Kateqoriya: Açıqlamalar

Dünyanın ən böyük süni intellekt sammiti bu həftə Hindistanda keçirildi və yüz minlərlə insan, o cümlədən dünya liderləri və süni intellekt şirkətlərinin baş direktorları altı gün ərzində Yeni Dehlidə oldu. Bu, əvvəlcə hökumətlərin inkişaf etmiş süni intellektdən gələn təhdidlər qarşısında qlobal fəaliyyəti əlaqələndirməsi üçün nəzərdə tutulmuş sammitlərdən dördüncüsü idi.

Hindistanın texnologiya naziri Aşvini Vayşnav, sammitdə süni intellektlə bağlı “Dehli Bəyannaməsi” adlandırılan sənədə ən azı 70 imza atan ölkənin öhdəlik götürəcəyi gözlənildiyini söylədi. Avropa Birliyinin mətbuat açıqlamasına görə, bu bəyannamə ilə bağlı az məlumat var idi, lakin orada “Süni intellekt vədinin yalnız faydaları bəşəriyyət tərəfindən paylaşıldıqda ən yaxşı şəkildə həyata keçiriləcəyi” vəd edilmişdi. Vaişnav bildirib ki, yekun layihə imza atanların tam siyahısı ilə birlikdə şənbə günü dərc olunacaq. Vaişnav deyib: “Bu süni intellekt təsir sammiti bir çox cəhətdən böyük uğur qazanıb. Dünya Hindistanın yeni süni intellekt dövründəki roluna əmindir”.

Hindistan sammiti, əvvəlki Parisdəki kimi, ticarət sərgisi və ev sahibi ölkənin süni intellekt sahəsindəki bacarıqlarının beynəlxalq diplomatiya məkanı kimi reklamı kimi fəaliyyət göstərib. Dünyanın ikinci ən böyük süni intellekt gücü və Hindistanın strateji rəqibi olan Çin, Çin Yeni ili ilə eyni həftəyə təsadüf edən sammitdə demək olar ki, iştirak etməyib. Ağ Ev Dehlidə ABŞ-ın süni intellekt sahəsində qlobal səviyyədə tənzimləmək üçün edilən hər hansı bir cəhdi rədd edəcəyini açıq şəkildə bildirib. Ağ Ev rəsmisi Maykl Kratsios cümə günü bildirib: “Biz süni intellekt sahəsində qlobal idarəetməni tamamilə rədd edirik”.

Zirvə toplantısı zamanı açıqlanan rəsmi “sərhəd süni intellekt öhdəlikləri”ndə əvvəlki sammitlərin süni intellekt risklərinin aradan qaldırılması ilə bağlı hökumətin fəaliyyətini əlaqələndirmək cəhdlərindən açıq şəkildə bəhs edilməyib. Bunun əvəzinə, Hindistan hökuməti tərəfindən elan edilən bir sıra könüllü öhdəliklər real dünyada süni intellekt istifadəsi ilə bağlı məlumatların paylaşılmasının və süni intellekt sahəsində az təmsil olunan dillərdə təkmilləşdirmək üçün mexanizmlər qurulmasının vacibliyini vurğulayıb.

Britaniyanın xarici işlər üzrə beyin mərkəzi olan Chatham House-un tədqiqatçısı İzabella Uilkinson deyir: “Süni intellektlə necə idarə olunacağına dair tam qlobal konsensus reallıqdan çox uzaqdır. Əsas məsələ ölkələri və şirkətləri eyni masa ətrafında toplaşmağa necə təşviq etməkdir… parçalanmış geosiyasətə, gərgin rəqabətə və getdikcə daha güclü və gəlirli süni intellekt üçün səylərə baxmayaraq. Bunların heç biri qlobal əməkdaşlığa xüsusilə əlverişli deyil.”

Tədbirin aparıcısı, Hindistanın Baş naziri Narendra Modi, cümə axşamı günü OpenAI-nin baş direktoru Sam Altman, Anthropic-in baş direktoru Dario Amodei və Google DeepMind-in baş direktoru Demis Hassabis və digərləri də daxil olmaqla, süni intellekt dünyasının ən güclü simaları ilə birlikdə şəkil çəkdirdi. Bir çox süni intellekt şirkəti həftə ərzində Hindistan şirkətləri ilə əhəmiyyətli sövdələşmələr və tərəfdaşlıqlar elan etdi ki, bu da tədbirin ciddi pul qazanmaq üçün bir məkan kimi artan gücünü vurğulayır. Hindistan, xarici texnologiyaya çox güvənmədən, süni intellekt yarışında öz payını artırmaq qabiliyyətinin açıq-aşkar sübutu kimi yerli texnologiya sənayesini və hökumət tərəfindən idarə olunan rəqəmsal ictimai infrastrukturunu təriflədi.

