Category: Press Releases

ABŞ-ın müdafiə naziri Pete Hegseth iyun ayında Çinin qaçılmaz təhlükə olduğunu söylədi və Hind-Sakit okean ölkələrini hərbi xərcləri ÜDM-in 5%-nə qədər artırmağa çağırdı. FTB direktoru Kash Patel, Okeaniya ölkəsində yeni bir ofisin açılmasının Çinin təsirinə qarşı durmaq məqsədi daşıdğını bildirib. Yeni Zelandiyada mövcud vəziyyətdən narahatlıq var. Patel FTB-nin Yeni Zelandiyada ilk müstəqil ofisini açmaq və yüksək vəzifəli məmurlarla görüşmək üçün paytaxt Vellinqtonda görüşlər keçirib. Bu tənzimləmə Yeni Zelandiyanı Böyük Britaniya, ABŞ, Kanada və Avstraliyanın da daxil olduğu “beş Göz”ün kəşfiyyat məlumatlarını paylaşan digər dövlətlərdəki FTB missiyaları ilə uyğunlaşdırır.

Vellinqton ofisi 2017-ci ildən bəri Avstraliyanın nəzarəti altında fəaliyyət göstərən FTB əməkdaşları üçün yerli missiya təmin edəcək. ABŞ səfirliyi tərəfindən yayımlanan bir videoda etdiyi şərhdə Patel, ofisin Çin Kommunist Partiyasının mübahisəli Cənubi Sakit Okeanda təsirinə qarşı kömək edəcəyini söyləyib. Yeni Zelandiyaya səfər etmək üçün Tramp administrasiyasının ən yüksək rütbəli rəsmisi Patellə görüşən Yeni Zelandiya nazirləri onun iddialarını bölüşməyiblər. Bəyanatda  Çindən bəhs edilmədən uşaqların onlayn istismarı və narkotik qaçaqmalçılığı kimi cinayətlərə qarşı birgə səylər vurğulanıb. Yeni Zellandiya xarici işlər naziri Uinston deyib ki, Çin məsələsi müzakirə olunmayıb. Təhlükəsizlik Xidmətləri Naziri Judith Collins isə diqqətin transmilli cinayətlərə yönəldiləcəyini söyləyib. Jurnalistlər Patelin Çindən bəhs etdiyini qeyd edərkən, “Mən başqalarının press-relizlərinə cavab vermirəm” dedi.

Pekin Patelin şərhlərini pisləyib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Quo Jiakun Patelin sözlərinə belə reaksiya verib: “Çin hesab edir ki, ölkələr arasında əməkdaşlıq heç bir üçüncü tərəfi hədəf almamalıdır. Çinlə mübarizə bayrağı altında kiçik qruplar yaratmaqla mütləq təhlükəsizlik deyilən şey axtarmaq Asiya-Sakit Okeanı və bütövlükdə dünyanı dinc və sabit saxlamağa kömək etmir”.

“Beş Göz” alyansındakı ən kiçik tərəfdaş olan Yeni Zelandiya Pekin ilə münasibətləri diqqətlə tarazlayarkən ABŞ-ın ən böyük ticarət tərəfdaşı olan Çinlə bağlı mövqeyinə uyğunlaşmaq üçün təzyiqlə üzləşib. Analitiklər bildiriblər ki, FTB rəhbərinin şərhləri bu səyləri alt-üst edə bilər. Vellinqton Viktoriya Universitetinin beynəlxalq əlaqələr üzrə dosenti Ceyson Yanq, bunları deyib: “Bizim ortaq problemlərimizlə məşğul olmaq üçün daha çox hüquq-mühafizə fəaliyyətinin olması Yeni Zelandiyanın marağındadır. Bunu Çinlə rəqabət aparmaq üçün etdiyimizi söyləmək bəlkə də Yeni Zelandiyanın marağında deyil”. Yeni Zelandiyada heçd ə hamı FTB-nin genişlənməsini alqışlamayıb. Qəzəbli şərhlər yazanlar var.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının qara siyahısına salınmış Şimali Koreya neft tankerləri Çin sularında işləyərkən öz yerlərini ötürür, enerjinin Kim Çen In rejiminə qeyri-qanuni ötürülməsinə qarşı sanksiyaları açıq şəkildə pozur və BMT-nin Pekindən gəmiləri ələ keçirib yoxlamasını tələb edən qətnamələrə məhəl qoymur.

