu müntəzəm olaraq adanın yaxınlığında genişmiqyaslı təlimlər keçirir, onların intensivliyi və reallığı hər il artır. Bu təlimlər döyüş şəraitinin tam simulyasiyası ilə tammiqyaslı əməliyyatları ehtiva edir. Bu, Pentaqon üçün Çinin niyyətlərini proqnozlaşdırmaq cəhdlərində ciddi çətinliklər yaradır. Bir çox analitik hesab edir ki, Tayvanla birləşmə prosesi faktiki olaraq son mərhələsinə qədəm qoyub və Pekin bu məsələdə tam strateji təşəbbüsə malikdir.

Pekin Tayvan məsələsinin Çinin daxili işi olduğunu dəfələrlə vurğulayıb. Pekin Tayvana silah satışından tutmuş Amerika hərbi məsləhətçilərinin yerli strateji inkişaflarda iştirakına qədər bütün bu tədbirləri gərginliyi artırmağa, milli birliyi pozmağa və siyasi qazanc əldə etməyə yönəlmiş addımlar kimi görür. ABŞ-la Tayvan arasında birgə yarımkeçirici sənayesini genişləndirməsi də Pekini narahat edir.

Pekin tarixi birləşmə prosesinin qaçılmaz olduğunu və onu cilovlamaq cəhdlərinin yalnız ABŞ-ın özü üçün strateji çıxılmaz vəziyyətə gətirəcəyini vurğulayır. Pekinin Tayvanı nəzarətə götürməklə bağlı hərbi əməliyyata başlaması beynəlxalq aləmdə yeni gərginlik ocağı yaradacaq.

Vaşinqton Çinin nüvə arsenalına nəzarət edilməsiylə bağlı Pekini danışıqlara cəlb etməyə çalışsa da, nəticə əldə edə bilməyib. “Soyuq müharibə” illərində nüvə rəqabəti ABŞ-la keçmiş SSRİ arasında mövcud idi. Keçmiş illərdə Çinin nüvə arsenalı indiki qədər çox deyildi. Nüvə arsenalının azaldılması barədə danışıqlar Vaşinqtonla Moskva arasında gedir, iki ölkə arasında müvafiq sazişlər imzalanırdı. Bu sazişlərə görə, ABŞ və keçmiş SSRİ nüvə başlıqlı raketlərin azaldılması barədə razılıq əldə edir və buna əməl edirdilər. Çin bu razılaşmaların kənarında qalırdı. Bu isə Çinə imkan verirdi ki, nüvə başlıqlı raket istehsalını istədiyi səviyyədə artırsın.

Vaşinqton bir müddət sonra Çinin nüvə arsenalını artdığını müşahidə edərək raketlərin sayının azaldılması barədə danışıqlara Rusiya ilə yanaşı Çinin də qoşulmasını istəyirdi. Ancaq Vaşinqtonun son illərdə həyata keçirdiyi bu siyasət nəticə vermir. Çünki, Pekin Vaşinqtonun təkliflərini qəbul etmir. Vaşinqtonun təkliflərinə hər dəfə rədd cavabı verən Pekin nüvə arsenalını ABŞ və Rusiyadakının səviyyəsinə çatdırmaq istəyir.

ABŞ-ın kəşfiyyat məlumatlarına görə, Çin yaxın illərdə qitələrarası ballistik raket istehsalını, bunun üçün müvafiq mərkəzlərin və mobil raket komplekslərinin sayını dəfələrlə artıracaq. Çin eyni zamanda hərbi dəniz qüvvələrinin nüvə silahlarıyla təhcizatını da gücləndirib. Bu vəziyyət ABŞ-ın hərbi strategiyasına ciddi təhlükələr yaradıb. Buna görə də Vaşinqton Pekini nüvə arsenalı və ballistik raketlər mövzusunda diplomatik danışıqlara cəlb etməyə çalışır. Çünki, Çin nüvə arsenalını artırdıqca ABŞ-da da eyni siyasəti aparmaq məcburiyyətindədir. Çinin artan hərbi və nüvə gücü ABŞ-ın hərbi resurslarının əsaslı hissəsini Hind və Sakit Okean bölgəsinə yönəltməyi məcbur edib. ABŞ eyni zamanda bu bölgədəki müttəfiqləri, o cümlədən Yaponiya ilə hərbi-strarteji əməkdaşlığı genişləndirməyə qərar verib. Təsadüfi deyil ki, Vaşinqton Yaponiyanın raket arsenalını, hətta nüvə silahına malik olma müzakirələrinə yaşıl işıq yandırıb.