Tədbir, bir çoxlarının xaoslu təşkilatçılığına görə geniş tənqid edildi, o cümlədən VIP kortejləri üçün geniş yayılmış yolların bağlanması və şəhərdə tıxaclara səbəb oldu. İlk bir neçə gündə ictimaiyyət üçün açıq olan məkanda böyük izdiham uzun növbələrə və bəzi nümayəndələrin panellərdə iştirak edə bilməməsinə səbəb oldu. Süni intellektdə gender balansı üçün uyğun bir metafora olaraq, təhlükəsizlik üçün “qadın növbələri” kişilərin növbələrindən daha qısa idi. Əvvəlki günlərdə böyük izdihama baxmayaraq, OpenAI, DeepMind və Anthropic şirkətlərinin baş direktorları, görünür, təhlükəsizlik səbəbi ilə qısa müddətdə məkana giriş məhdudlaşdırıldıqdan sonra cümə axşamı günü yarıdan çox boş olan salonda çıxış etdilər.

Həmin rəhbərlər – sövdələşmə rejimində – əsas çıxışlarını əsasən Hindistanın süni intellektdən faydalanmaq üçün böyük potensialına və 1,4 milyard vətəndaşının həyatını yaxşılaşdıran rəqəmsal ictimai infrastrukturun qurulmasındakı törəməsinə yönəltdilər. Və onlar Hindistanın geniş texnoloji işçi qüvvəsini təriflədilər, onların sözlərinə görə, alətləri ilə tikinti işlərinə çox həvəslidirlər. Anthropic şirkətinin baş direktoru Amodei iddia edir ki, inkişaf etmiş süni intellekt Hindistanda illik ÜDM artımını 25% artıra bilər, zəngin ölkələrdə isə bu rəqəm 10% təşkil edir.

Hindistan və Fransa, analitiklərin fikrincə, Çinin “Bir Kəmər, Bir Yol” Təşəbbüsü ilə rəqabət apara biləcək Cənubi Asiyadan Avropaya uzanan təklif olunan ticarət dəhlizi üçün yeni bir təkan verərək, ən böyük iki limanı və digərləri arasında əlaqələri gücləndirmək barədə razılığa gəliblər.

Hindistanın Adani Limanları və Fransanın Marsel Fos Limanı arasında bağlanan müqavilə, Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa İqtisadi Dəhlizinin (IMEC) reallaşdırılması istiqamətində əsas addımdır.

Çərşənbə günü imzalanan anlaşma memorandumunda dəhliz boyunca əsas limanları əlaqələndirmək və Hindistanla Avropa Birliyi arasında ticarət əlaqəsini gücləndirmək üçün “IMEC Limanlar Klubu”nun yaradılması tələb olunur.

Adani Limanları və Xüsusi İqtisadi Zonası Ltd (APSEZ) və Fransanın aparıcı limanı və Aralıq dənizinə açılan əsas qapı olan Marsel-Fos Limanı, ticarətin asanlaşdırılması, liman innovasiyası, enerji keçidi sahəsində əməkdaşlığı dərinləşdirmək və Hindistanla Avropa arasında ticarət əlaqələrini daha da inkişaf etdirmək üçün əməkdaşlıq elan etdilər.

Anlaşma Memorandumu (ANM) Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa İqtisadi Dəhlizi (IMEC) boyunca əsas limanlar arasında koordinasiyanı gücləndirmək və bununla da Hindistanla Avropa İttifaqı arasında nəqliyyat əlaqəsini yaxşılaşdırmaq üçün IMEC Limanlar Klubunun yaradılmasını nəzərdə tutur.

IMEC, Hindistanla Avropanı inteqrasiya olunmuş dəniz marşrutları, dəmir yolu şəbəkələri, rəqəmsal sistemlər və təmiz enerji vasitəsilə birləşdirən 6000 km uzunluğunda multimodal nəqliyyat əlaqələrinin qurulması təşəbbüsüdür. Təşəbbüs 2023-cü ildə Yeni Dehlidə keçirilən G20 Zirvə görüşündə irəli sürülüb.