Bir neçə gün əvvəl yayımlanan araşdırma hesabatında MarineTraffic gəmi izləmə xidmətinə istinad edilib. Xidmətin məlumatlarına görə, ən azı beş Şimali Koreya tankerinin iyul ayında Çin sularına daxil olduğunu aşkar edilib. Onlardan dördü BMT-nin sanksiyaları altında idi. “Newsweek” dərgisində dərc olunan xəritədə həmin gəmilərin izləri çəkilib.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi dərginin sorğusuna cavab verməyib. Şimali Koreyaya neft idxalı qadağan edilməyib, lakin BMT-nin tətbiq etdiyi illik 500.000 barrel həddi mövcuddur. Ölkələr hər hansı yanacaq daşımaları barədə beynəlxalq quruma məlumat verməlidirlər. Rusiya neft ixracatında məhdudiyyətlərlə üzləşir, o cümlədən G7-nin tətbiq etdiyi məhdudiyyət, Moskva bunu sanksiyaları pozan kölgə donanması ilə aşıb. Şimali Koreya gəmiləri də Rusiyanın Uzaq Şərqindən neft alıdılar və əmtəəni ən yaxın müttəfiqləri olan Pekin və Moskvanın himayəsi altında almağa davam edəcək və bununla da sanksiyalar rejimini sarsıdacaq. Beşinci gəmi olan Chong Ryong San sanksiyaya məruz qalmayıb, lakin BMT-nin hesabatına görə, neft məhsullarını Şimali Koreyanın əsas limanı Namphoya daşımaqda və qeyri-qanuni gəmidən gəmiyə daşımalarda şübhəli bilinir. Qara siyahıya alınmış dörd gəminin hamısı bu ay Çinin şərqində və ya cənub-şərqində, Zhoushan, Taizhou və Fujian xəbərlərinin yaxınlığında yerlərini yayımlamışdı. Sanksiyalar üzrə mütəxəssis və BMT-nin Pxenyan üzrə Ekspertlər Şurasının keçmiş üzvü Neil Watts deyib ki, bu, Çinin Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları rədd etməkdə Rusiyanın arxasınca getməsinin əlamətidir. BBC-nin Böyük Britaniyada yerləşən Açıq Mənbə Mərkəzinin peyk məlumatlarına istinadən verdiyi məlumata görə, 2024-cü ilin mart-noyabr ayları arasında Rusiya Şimali Koreyaya bir milyon bareldən çox neft və ya BMT-nin qoyduğu limitdən iki dəfə çox neft tədarük edib. Neil Watts bunları deyib: “Ukraynada müharibə başlayandan bəri son iki ildə Şimali Koreya gəmilərinin daha sərbəst hərəkət etməsi Çinin Şimali Koreyaya qarşı sanksiyaları ləğv etməkdə Rusiyanı izlədiyini göstərir”. Şimali Koreya tankerlərinin hərəkəti Pekinin BMT-nin onların xarici limanlara girişini qadağan edən qətnamələrini yerinə yetirmək istəmədiyini göstərir. Watts əlavə edib ki, Rusiya və Çinin himayəsi altında özlərini toxunulmaz gördükləri üçün bu cür “həyasız hərəkətlər” davam edəcək.

ABŞ-ın ixrac nəzarəti ilə bağlı son qərarları milli təhlükəsizliklə bağlıdır. Bu yalnız ABŞ-ın süni intellektinin “hakimiyyəti”ni deyil, həm də hərbi proqramlar üçün vacib olan potensial olaraq bir çox inkişaf etməkdə olan texnologiyaları təhdidlə əlaqəlidir. ABŞ-ın süni intellektlə əlaqəli yarımkeçiricilərin qanuni ixracı bloklansa da, Çin ən azı 1 milyard ABŞ dolları dəyərində Nvidia istehsalı olan çipləri müxtəlif yollarla əldə edib. Vaşinqton bunun qanunsuz olduğunu iddia edib. Çində satılan paketlər Supermicro, Dell və Asus kimi etiketlənir. Proqram təminatının daxil olduğu çip paketləri ABŞ qiymətlərindən 50% baha qiymətə satılıb.