Çin nüvə arsenalını gücləndirməklə kifayətlənməyərək ballistik raket sınaqlarının sayını artırıb. Çin bu ilin iyul ayında Sakit okeanda nüvə sualtı qayığından uzaqmənzilli ballistik raketin sınaq buraxılışını həyata keçirib. Bu sınaq Yaponiya, Avstraliya və Yeni Zelandiya Asiya və Sakit Oken bölgəsindəki ada dövlətlərində, o cümlədən Tuvaluda ciddi narahatlıq yaradıb. Kiçik ada dövlətləri birgə bəyanat yayaraq, Çinin xəbərdar etmədən bölgədə ballistik raket sınaqlarını qəbuledilməz olduğunu vurğulayıblar. Bu narahatlığa baxmayaraq, Çin hərbi strategiyasını dəyişdirməyəcək.

Hindistan Baş naziri Narendra Modinin 2026-cı ilin iyul ayında Yeni Zelandiyaya səfəri müzakirə predmetidir. Hindistan Baş nazirinin son dörd onillikdə ilk səfəri – ikitərəfli əlaqələri Strateji Tərəfdaşlığa yüksəltdi və diplomatiya, müdafiə, ticarət, texnologiya, təhsil və regional təhlükəsizliyi əhatə edən “2030-cu ilə qədər Yol Xəritəsi”ni təsdiqlədi. Tərəfdaşlıq, dəniz təhlükəsizliyi, birgə hərbi təlimlər və azad və açıq Hind-Sakit okean bölgəsində ortaq maraqlar sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməklə yanaşı, ticarətin 2030-cu ilə qədər ikiqat artırılmasını hədəfləyən 2026-cı ilin aprel ayındakı Azad Ticarət Sazişinə əsaslanır.

İqtisadiyyatdan əlavə, münasibətlər indi texnoloji əməkdaşlıq, təhsil, insanlararası əlaqələr (Hindistanın Yeni Zelandiyadakı 300.000 nəfərlik diasporu da daxil olmaqla) və strateji uyğunluğu vurğulayır, çünki hər iki demokratiya regionda geosiyasi rəqabətin güclənməsinə doğru irəliləyir.

Hindistan Baş naziri Narendra Modinin 10-11 iyul tarixlərində Yeni Zelandiyaya səfəri ikitərəfli münasibətlərdə tarixi bir an oldu. Bu, Hindistan Baş nazirinin son dörd onillikdə Yeni Zelandiyaya ilk səfəri idi və əhəmiyyəti sadəcə simvolikdən kənara çıxdı. İki günlük səfər zamanı Modi və Yeni Zelandiyanın Baş naziri Kristofer Lukson iki ölkə arasındakı münasibətləri Strateji Tərəfdaşlığa yüksəltdilər və diplomatiya, müdafiə, ticarət, texnologiya, təhsil və regional təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığa istiqamət vermək üçün nəzərdə tutulmuş “2030-cu ilə qədər Yol Xəritəsi”ni təsdiqlədilər.

Bu elan Hindistan və Yeni Zelandiyanın 27 aprel 2026-cı ildə Azad Ticarət Sazişi (FTA) imzalamasından bir neçə ay sonra gəldi. FTA özlüyündə iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində mühüm bir addım olsa da, Strateji Tərəfdaşlıq hər iki hökumətin münasibətlərini daha böyük bir geosiyasi transformasiyanın bir hissəsi kimi gördüyünü göstərir.