“Hindistan artıq bu dəhlizin inkişafında aparıcı rol oynayıb və iştirakçı ölkələr arasında ticarətin Hindistan-AB Azad Ticarət Sazişinin bağlanmasından sonra dəfələrlə artması gözlənilir”, – APSEZ-in İdarəedici Direktoru və Baş Direktoru Aşvani Qupta bildirib. “Hindistanın qərb sahilindəki Hazira və Mundra limanlarımız artıq dəhlizin birinci və orta hissələrində fasiləsiz əlaqə qurub”, – deyə o bildirib. “Fransanın Marsel-Fos limanı ilə anlaşma memorandumu imzalamaqla Avropa ilə uğurla əlaqə qurduq. Bu tərəfdaşlıq bütün iştirakçı ölkələr arasında məlumat və materiallar mübadiləsini əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirəcək, iqtisadi əməkdaşlığı və təchizat zəncirinin dayanıqlığını daha da gücləndirəcək”, – deyə Qupta bildirib.

Beləliklə, Baş nazir Narendra Modinin “bütün razılaşmaların anası” adlandırdığı Hindistan-AB Azad Ticarət Sazişi Hindistan və AB arasında azad ticarət zonasının yaradılması prosesini tamamlayır. Anlaşma memorandumu Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun səfəri zamanı imzalanıb və Hindistan və Fransa arasında strateji tərəfdaşlığın genişlənməsini vurğulayıb. “IMEC dəhlizinin həlledici mərhələyə qədəm qoyduğu bir vaxtda APSEZ ilə tərəfdaşlığımızı gücləndirməkdən məmnunuq. Hindistan və Marsel bu gələcək ticarət yolunun əks tərəflərindədirlər və bu, hər iki limana bu yeni istiqaməti formalaşdırmaq və inkişaf etdirmək üçün əhəmiyyətli bir məsuliyyət qoyur”, – deyə Marsel-Fos Limanının baş direktoru Herve Martel bildirib. Martel əlavə edib ki, birlikdə maraqlı limanları səfərbər etmək və birləşdirmək, eləcə də regionlarımız arasında daha səmərəli, davamlı və etibarlı əlaqələrin yaradılması üçün fəal şəkildə mübarizə aparmaq niyyətindəyik.

“Bloomberg” agentliyi Qərb mənbələrinə istinadən Çinin Ukraynadakı münaqişənin həlli ilə bağlı mövqeyinin dəyişdiyi barədə xəbər yayımlayıb. Agentliyin məlumatına görə, Çin əvvəlcə münaqişənin iqtisadi nəticələrindən narahat olsa da, hazırda Rusiya-Ukrayna müharibəsinə baxışı dəyişib. Bunun Avropanın diqqətinin Ukraynaya yönəlməsi və Asiyadan uzaqlaşması ilə bağlı olduğu iddia edilir. “Bloomberg” eyni zamanda qeyd edib ki, Çin lideri Si Cinpin Ukrayna məsələsində Rusiya prezidenti Vladimir Putini mövqeyini daha fəal dəstəkləməyə başlayıb. Bu onunla əlaqəlidir ki, müharibə Rusiyanı Çindən asılı vəziyyətə salıb və bu Pekinin maraqlarına cavab verir. Münhen Təhlükəslzlik Konfransında çıxış edənlərin bir qismi də bu fikirdəydilər ki, Pekin Kremlə dəstək verməsə Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni davam etdirməsi çətin olar. Rusiyanın mineral resurslarını Çinə satmaqla gəlir əldə etməsi və Çin texnologiyalarının idxalı nəzərdə tutulur. Rusiyanın ayaqda tutan bunlardır.

Çinin xarici işlər naziri Van İ Münhen Təhlükəsizlik Konfransnda çıxışında ölkəsinin Ukrayna ilə bağlı mövqeyini təkrarlayaraq Çinin Ukrayna böhranında birbaşa iştirak etmədiyini bildirib. O, həmçinin Çinin sülh prosesini tam dəstəklədiyini qeyd edib. Van İ Ukrayna münaqişəsinin hərbi deyil, diplomatik yollarla həll edilməsinin vacib olduğunu bildirib. O, Avropa ölkələrinin sülh danışıqlarında daha fəal rol oynaya biləcəyini qeyd edib. Halbuki, Çinin strateji tərəfdaşı Rusiya müharibənin dayandırılması məsələsində Avropanın vasitəçiliyini qəbul etmir. Kreml sadəcə bu mövzuyla bağlı Vaşinqtonla danışıqlar aparır.