Bu arada, “Financial Times” nəşri yazıb ki, Tramp administrasiyası “aqressiv” strateji ixrac nəzarətlərini ləğv etmək qərarına gəlib və Ticarət Departamentinin Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosuna yeni direktivin həyata keçirilməsi üçün göstəriş verib. ABŞ-ın ixraca nəzarət sisteminə əsasən, ikili təyinatlı ixrac kimi də tanınan kommersiya ixracı Ticarət Departamenti tərəfindən idarə olunur. Bununla belə, Ticarət Departamentinin Dövlət Departamenti, Müdafiə Departamenti, Enerji Departamenti, Daxili Təhlükəsizlik Departamenti və ABŞ kəşfiyyatı ilə koordinasiya içində fəaliyyət göstərir. ABŞ həmçinin ixrac nəzarətini çoxtərəfli şəkildə əlaqələndirməlidir, lakin 1994-cü ildə COCOM-un ləğvi və zəif əvəzedici Wassenaar razılaşmasından sonra ABŞ çox vaxt birtərəfli ixrac nəzarətinə müraciət edir.

“Təcavüzkar” strateji ixrac nəzarətinin nə olduğu və onların idarələrarası müzakirə prosesinə necə təsir etdiyi aydın deyil. Biri güman edir ki, Ticarət Departamentinin İxrac Nəzarətləri Bürosu Ağ Evin direktivini əhatə etmək üçün bir növ ixrac lisenziyası qaydaları ilə çıxış etməyə çalışacaq. Nə Ticarət Departamenti, nə də digər əlaqədar qurumlar Ağ Evin direktivində heç bir rol oynamayıb.

Ağ Evin qərarından əvvəl Tramp Nvidia-ya Çinə çip ixracını yenidən başlaya biləcəyini söylədi. ABŞ rəsmiləri Nvidia-nın Çinə çiplər ixrac etməsinə icazə verilməsinin strateji səhv addım olduğunu deyirlər. Ağ Evin “aqressiv” strateji ixrac nəzarətini qaldıran son addımı Tramp və Çin lideri Si Cinpin arasında ticarət danışıqlarını asanlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulub. Çin və ABŞ yüksək səviyyəli görüş üçün gündəm və tarix üzərində işləyir. Si Cinpin Donald Trampı sentyabr ayında Çinə səfərə dəvət edib. Həmin tarixdə Pekində İkinci Dünya müharibəsinin bitişinin 80 illiyi qeyd ediləcək. Cipin Trampı Pekində Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə də görüşdürmək istəyir. Trampın Çinə səfəri fərqli tarixdə də həyata keçirilən bilər.

Bu arada, Tramp administrasiyası süni intellektlə bağlı Fəaliyyət Planı dərc edib. “Təcavüzkar” ixrac nəzarətinin aradan qaldırılmasının təsiri süni intellektlə əlaqəli texnologiyaya təsir edəcək. Plan, süni intellekt sərmayələrini və təşəbbüslərini ləngidən “qırmızı lent”in aradan qaldırılmasını, süni intellektə daha çox sərmayə yatırılmasını və xüsusilə də Müdafiə Nazirliyi tərəfindən dövlət investisiyalarının artırılmasını tələb edir. İxrac nəzarəti ilə bağlı ən son qərarlar, xüsusən də Nvidia ilə bağlı AI Fəaliyyət Planını pozur. Süni intellekt məlumat mərkəzlərinin əsas komponenti olan Nvidia-da ixrac nəzarətinin ləğvi və sonradan “aqressiv” ixrac nəzarətinin qaldırılması əmri süni intellektə artıq qoyulmuş milyardlarla sərmayəni alt-üst edir, həm də ABŞ-ın başqa hansı kritik texnologiyalarının Çinə satılacağını qeyri-müəyyən edir.

Çin aqressiv şəkildə süni intellektin inkişafıyla məşğuldur və bu səylərə milyardlarla sərmayə qoyur. Morgan Stanley investisiya bankının məlumatına görə, Çin 2030-cu ilə qədər qlobal süni intellekt hökmranlığına çalışır.