Hindistan media orqanı Firstpost səfərin Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətlərində “yeni bir dövr” qeyd etdiyini və getdikcə ticarətdən strateji əməkdaşlığa doğru gedən bir tərəfdaşlığı əks etdirdiyini qeyd etdi. Firstpost-da deyilirdi: “Hindistan və Yeni Zelandiya arasındakı əlaqə əhəmiyyətli və dinamik bir uyğunlaşma kimi ortaya çıxmışdır. Tarixən ortaq Birlik irsi, kriket və demokratik dəyərlərə söykənən ikitərəfli əlaqə çoxşaxəli strateji tərəfdaşlığa çevrilmişdir.” Bu inkişafın vaxtı böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hind-Sakit okean regionunda iqtisadi münasibətlər getdikcə daha çox təhlükəsizlik məsələləri ilə formalaşır. Təchizat zəncirinin dayanıqlığı, dəniz sabitliyi, texnoloji əməkdaşlıq və vacib infrastruktura çıxış bu gün milli maraqlardan ayrılmaz hala gəlib. Hindistan və Yeni Zelandiya üçün əlaqələrin gücləndirilməsi sadəcə ticarət həcminin artırılması məsələsi deyil; əksinə, sabit, açıq və qaydalara əsaslanan regional nizamda ortaq maraqları bölüşən iki demokratiya arasında tərəfdaşlıq qurmaqdan ibarətdir.

Firstpost-un izah etdiyi kimi: “Yeni Zelandiya bütün Hindistan ixracatına 100% rüsumsuz giriş təklif edir. Hindistan Yeni Zelandiya ixracatı üçün tarif xətlərinin təxminən 70 faizində rüsumları liberallaşdırıb. Hindistan ixracatının geniş çeşidinə tarifləri aradan qaldırmaqla və kənd təsərrüfatı üçün Mükəmməllik Mərkəzləri yaratmaqla iki ölkə arasında iqtisadi sinerji əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşib.”

İki hökumət həmçinin 2030-cu ilə qədər mal və xidmət ticarətini ikiqat artıraraq 7 milyard Yeni Zelandiya dollarına çatdırmaq kimi iddialı bir hədəf müəyyən ediblər. Bu hədəfə çatmaq üçün təkcə tarif endirimlərindən daha çox şey tələb olunacaq. Bu, əsasən, əlaqələrin yaxşılaşdırılmasından, biznes əlaqələrinin gücləndirilməsindən və özəl sektorun daha çox iştirakının təşviq edilməsindən asılı olacaq.

2030-cu illərə qədər Yol Xəritəsi heç bir maliyyə öhdəliyi yaratmır. Onun əhəmiyyəti davamlı əməkdaşlıq üçün mexanizmlərin tətbiqindədir. İki ölkə liderlər, nazirlər və yüksək vəzifəli şəxslər arasında müntəzəm məsləhətləşmələr aparmaq öhdəliyini götürüb və bununla da Strateji Tərəfdaşlığın sadəcə simvolik bir bəyannamə deyil, davamlı bir proses olaraq qalmasını təmin ediblər.

Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətlərində ən əhəmiyyətli transformasiya, bəlkə də, təhlükəsizlik sahəsində baş verir. Firstpost izah edir ki, geosiyasi mənzərə Hindistan və Yeni Zelandiyanı bir-birinə daha da yaxınlaşdırıb və bu, əsasən Hind-Sakit okean bölgəsindəki maraqların üst-üstə düşməsi ilə bağlıdır: “Hər iki ölkə qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam və naviqasiya azadlığına əsaslanan azad, açıq və inklüziv Hind-Sakit okeanını dəstəkləməyə sadiqdir.”

Bu gün hər iki ölkə ətraflarındakı strateji mühitin xeyli dəyişdiyini qəbul edib. Hind-Sakit okean qlobal iqtisadi fəaliyyətin mərkəzinə çevrilib; eyni zamanda, dəniz mübahisələrinin, hərbi rəqabətin və geosiyasi rəqabətin beynəlxalq münasibətləri getdikcə daha çox formalaşdırdığı bir bölgəyə çevrilib.