Van İ Avropanın əhəmiyyətini vurğulamaqla Brüsselin Vaşinqtondan asılılığının azaldılması vacibliyinə işarə edib. Vaşinqton Çinin dünyada artan imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır. Brüssel Çin məhsullarının Avropa bazarlarında üstün mövqe qazanmasından narahat olsa da, Pekinlə qarşıdurmada maraqlı deyil. Digər tərəfdən Çinin Avropa bazarına ehtiyacı var. Ancaq Brüssel bunun qarşılığında Pekinin müharibəni dayandırmaq məqsədilə Rusiyaya təsir etməsini istəyir. Bu isə Pekinin maraqlarına cavab vermir.

“Atlas” Araşdırmalar Mərkəzi

ABŞ Venesuelanı nəzarətə götürdükdən sonra bu ölkənin neftini fərqli ölkələrə satmağa başlayıb. Venesuela keçmiş illərdə olduğu kimi Çinə və Kubaya neft sata bilmir. Çinin Venesueladan ucuz neft ala bilməməsi və İran ətrafında artan gərginlik Pekini ciddi narahat edir. ABŞ İranı da ram edərsə, Çin bu ölkədən də ucuz neft ala bilməyəcək. İqtisadiyyatı böyüməkdə davam edən Çinin baha qiymətə neft alışı bu ölkədə enerji qiymətlərinə təsir edəcək və bu istehsal edilən məhsulların qiymətini artıracaq. Venesuela neftindən məhrumiyyət Kuba iqtisadiyyatına daha mənfi təsir edib. ABŞ-ın təzyiqləri nəticəsində Meksika da Kubaya neft satışını dayandırıb. Kubada turistlər geri qayıda bilmirlər. Çünki, yanacağın yoxluğu hava limanlarındakı təyyarələrin havaya qalxmasını əngəlləyib.

“Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, İsrail Venesueladan neft almağa başlayıb. Venesuela nefti İsrailin “Bazan Group” neftayırma kompleksinə daxil olub. Nikolas Maduro prezident olduğu illərdə Venesuela İsrailə neft satmırdı. İsrail hökuməti Venesueladan neft alışı barədə rəsmi açıqlama yayımlamasa da, Latın Amerikasının bu ölkəsindən neftlə dolu tankerlərinin bir qisminin İsrail limanlarına yaxınlaşdığı barədə məlumatlar var.

Venesuelanın ABŞ və İsraillə yanaşı İspaniya və Hindistana da neft satıdğı gələn xəbərlər arasındadır. “Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, Hindistanın nəhəng “Reliance Industries” şirkəti Venesueladann neft almağa başlayıb. 2 milyon ton neft daşımaq gücünə malik olan tanker Hindistan sahillərinə yaxınlaşıb. Bundan əvvəl Hindistanın “Reliance” şirkəti Venesueladann neft alırdı.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp daha əvvəl Hindistanın Rusiya və İrandan deyil, Venesueladan neft alacağını bildirmişdi. ABŞ Prezidenti Dehli ilə razılıq əldə etdiyini və Hindistanın Venesueladann neft alacağına dair konsepsiyanın təsdiq olunduğunu söyləmişdi. Buna baxmayaraq, Hindistanın neftayırma zavodları ucuz Rusiya neftindən tam imtina etməyiblər. Rusiya neftinin Hindistana idxalı daha sərfəli olaraq dəyərləndirilir.

“The Telegraph” qəzetində Böyük Britaniyanın keçmiş şahzadəsi Endryunün amerikalı maliyyəşi və manyak Ceffri Epşteynlə Çində biznes açmaq barədə gizlicə müzakirə apardığı barədə məqalə yayımlanıb.

Keçmiş Şahzadə Endryu amerikalı maliyyəçi Ceffri Epşteynlə Çində birgə biznes açmaq barədə gizli danışıqlar aparıb. Bu məlumat The Telegraph tərəfindən məşhur bankirin işi ilə bağlı açıqlanmış sənədlərdəki elektron poçtların məzmununa baxıldıqdan sonra dərc edilib. Materiallar göstərir ki, Britaniya kralı III Çarlzın qardaşı və Epşteyn Pekində konsaltinq şirkəti açmaq imkanını müzakirə ediblər. Danışıqlar maliyyəçinin həbsdən azad edilməsindən sonra başlayaraq beş ildən çox davam edib.

Şahzadə Endryu layihəni potensial biznes tərəfdaşının azad edilməsindən sonra başlatmaq niyyətində idi. O, Epşteynlə hər hansı əlaqəsini və cinsi istismar iddialarını təkzib edib. Endryu maliyyəçi ilə əlaqələrini 2010-cu ildə kəsdiyini bildirib. Hazırda layihənin başa çatdığına dair heç bir təsdiq yoxdur.