Avropa İttifaqı Rusiya ilə əməkdaşlığa görə Çinin sərhəd banklarına sanksiyalar tətbiq edib, lakin Çin Xarici İşlər Nazirliyi tez bir zamanda Brüsselə belə təxribatlara yol verilməməli olduğunu açıqlayıb. Avropa artıq açıq şəkildə Rusiya-Çin əməkdaşlığından narahat olduğunu ifadə etməyə başlayıb.

İyulun 18-də Avropa İttifaqının Çinin iki kənd təsərrüfatı kommersiya bankına sanksiya tətbiq etməsi xəbəri diqqət çəkib. Bu tədbirlər təkcə Çin və Rusiya arasında sərhədyanı ərazilərdə normal iqtisadi-ticarət əməkdaşlığına xələl gətirmək məqsədi daşımır, həm də beynəlxalq geosiyasət və Çin-Avropa əməkdaşlığının həssas məsələlərinə toxunur. Daha da diqqət çəkən odur ki, Çin Xarici İşlər Nazirliyi 24 saat ərzində Brüsselə cavab verib və Çinin mövqeyini qısa şəkildə ifadə edib. Avropa İttifaqı niyə Çin banklarına qarşı birdən-birə sanksiyalar tətbiq edib? Böyük ehtimalla bu Vaşinqtonun Brüsselə təzyiqləri ilə bağlıdır. ABŞ özü də Çinə qarşı müxtəlif sanksiyalar tətbiq edib. Vaşinqton Rusiyadan neft alan Çin şirkətlərinə qarşı da sərt sanksiyaların tətbiqinə hazırlaşır.

Bir neçə KİV-in məlumatına görə, Avropa İttifaqı Çin-Rusiya sərhədində yerləşən Çin banklarını Rusiyanın hərbi sektoru ilə əməkdaşlıq şübhələrinə görə anti-Rusiya sanksiyalarının 18-ci paketinə daxil edib. KİV-in məlumatına görə, Avropa İttifaqı bankların Rusiyanın hərbi sənaye müəssisələrinin maraqları naminə fəaliyyətini dayandırdıqlarını sübut etsələr, altı ay ərzində onları sanksiyalar siyahısından çıxara bilər.

Əslində bu iki bankın əsas fəaliyyəti Çin-Rusiya sərhədində ticarət əməkdaşlığına dəstək verməkdir. Məlumatlardan göründüyü kimi, 2022-ci ildə Çin və Rusiya arasında ikitərəfli ticarətin həcmi illik müqayisədə 29,3% artaraq 190,27 milyard ABŞ dollarına çatıb. Banklar beynəlxalq ticarət qaydalarına riayət etməklə kənd təsərrüfatı, enerji və sənayedə regional ticarətə maliyyə dəstəyi verir. Pekin Avropa İttifaqının Çinin Rusiya ordusunu dəstəkləməsi ilə bağlı ittihamları əsassız adlandırıb.

Avropa İttifaqının bu addımının arxasında mürəkkəb siyasi motivlər dayanır. Avropa İttifaqı Rusiyanın tərəfdaşına qarşı sanksiyaları genişləndirməklə Ukraynaya dəstəyini nümayiş etdirməyə çalışır. Digər tərəfdən, ABŞ-ın son illərdə Çinin maliyyə sektoruna etdiyi təzyiqlərə göz yummaq çətindir. Avropa İttifaqının Çin banklarına tətbiq etdiyi sanksiyalar ABŞ-ın Çini cilovlamaq və Vaşinqtonla münasibətlərində daha çox siyasi təsir rıçaqları əldə etmək istəyi ilə bağlı ola bilər.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi məhdudiyyətlərə dərhal cavab verib. Çin Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Lin Jian, Avropa İttifaqının Çin və Rusiya müəssisələri arasında əməkdaşlığı pozmamalı olduğunu açıq şəkildə bildirib və heç bir fakta əsaslanmadan Çin şirkətlərinin qanuni maraqlarına zərər vurmağı dayandırmağa çağırıb. Lin Jianın sözlərinə görə, Çin müəssisələrinin qanuni hüquq və maraqlarını möhkəm şəkildə qorumaq üçün lazımi tədbirlər görəcək.