Yol Xəritəsinin müdafiə komponenti bu reallığı əks etdirir. 2025-ci il Müdafiə Əməkdaşlığı üzrə Anlaşma Memorandumuna əsaslanaraq, Hindistan və Yeni Zelandiya müvafiq silahlı qüvvələri arasında hərbi mübadilələri, birgə təlimləri, dəniz əməkdaşlığını və peşəkar mübadilələri genişləndirmək barədə razılığa gəliblər. Xüsusilə dəniz təhlükəsizliyinə diqqət yetirmək vacibdir. Hər iki ölkə ticarət və enerji təchizatı məqsədilə təhlükəsiz dəniz yollarından çox asılıdır. Dəniz təlimləri, hidroqrafiya, logistika dəstəyi və dəniz dialoqu sahəsində əməkdaşlıq regional sabitliyin açıq dəniz mühitinin qorunmasından asılı olduğuna dair ortaq bir anlayışın göstəricisidir.

Yol Xəritəsində təhsil, tədqiqat və innovasiyaya böyük diqqət yetirilir. Hindistanın sürətlə artan texnoloji imkanları, Yeni Zelandiyanın kənd təsərrüfatı, ətraf mühit tədqiqatları və qabaqcıl sənaye kimi sahələrdəki öz təcrübəsi ilə birlikdə, mənalı əməkdaşlıq üçün əsl imkanlar yaradır. Rəqəmsal transformasiya, iqlimlə əlaqəli texnologiyalar və elmi tədqiqatlar sahəsində birgə iş gələcək əməkdaşlığın vacib hərəkətverici qüvvəsinə çevrilə bilər.

İnsanlar arasında əlaqələr daha bir vacib təməl təmin edir. Yeni Zelandiya Hindistanın 300.000 nəfərlik diasporunun evidir və bu, ölkənin iqtisadiyyatına, mədəniyyətinə və sosial quruluşuna töhfə verir. Yeni Zelandiya hökuməti yazıb ki, Hindistan diasporu “mədəni, kommersiya, təhsil və sosial əlaqələri gücləndirən, daha dərin ikitərəfli əməkdaşlıq üçün güclü təməl yaradan həyati əhəmiyyətli bir canlı körpü” təşkil edir. Yol Xəritəsində diaspora ikitərəfli münasibətlərin gücləndirilməsində fəal tərəfdaş kimi tanınır.

Turizm və əlaqə də vacib elementlərdir. Hava əlaqələrinin genişləndirilməsi və səyahətlərin asanlaşdırılması iki cəmiyyət arasında biznes mübadiləsinin, təhsil imkanlarının və mədəni qarşılıqlı əlaqənin artırılması üçün praktik addımlardır.

Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətləri artıq yalnız ticarətlə müəyyən edilmir. Hindistan-Yeni Zelandiya Strateji Tərəfdaşlığı iqtisadi təhlükəsizlik və strateji təhlükəsizliyin bir-biri ilə əlaqəli olduğunu göstərir. İqtisadi əməkdaşlıq vacibdir, lakin indi müdafiə koordinasiyası, texnoloji əməkdaşlıq və ortaq regional maraqlarla yanaşı mövcuddur. Ticarət müqavilələri təkbaşına geosiyasi rəqabətin və ya qlobal təchizat zəncirlərindəki zəifliklərin yaratdığı problemləri həll edə bilməz. FTA Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətlərinin daha sıx olması üçün fürsət yaratdı; Strateji Tərəfdaşlıq bu fürsəti hərtərəfli siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik münasibətlərinə çevirir.