The Daily Mail əvvəllər Şahzadə Endryu ilə ətrafındakı seks qalmaqalını Epşteynlə müzakirə etdiyini bildirmişdi. ABŞ-da maliyyəçi 2019-cu ildə yetkinlik yaşına çatmayanların cinsi istismarında ittiham olunub. Birləşdirilmiş ittihamlara görə o, 40 ildən çox həbs cəzası ilə üzləşib. O, həmin il həbsxanada vəfat etdi. Ölümünün səbəbləri ilə bağlı aparılan araşdırma maliyyəçinin intihar etdiyini müəyyən etdi.

Bu ilin oktyabr ayında Endryu Mauntbatten-Vindzor da York hersoqu titulundan imtina etdi. Keçmiş şahzadənin kraldan illik müavinət alacağı bildirildi. Ötən payızda Endryu Hərbi Dəniz Qüvvələrində vitse-admiral rütbəsini itirəcəyi də açıqlandı. 1 fevralda ABŞ Baş prokurorunun müavini Todd Blanş Epşteyn işi üzrə materialların açıqlanmasının başa çatdığını elan etdi. Açıqlanan sənədlərin ümumi həcmi 3,5 milyon faylı keçdi.

Honkonq məhkəməsi media maqnatı və dissident Cimmi Layı milli təhlükəsizlik ittihamları ilə 20 il həbs cəzasına məhkum etdi. 78 yaşlı Lay 2025-ci ilin dekabrında günahkar bilinib. Əvvəlcə ona ömürlük həbs cəzası vermək istəyiblər, lakin məhkəmə Layı 20 il müddətinə azadlıqdan məhrum edib. Bu, 2020-ci ildə qəbul edilmiş milli təhlükəsizlik qanununa əsasən ən səs-küylü işlərdən biridir. Lay bu cür işlərdə ilk və ən səs-küylü təqsirləndirilən şəxs olub. Qohumlarının sözlərinə görə, həbsdə olduğu müddətdə səhhəti xeyli pisləşib.

Sahibkar uzun müddət hökumətin açıq tənqidçisi olub. Onun təsis etdiyi “Apple Daily” qəzeti Honkonqun əsas müxalifət nəşrlərindən biri hesab olunurdu. Lay biznesini Çində qurub. O, 1989-cu ildə Tyananmen meydanındakı etirazların yatırılmasından sonra dissident mövqeyi tutub. Onun məhkəməsi geniş beynəlxalq diqqət çəkib və şəhərin məhkəmə sisteminin müstəqilliyinin sınağı kimi qəbul edilib.

Honkonq Çin Xalq Respublikasının xüsusi inzibati bölgəsisidir.  Bölgədə 1,104 kvadrat kilometr ərazidə müxtəlif millətlərdən olan 7.5 milyon insan yaşayır. Şəhər böyük maliyyə mərkəzidir və dünyanın ən inkişaf etmiş meqapolislərindən biridir.

Fransa və Yunaistanda eyni gündə Çin xəfiyyələrinin həbsi Avropada böyük qalqamala səbəb olub. Avropa ölkələrində keçmiş illərdə də Rusiya və Çin xəfiyyələri həbs olunurdu. Ancaq budəfəki həbslərin miqyası genişdir. Fransa hüquq-mühafizə orqanları peyk rabitə məlumatlarını ələ keçirmək planı ilə bağlı casusluq şübhəsi üzrə ikisi Çin vətəndaşı olmaqla, 4 nəfəri həbs edib. Çin kəşfiyyatına bağlı şəxslər Fransanın cənub-qərbindəki bölgədə 2 metr diametrli peyk antenası quraşdırıblar. Yerli sakinlər bu haqda polisə məlumat verdikdən sonra antenanı quraşdırılanlar izlənəliərək həbs olunublar. Axtarış zamanı peyk antenalarına kompüter sistemlərinin quraşdırıldığı, siqnalların tutulmasına imkan verən texniki avadanlıqlar aşkar edilib. Çin vətəndaşları Fransada strateji əhəmiyyətli peyklərdən, o cümlədən “Starlink” peyk şəbəkəsindən və hərbi obyektlərdən məlumat toplayırmışlar.