Beləliklə, Rusiyanın Ukraynaya qarşı davam etdirdiyi işğalçı müharibə Çin iqtisadiyyatına da mənfi təsir edir. Buna baxmayaraq, Pekin Moskva ilə strateji tərəfdaşlıqdan imtina etmir.

Ağ Ev sahibi Donald Tramp administrasiyasının ikinci dönəmində transatlantik dinamikanın inkişaf etdiyi dövrdə və qlobal güc balanslarının dəyişməsinə cavab olaraq, Avropa İttifaqı daxilində bəziləri Çinlə daha incə bir əlaqəni araşdırmaqda maraqlı olduqlarını nümayiş etdiriblər. Bununla belə, Çinin iqtisadi sahədə ədalətsiz ticarət təcrübələrini, narahatedici insan haqları vəziyyətini, Rusiya ilə müttəfiqliyini və təhlükəsizlik sahəsində Moskvanın Ukraynaya qarşı müharibəsini dəstəklədiyini nəzərə alsaq, Brüssel və Pekin arasında istiləşməyə struktur maneələri var. Çin rəhbərliyi kursu dəyişmək istəmir. Əvəzində Çin Avropa İttifaqının zəifliyindən istifadə edir və Brüsselin sadəcə təslim olacağına ümidlidir. Avropa İttifaqı hazırda həqiqətən çətin vəziyyətdə olsa da, Çin Ukraynadakı müharibəni dəstəkləməsi ilə bağlı böyük güzəştlərə getmək istəmirsə, Brüsselin Pekinlə “böyük sövdələşmə” əldə etməsi çətindir.

İndi bütün diqqətlər diplomatik münasibətlərin 50 illiyini qeyd edəcək mühüm toplantı olan iyulun 24-də Pekində keçiriləcək Çin-Avropa İttifaqı sammitindədir. Amma sammit nəyisə nümayiş etdirsə, bu, Çinin beynəlxalq nizam qaydaları ilə oynamaq istəməməsi və Çinin davranışında əsas paradiqma dəyişikliyi olmadan Pekinlə böyük sövdələşməyə cəhd etməyin nə Aİ-nin, nə də ABŞ-ın maraqlarına uyğun olmadığı faktı olacaq.

Çin-Aİ yaxınlaşması və Çin-Aİ sammiti ilə bağlı aylardır davam edən müzakirələr son aylarda Aİ və ABŞ arasında böyük fikir ayrılıqları fonunda baş verir. İkinci Tramp administrasiyasının Ukraynaya dəstəyi ilə bağlı ilkin qeyri-müəyyənliyi və ticarət siyasətində Aİ-yə qarşı iddialı yanaşması Avropada qeyri-müəyyənlik yaradıb, Avropanın “strateji muxtariyyəti” tərəfdarlarını həvəsləndirib. Ticarət cəbhəsində Trump, Aİ-nin avtomobil, polad və alüminium idxalına 25 faizlik tariflərin tətbiqi ilə başladı, ardınca ticarət razılaşması olmadığı təqdirdə bütün Aİ mallarına 50 faizlik rüsum tətbiq ediləcəyi xəbərdarlığı etdi. Nəhayət, iyulun 12-də Aİ-nin idxalına 30 faizlik rüsum tətbiq edilib. Bu siyasətlər Avropada transatlantik iqtisadiyyatın gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlar yaradıb.

Transatlantik çatlardan yararlanmağa çalışan Pekin keçən fevral ayında “ən yaxşı dostunuz sizi tərk etdi” və “Çin və AB dünyanın sabitlik lövbərləri kimi xidmət etməlidir” kimi xüsusi mesajlarla Avropaya qarşı cazibədar hücuma başladı. Çinin xarici işlər naziri Vanq Yi və onun iki müavini Avropanı gəzərək, ABŞ-ı beynəlxalq nizamı pozmaqda ittiham edərək, Çinin bu nizamı qorumaqda maraqlı olduğunu bəyan edib. Onların gündəminin mühüm hissəsi avropalıları əvvəllər tərk edilmiş İnvestisiya üzrə Hərtərəfli Sazişin bərpasına və Aİ-nin Çinə qarşı sanksiyalarını ləğv etməyə inandırmaq idi.