Azərbaycanın müttəfiqlərindən olan Özbəkistan Hindistanla tərəfdaşlığı gücləndirməyə qərar verib. Özbəkistanın xarici işlər naziri Baxtiyor Saidov avqustun 3-də Hindistana səfəri zamanı bu ölkənin Prezidenti Draupadi Murmu ilə görüşüb. Görüşdə Özbəkistan və Hindistan arasında ticarət, iqtisadi və siyasi sahələrdə əməkdaşlıq daha da inkişaf etdiriləcəyi vurğulanıb. Razılaşmaya əsasən, iki ölkə yalnız iqtisadiyyat və ticarət sahəsindəki işbirliyi ilə kifayətlənməyəcək, həm də siyasi əlaqələri canlandıracaq. İki ölkə arasında mədəniyyət və humanitar sahələrdə də münasibətlərin gücləndirilməsi nəzərdə tutulub. Hindistan Prezidenti iki ölkə arasındakı humanitar əlaqələrin inkişafına dair iki misal çəkib. Birincisi, indiyənə qədər Özbəkistandan olan üç mindən çox rəsmi şəxs və mütəxəssis Hindistanın Texniki və İqtisadi Əməkdaşlıq təlim proqramlarından və təqaüd təşəbbüslərindən faydalanıb. İkincisi, hazırda Özbəkistanda 16 mindən çox hindli tələbə təhsil alır. Özbəkistanın xarici işlər naziri hindli həmkarı Subrahmanyam Jaishankarla da strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsi mövzularını müzakirə edib. Nazirlər hərtərəfli əlaqələrin inkişafı zərurətini vurğulayaraq qarşılıqlı yatırımların artırılması, o cümlədən nəqliyyat layihələri barədə də fikir mübadiləsi aparıblar.

Özbəkistanın xarici işlər nazirinin Hindistana səfərinin əsas məqsədi bu ölkə ilə ticarət, investisiya, enerji və regional təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığı dərinləşdirməkdir. Hindistanın Mərkəzi Asiyanın aparıcı dövlətlərindən biri olan Özbəkistanla hərtərəfli əməkdaşlığa ehtiyacı var. Bu Hindistanın Mərkəzi Asiyada möhkəmlənməsi üçün əhəmiyyətlidir. Öz növbəsində Özbəkistan Rusiya və Çinlə yanaşı Hindistanla da əməkdaşlığın genişləndirilməsini lazım bilir. Hindistanın Baş naziri Narendra Modi və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev 2025-ci ilin sentyabr ayında Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Zirvə Toplantısı çərçivəsində görüşərək, əməkdaşlığı daha üst səviyyəyə qaldırmağı razılaşdırmışdılar.

Hindistan Özbəkistanın ən yaxşı 10 ticarət tərəfdaşı arasında yer alır. Ötən il iki ölkə ticarət mübadiləsi 30 faiz artaraq 1 milyard 300 milyon dollara çatıb. Tərəflər ticarət mübadiləsini 2 milyard dollara çatdırmağı hədəfləyiblər. Hindistan Özbəkistana əczaçılıq məhsulları, optik avadanlıqlar, mobil telefonlar və dondurulmuş ət ixrac edir, Özbəkistandan isə meyvə, tərəvəz, gübrə, şirə və sürtkü yağları idxal edir. Son illərdə sürətlə inkişaf edən Özbəkistan Hindistanla ticarəti artırmağı planlaşdırır. Təsadüdi deyil ki, Özbəkistanın Hindistana səfəri zamanı Yeni Dehlidə biznes forum da keçirilib. Biznes forumda hər iki ölkədən iştirak edən yüzlərlə biznesmenə müxtəlif layihələrdə iştirak təklif edilib. İndinin özündə Özbəkistanda Hindistan kapitalına bağlı 400 şirkət fəaliyyət göstərir. Bu şirkətlərin maliyyə dövriyyəsi 5 milyard dollar civarındadır.

Özbəkistan Prezidenti Şövkət Mirziyoyevin ölkəsinin inkişaf modeli iqtisadiyyatın liberallaşdırılmasına, sahibkarlığın təşviqinə, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılmasına, logistika imkanlarının artırılmasına və rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsinə əsaslanıb. Bu siyasətin nəticəsində Özbəkistan xarici investorlar üçün cəlbedici ölkəyə çevrilib. Özbəkistan gəlirlərini artırmaqla Mərkəzi Asiyada iqtisadi çəkisini artırıb. Şövkət Mirziyoyev praqmatik siyasət həyata keçirir. Özbəkistan müxtəlif dövlətlərlə iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı yollarını araşdırır, təkliflər irəli sürür və həmin təklifləri reallaşdırmağa çalışır. Özbəkistanın Hindistanla əməkdaşlığı genişləndirmək istəyi bununla bağlıdır.