Yunanıstanda isə silahlı qüvvələrdə xidmət edən yüksək rütbəli zabit NATO və Yunanıstan Hərbi Hava Qüvvələrinə aid məxfi sənədləri Çinə ötürürmüş. Zabit dindirilmə zamanı Çinə casusluq etdiyini etiraf edib. Maraqlıdır ki, Yunanıstanda həbs olunan zabit orduda telekommunikasiya və informasiya texnologiyaları sahəsinə cavabdeh idi. Həmin zabitin Yunanıstan Silahlı Qüvvələrinin texnoloji infrastrukturuna çıxış imkanı var idi. Araşdırmalar zamanı polkovnikin məxfi sənədlərin fotoşəkillərini çəkərək Çinə göndərdiyi müəyyən edilib.

Bu həbslər göstərir ki, Rusiya ilə yanaşı Çin də Qərb ölkələrində casus şəbəkəsini genişləndirib. Çin iqtisadi baxımdan inkişaf etsə də, Qərbdə istifadə olunan texnoloji vasitələrə ehtiyac duyur. Bu məqsədlə Çin kəşfiyyatı həmin texnoloji vasitələrin mexanizmlərini ələ keçirməyə çalışır.

Avropa dövlətləri Çin kəşfiyyatı ilə mübarizə apararkən, ABŞ Çinin nüvə potensialını artırmasından narahatdır. Təsadüfi deyil ki, Vaşinqton Moskva ilə nüvə silahlarının azaldılmasıyla bağlı yeni sazişi imzalamaq istəmir. Çünki, Vaşinqton həmin sazişə Çinin də qoşulmasını istəyir. Pekin isə Vaşinqtonun bu istəyini qəbul etmir. ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun sözlərinə görə, Çin 2020-ci ildən bu yana nüvə başlıqlarının sayını 200-dən 600-ə qədər artırıb və 2030-cu ilə qədər 1000-dən çox nüvə başlığına sahib ola bilər. Beləliklə, Çinin Vaşinqtona rədd cavabı ABŞ-la Rusiya arasında yeni nüvə müqaviləsinin imzalanmasına imkan vermir. Belə olan halda isə böyük dövlətlər nüvə arsenalını gücləndirməkdə davam edəcəklər.

“Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Çinin fövqəladə hallar naziri Vanq Syanqsi “ciddi intizam və qanun pozuntuları” şübhəsi ilə araşdırılır. Bu, korrupsiyaya qarşı mübarizə təşkilatının şənbə günü bildirib ki, yüksək vəzifəli məmurların təmizlənməsi davam edir.

Mərkəzi İntizam Təftişi Komissiyası Kommunist Partiyasının katibi Vanqla bağlı açıqlamasında təfərrüatlar verməyib. Hazırda vəzifədə olan nazirin istintaqa cəlb olunması nisbətən nadir haldır.

Çin lideri Si Cinpinin illərdir davam edən korrupsiya təmizlənməsi çərçivəsində Müdafiə Nazirliyi ötən həftə ölkənin ən yüksək vəzifəli generalı, hərbi rəhbərlikdə yalnız Sidən sonra ikinci yerdə olan Çjanq Yuksyanın araşdırıldığını açıqlayıb.

Si bu ay bildirib ki, ötən il yüksək vəzifəli məmurlara qarşı rekord 65 istintaq aparıldıqdan sonra korrupsiyaya qarşı mübarizə Çinin uduzmamalı olduğu bir mübarizədir. Nəzarət universitetlərin və dövlət müəssisələrinin keçmiş rəhbərlərinə də şamil edilib.

63 yaşlı Vanq, dövlətə məxsus elektrik generatoru olan National Energy Investment Corp şirkətinin sədri vəzifəsində çalışdıqdan sonra 2022-ci ilin iyul ayında vəzifəyə başlayıb. Fövqəladə Halların İdarə Edilməsi Nazirliyinin rəsmi açıqlamasına görə, o, çərşənbə axşamı kadrların özünütənqid etdiyi müntəzəm daxili iclasda çıxış edib.

Dövlət mediası olan “China Daily”nin məlumatına görə, korrupsiyaya qarşı mübarizə orqanı Daxili Monqolustan muxtar bölgəsinin keçmiş Partiya katibi Sun Şaoçenq haqqında araşdırma başlatdığını açıqlayıb.

Gözlənildiyi kimi, Böyük Britaniyanın baş naziri Kir Starmerin Çinə səfəri və bu ölkənin lideri Si Cinpinlə görüşü və apardığı müzakirələr ABŞ Prezidenti Donald Trampın narazılığına səbəb olub. Tramp Starmerin Çinə səfərinin üçüncü günündə Böyük Britaniyanın Çinlə yaxınlaşmasını “çox təhlükəli” adlandırıb. Buna baxmayaraq, Donald Tramp açıqlamasında Si Cinpini özünün “dostu” adlandırmağı da unutmayıb.