Bu diplomatik təkliflər Aİ-də bəzi qərar qəbul edən şəxslərdə rezonans doğurdu, digərləri, Komissiya sədri Ursula von der Leyen kimi, Çinin struktur məsələlərdə real dəyişikliyə hazır olduğu təqdirdə açıqlığa işarə etdi. Nəticədə, potensial yaxınlaşma istiqamətində hər iki tərəf tərəfindən bir sıra addımlar atıldı.

Mart ayında Aİ-nin ticarət komissarı Maros Şefçoviç Pekində Çin liderləri ilə görüşərək “Çin-Aİ ticarət və investisiya əlaqələrini yaxşılaşdırmaq və yenidən balanslaşdırmaq” yollarını müzakirə edib. Aprel ayında von der Leyen Çinin Baş naziri Li Qianq ilə telefon danışığı apararaq ikitərəfli münasibətlərin yaxşılaşdırılması yollarını müzakirə edib. May ayında Çin və Avropa Parlamenti qarşılıqlı mübadilələrə qoyulan məhdudiyyətləri, o cümlədən Çinin Avropa Parlamentinin bəzi üzvlərinə tətbiq etdiyi sanksiyaları aradan qaldırmaq barədə razılığa gəliblər. Lakin avropalıların gözlədikləri Pekindən gəlmədi. Çinin qarşılıqlı münasibət və ədalətsiz ticarət təcrübələrini əsas gətirərək, Aİ adi Yüksək Səviyyəli İqtisadi və Ticarət Dialoqunu atladı və bu, açıq məyusluq və skeptisizmə işarə etdi. Çin hökuməti struktur iqtisadi və təhlükəsizlik məsələlərində böyük dəyişiklik tələb edən ciddi təklifi masaya qoymayıb.

Avropa İttifaqı üçün əsas problem, dövlət subsidiyaları ilə dəstəklənən Çin sənayesinin həddindən artıq gücüdür ki, bu da Aİ bazarlarında ixrac dempinqinə, qiymətlərin aşağı düşməsinə və Avropa sənayelərinin zəifləməsinə səbəb olur. Diqqətəlayiq bir misal olaraq, AB Çin elektrikli avtomobillərini dempinq iddialarına görə 17 faizdən 45,3 faizə qədər işləmə cəzası ilə vurdu. Bununla belə, Çinli elektrik avtomobil və akkumulyator istehsalçıları Aİ ölkələrində istehsal imkanları yaradıblar və bununla da öz mallarını Avropa sənayelərini təhdid edərək “Aİ istehsalı” kimi tanıtmağa çalışırlar. Çin illərdir Aİ üçün əsas ticarət tərəfdaşı olsa da, Aİ-nin Çinlə ticarət kəsiri son on ildə artaraq 300 milyard avronu keçib.

Ukrayna bildirir ki, Kiyevin artan yerli silah sənayesinin əsas hissəsi olan və Rusiya qüvvələrinə qarşı müdafiəsi üçün vacib olan Neptun gəmi əleyhinə raket proqramında casusluq etməkdə şübhəli bilinən çinli ata və oğul həbs edilib. Ukrayna Təhlükəsizlik Xidmətinin açıqlaması Kiyevin son aylarda neytrallıq imicini nümayiş etdirməyə çalışan Pekinin Kremlin müharibə səylərinə kömək etdiyinə dair bəyanatlarından sonraya təsadüf edib. Əks-kəşfiyyat rəsmiləri Kiyevdə 24 yaşlı keçmiş tələbəni Neptunun istehsalı ilə bağlı “texniki sənədləri” təqdim etdikdən sonra həbs ediblər.

Ukraynanın “Neptun” raketi müharibənin ilk aylarında Rusiyanın Qara dəniz donanmasının flaqmanını məhv etmək üçün istifadə edilib. Bundan sonra o, Rusiya neft terminalları da daxil olmaqla digər hədəflərə də atəş açıb. Kiyev daxili müdafiə sektorunu gücləndirir, ABŞ-ın gələcək dəstəyinə dair qarışıq siqnallar, onun əsas hərbi dəstəkçisi və Avropa öz istehsalını artırmaq üçün mübarizə aparır.

