Gün: Sentyabr 20, 2026

Çin Afrikada möhkəmlənməkdə davam edir. Pekin Afrikaya qeyri-adi təklif irəli sürüb: Bütün qitə ölkələri öz məhsullarını Çin bazarına gömrük rüsumu olmadan sata bilər. 1 may 2026-cı il tarixindən etibarən Pekin diplomatik əlaqələrə malik olduğu 53 Afrika ölkəsi üçün bütün tarif kateqoriyaları üzrə sıfır rüsum rejimini tətbiq etməyə başlayıb; bununla da əvvəllər yalnız ən az inkişaf etmiş 33 Afrika ölkəsinə şamil edilən güzəştlər genişləndirilib. Cənubi Afrika, Nigeriya, Misir, Keniya və Mərakeş daxil olmaqla, ən az inkişaf etmiş ölkələr kateqoriyasına daxil olmayan digər 20 Afrika iqtisadiyyatı üçün nəzərdə tutulan bu əlavə güzəştli rejim ilkin mərhələdə iki il müddətinə tətbiq edilir; bu müddət ərzində Çin daha uzunmüddətli iqtisadi tərəfdaşlıq sazişləri üzrə danışıqlar aparacaq.

Afrika dünyanın ən böyük istehlak və sənaye bazarlarından birinə güzəştli çıxış əldə edir. Çin isə ABŞ və Avropa ilə rəqabətin gücləndiyi bir dövrdə qitə ilə daha dərin iqtisadi əlaqələr qurur. Ancaq bu əmkdaşlıqda fundamental problem var. Gömrük rüsumlarının ləğvi ticarət münasibətlərindəki struktur bərabərsizliyini avtomatik olaraq aradan qaldırmır. Afrika Çinə daha çox məhsul sata bilər, lakin buna baxmayaraq, qlobal dəyər zəncirinin aşağı pilləsində ilişib qala bilər. Rəqəmlər əsl problemi üzə çıxarır. Çin artıq Afrikanın ən mühüm ticarət tərəfdaşlarından biridir. Boston Universitetinin 2026-cı il üzrə “Çin-Afrika İqtisadi Bülleteni”nə əsasən, 2024-cü ildə qarşılıqlı ticarət dövriyyəsi təxminən 275 milyard dollara çatıb. Lakin ticarətin strukturu kəskin şəkildə qeyri-bərabər olub: Afrika Çindən təxminən 182 milyard dollarlıq məhsul idxal etdiyi halda, Çinə təxminən 93 milyard dollarlıq məhsul ixrac edib. Çin Afrikaya maşınlar, elektronika, nəqliyyat vasitələri, sənaye avadanlıqları, istehlak malları və getdikcə daha təkmil təmiz enerji texnologiyaları satır. Afrika isə Çinə əsasən faydalı qazıntılar, metallar, karbohidrogenlər və kənd təsərrüfatı məhsulları satır.

Beləliklə, Çin yüksək əlavə dəyərli məhsullar ixrac edir. Afrika isə həmin dəyərin yaradılmasında istifadə olunan xammal və resursları ixrac edir. Bu, əhəmiyyətli göstəricidir. Ancaq Afrikanın problemi sadəcə bazarlara çıxış məsələsi deyil. Onilliklər ərzində inkişafla bağlı müzakirələrdə gömrük rüsumu maneələri tez-tez Afrikanın ixrac artımı yolundakı əsas əngəllərdən biri kimi qiymətləndirilib. Afrikanın daha dərin problemi nələrin istehsal olunması, yerli səviyyədə nə qədər emalın həyata keçirilməsi və son dəyərin nə qədərinin qitədə qalması ilə bağlıdır. Afrikanın emal sənayesində yaratdığı əlavə dəyər 2020-ci ildə təxminən 285 milyard dollardan 2025-ci ildə 351 milyard dollara yüksəlsə də, qitə hələ də qlobal sənaye istehsalının 2%-dən az hissəsini və qlobal sənaye ixracının yalnız təxminən 1,4%-ni təşkil edir. Bu rəqəmlər izah edir ki, niyə təkcə rüsumsuz çıxış imkanı Çinlə münasibətləri kökündən dəyişə bilməz. Xam misə tətbiq edilən sıfır dərəcəli gömrük rüsumu dəyərlidir. Ancaq mis məftil, elektrik komponentləri, batareyalar və ya hazır sənaye məhsullarının istehsalı daha çox iş yeri yaradır, texnologiya transferini və daxili gəlirləri artırır.

Beləliklə, strateji məsələ Afrikanın daha çox ixrac edə bilib-bilməməsi deyil. Məsələ Afrikanın ixracı fərqli şəkildə həyata keçirə bilib-bilməməsidir. Kritik minerallar bu məsələdə sınaq rolunu oynaya bilər. Bu çağırışın ən aydın müşahidə olunduğu sahə kritik minerallardır. Afrika elektrikli nəqliyyat vasitələri, batareyalar, enerji şəbəkələri, süni intellekt infrastrukturu və qlobal enerji keçidi üçün getdikcə daha vacib hala gələn kobalt, mis, litium, manqan, qrafit və digər materialların nəhəng ehtiyatlarına malikdir. Buna baxmayaraq, həmin materialların böyük hissəsi qitədən çox az emal olunmuş şəkildə çıxarılır.

Afrikanın Çinə ixracı getdikcə daha çox yanacaq olmayan minerallar və metallar istiqamətinə yönəlib; bunların payı 2002-ci ildəki təxminən 20%-dən 2023-cü ildə 45%-ə yüksəlib. Bununla belə, həmin ixrac məhsullarının əksəriyyəti emal olunmamış qalır. Əgər Çinin rüsum təklifi emal olunmamış kobalt, litium və ya misin daha böyük həcmdə ixracını stimullaşdırarsa, Afrikanın ixrac gəlirləri qitənin iqtisadi modelini kökündən dəyişmədən arta bilər.

Çin fabrikləri bir çox Afrika iqtisadiyyatının hələ təkrarlaya bilmədiyi mürəkkəb təchizatçı şəbəkələri, infrastruktur, genişmiqyaslı maliyyələşdirmə və istehsal ekosistemləri ilə fəaliyyət göstərir. Çinin istehsal dominantlığı, çoxmillətli şirkətlərin başqa yerlərdə təchizat zəncirlərini şaxələndirməyə çalışmasına baxmayaraq, olduqca davamlı olduğunu sübut edib. Afrikanın istehsal gücünü eyni vaxtda genişləndirmədən Afrika iqtisadiyyatlarını Çin mallarına daha da açmaq, buna görə də başqa bir balanssızlığı dərinləşdirə bilər. Yerli firmalar Çin maşınlarına və aralıq mallarına rəqabətli qiymətlərlə çıxış əldə edə bilərlər. Qeyri-bərabər sənaye sistemləri arasında sərbəst ticarət avtomatik olaraq bərabər nəticələr yaratmır. Afrikanın fabriklərə, emal zavodlarına, logistika şəbəkələrinə, bacarıqlara və regional təchizat zəncirlərinə ehtiyacı var.