Trampın sözlərinə cavab olaraq, London baş nazir Kir Starmerin Çinə səfərindən və səfərin məqsədlərindən Vaşinqtonun əvvəlcədən xəbərdar olduğunu açıqlayıb. Kir Starmerdən əvvəl Kanadanın baş naziri Mark Karni də Çinə səfər etmişdi. Bu səfər də Trampın narazılığına səbəb olmuşdu. Tramp bu səfəri də Kanada üçün “təhlükəli” adlandırmışdı. Halbuki, yayılan məlumatlara görə, Donald Trampın özü də aprel ayında Çinə səfərə hazırlaşır.

Kir Starmer Çin Bankında keçirilən Böyük Britaniya-Çin Biznes Forumunun iclasında “biz səmimi şəkildə qarşılıqlı əlaqədə olduq və əslində bəzi real irəliləyişlər əldə etdik, çünki Böyük Britaniyanın təklif edə biləcəyi çox böyük məbləğ var” kimi açıqlama verib. Starmerin Çinə səfərindən başqa nəticələr də var. Misal olaraq iki ölkə vətəndaşları arasında vizasız səyahəti, aşağı viski tarifləri haqqında razılaşmanı, həmçinin Çində istehsal müəssisələrinin tikintisi üçün 10,9 milyard funt sterlinq investisiyanı göstərmək olar.

2025-ci ildə Böyük Britaniyanın ən böyük ticarət tərəfdaşı ABŞ olub, Çin bu siyahıda dördüncüdür. Çində fəaliyyət göstərən Britaniya Ticarət Palatasının sədri Kris Torrens Kir Starmerin Pekinə səfərini “uğurlu” adlandırıb. Torrens BBC-yə bildirib ki, “Böyük Britaniyanın Çinə baxması məntiqlidir, çünki o, ən böyük ticarət tərəfdaşlarından biridir”.

Kir Starmerin Çinə səfəri ABŞ-la yanaşı Böyüj Britaniyanın siyasi dairələrində də müzakirələrə səbəb olub. Kir Starmerə ölkəsində müxalif olan siyasətçilər insan haqları vəziyyətinə görə Çini tənqid ediblər. Böyük Britaniya mühafizəkarları Honkonqlu işadamı Cimmi Layın ömürlük həbs cəzası təhlükəsiylə üzləşdiyini xatırladıblar. Onların fikrincə, London milli təhlükəsizlik məsələlərini Çinlə iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə dəyişdirməməlidir.

Qərb mətbuatında Çində generalların həbs barədə məlumatlar yayılıb. Çinin ən güclü iki hərbi lideri olan Çjan Yuşya və Liu Zhenli artıq rəsmi olaraq həbsdədirlər. Si Cinpinin müavini Çinin nüvə proqramı barədə məlumatlarını ABŞ-yə ötürməkdə ittiham olunur. Bu barədə “The Wall Street Journal” məlumat yayıb. Qəzetin yazdığına görə, Çin Xalq Respublikasının lideri Si Cinpinin Mərkəzi Hərbi Şuradakı birinci müavini Çjan Yuşya ölkənin nüvə proqramına dair məxfi məlumatları ABŞ-yə ötürməkdə ittiham olunub. Məlumata əsasən, yanvarın 24-də Çin silahlı qüvvələrinin yüksək rütbəli zabitləri üçün keçirilən qapalı brifinqdə bildirilib ki, Çjan ABŞ tərəfinə Çinin nüvə silahları ilə bağlı əsas texniki məlumatları təqdim edib. Bundan əlavə, hakimiyyət orqanları onun hərbi texnika üzrə tədqiqat, istehsal və satınalmaya cavabdeh quruma nəzarəti ilə bağlı fəaliyyətini də araşdırır.

Mənbələrin bildirdiyinə görə, Çjanın hərbi satınalma sistemində vəzifədə irəliləyiş qarşılığında rüşvət aldığı, həmçinin bir zabitin müdafiə naziri vəzifəsinə təyin olunmasına kömək etdiyi ehtimal olunur.

Çinin Vaşinqtondakı səfirliyinin nümayəndəsi Lyu Penqyunun “The Wall Street Journal”a verdiyi açıqlamada qeyd olunub ki, partiyanın Çjanla bağlı araşdırma aparması rəhbərliyin korrupsiyaya qarşı “tam dözümsüzlük və hərtərəfli mübarizə” siyasətinə sadiq olduğunu göstərir.

Çin lideri Si Cinpin ölkənin ən yüksək rütbəli generallarından birini istintaqa cəlb etməklə ordudakı güc balansını tamamilə dəyişib. Bu addım Si Cinpini hərbi iyerarxiyanın demək olar ki, yeganə qərarverici fiquruna çevirib və Pekinin Tayvanla bağlı planları da daxil olmaqla, region üçün ciddi suallar yaradıb. Bu sözlər CNN telekanalının analitiki Saymon Makkartinin yazısında yer alıb.

Müəllifin göstərdiyi kimi, Müdafiə Nazirliyinin yayımladığı 30 saniyəlik videoda Mərkəzi Hərbi Komissiyanın sədr müavini Çjan Yousya və Xalq Azadlıq Ordusunun əməliyyat rəhbəri Liu Çjenlinin istintaqa cəlb edildiyi açıqlanıb. Ardınca ordunun rəsmi nəşri olan PLA Daily bu şəxsləri Si Cinpinin iqtidarını sarsıtmaqda ittiham edib.

Mütəxəssislərə görə, bu addım son 10 ildə aparılan genişmiqyaslı “təmizləmə” kampaniyasının zirvə nöqtəsidir. 2023-cü ildən bəri 20-dən çox yüksək rütbəli hərbçi və müdafiə sektorunun rəhbəri vəzifədən uzaqlaşdırılıb. Brukinqs İnstitutunun eksperti Conatan Szin CNN-ə açıqlamasında bu prosesi Çin siyasətində “seysmik dəyişiklik” kimi qiymətləndirib. “Bu göstərir ki, sistem daxilində heç kim toxunulmaz deyil”, – deyə o qeyd edib.

Çjan Yusya uzun illər Si Cinpinin ən yaxın müttəfiqlərindən biri hesab olunurdu. Onların ailə bağları Çin Vətəndaş müharibəsi dövrünə qədər gedib çıxır. Məhz buna görə onun istintaqa cəlb edilməsi siyasi dairələrdə “şok effekti” yaradıb. “The Wall Street Journal”ın məlumatına görə, Çjan ABŞ-yə nüvə silahları ilə bağlı məxfi məlumat ötürməkdə və korrupsiyada ittiham olunur. Lakin CNN bu məlumatları hələ təsdiqləməyib. Bəzi ekspertlər hesab edir ki, bu ittihamlar daha çox partiya daxilində narahatlığı azaltmaq məqsədi daşıya bilər. Əsas məqsəd isə orduda bütün güc mərkəzlərini ləğv etməkdir.

Asiya Siyasət İnstitutunun analitiki Nil Tomas bildirib ki, rəsmi bəyanatların dili Çjanın Si Cinpin üçün təhlükəyə çevrildiyini göstərir. Si Cinpin 2012-ci ildən bəri ordunu köklü şəkildə yenidən qurur. Məqsəd yalnız modernləşmə deyil, həm də ordunun tam şəkildə partiyaya və liderə bağlı olmasını təmin etməkdir.

Sinqapurda yerləşən Müdafiə Araşdırmaları İnstitutunun eksperti Ceyms Çar CNN-ə deyib: “Si Cinpinin bu qədər yüksək rütbəli generalı kənarlaşdırması onun mövqeyinin sarsılmaz olduğunu göstərir”. Hazırda Mərkəzi Hərbi Komissiyanın əvvəlki altı üzvündən yalnız biri vəzifədə qalıb. Bu isə ordunun rəhbərliyində ciddi boşluq yaradıb. Analitiklər bildirir ki, bu vəziyyət Çin ordusunda müəyyən xaos yaratsa da, gündəlik fəaliyyət hələlik davam edir. Boş qalan vəzifələrə daha gənc və texniki baxımdan hazırlıqlı zabitlər gətirilir. Lakin bu prosesin Tayvan məsələsinə təsiri hələ də qeyri-müəyyəndir. Liu Çjenlinin istintaqa cəlb olunması xüsusilə diqqət çəkir, çünki o, ordunun əsas döyüş əməliyyatlarına nəzarət edirdi. Ekspertlərin fikrincə, Si Cinpin hazırda ABŞ-nin Tayvan məsələsinə nisbətən passiv yanaşmasından istifadə edərək orduda “təmizlik” aparmaq üçün münasib vaxt seçib. CNN-in analitiklərinə görə, Çin lideri qarşıdakı illərdə mümkün siyasi və hərbi ssenarilərə hazırlaşmaq məqsədilə orduda yalnız şəxsi sədaqətə əsaslanan yeni sistem qurur.