Agentlik daha sonra sənədləri qaçaqmalçılıq yolu ilə Çin xüsusi xidmət orqanlarına keçirmək niyyətində olan atasını saxlayıblar. Ata Çində yaşayırdı, lakin oğlunun işini “şəxsən əlaqələndirmək” üçün Ukraynaya səfər edib. Ukrayna rəsmisi “Reuters” agentliyinə bildirib ki, bu iki şəxs Rusiyanın 2022-ci ildə genişmiqyaslı işğalından sonra casusluq ittihamı ilə həbs edilən ilk çinlilərdir.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi sözçüsü Mao Ning “müvafiq məlumatları hələ də yoxladıqlarını” söyləyib. O həbslərlə bağlı sualı cavablandırarkən, “Çin vətəndaşlarının  qanuna uyğun olaraq qanuni hüquq və mənafelərini qoruyacağıq” deyib.

Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski Çini Rusiyaya silah və barıt tədarük etməkdə ittiham edib və Kiyevin Moskvanın döyüş maşınına kömək etdiyinə inandığı Çin firmalarına, o cümlədən pilotsuz təyyarələr üçün komponentlər verməkdə sanksiya tətbiq edib. O, həmçinin Ukrayna qüvvələrinin Rusiya üçün döyüşən Çin vətəndaşlarını döyüş meydanında əsir götürdüyünü bildirib.

Pekin Moskvanın müttəfiqi olsa da, özünü müharibədə sülhməramlı kimi göstərmək niyyətindədir və heç bir tərəfi silahlandırmadığını bildirir. May ayında Çin prezidenti Si Cinpin rusiyalı həmkarı Vladimir Putinlə görüşmək üçün Moskvaya səfər etmişdi.

Kanada kəşfiyyat rəsmiləri Çinin casus xidmətləri üçün həssas məlumat əldə etməyə çalışdığına inandıqları şəxs haqqında məlumat ayıblar. Bu haqda “Global News” xəbər yayımlayıb. Kanada Təhlükəsizlik Kəşfiyyat Xidməti təsdiqləyib ki, o dövlət idarələrinə və universitetlərə həmin şəxs haqqında məlumat verərək “casusluq məsləhəti” verib. “Biz təsdiq edə bilərik ki, Çin Xalq Respublikasının kəşfiyyat xidmətləri adından həssas və imtiyazlı Kanada məlumatlarını əldə etməyə cəhd edən şəxslə bağlı bəzi federal departamentlər və universitetlərlə casusluq məsləhəti paylaşılıb” – deyə kəşfiyyat rəsmisi bildirib.

Kanada kəşfiyyat xidməti alıcılara bu şəxslə ünsiyyət qurarkən həddindən artıq ehtiyatlı olmağı və məxfi və həssas məlumatları onlarla müzakirə etməkdən çəkinməyi tövsiyə edib: “Biz həmçinin tövsiyə etdik ki, bu şəxslə şübhəli qarşılaşmalar barədə müvafiq təhlükəsizlik rəsmilərinə məlumat verilməlidir”. Kəşfiyyat xidməti sözçüsü Erik Balsam, kəşfiyyat xidmətinin bu cür xəbərdarlıqları “həssas və imtiyazlı Kanada məlumatlarını qorumaq və qorumaq” səylərinin bir hissəsi olduğunu vurğulayıb: “Biz Kanada hökuməti daxilində və xaricində maraqlı tərəfləri, lazımi hallarda, milli təhlükəsizlik təhdidləri barədə xəbərdar etmək üçün casusluq məsləhətlərinin verilməsi də daxil olmaqla, tədbirlər görməkdən çəkinmirik”.

Kanada ilə Çin arasında münasibətlər bir müddətdir gərginləşib. Buna səbəb Çin kəşfiyyat xidmətinin Kanada ərazisində artan fəallığıdır. Kanada hesab edir ki, Çin Qərb ölkələrindən tədqiqat və texnologiya oğurlamağa çalışır.

ABŞ hakimi Çinin aparıcı telekommunikasiya avadanlığı şirkəti olan Huawei Technologies-in texnologiya oğurluğu, reketçilik, məftil və bank fırıldaqçılığı və digər cinayətlərlə məşğul olması ilə bağlı geniş yayılmış iş üzrə cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsinə qərar verib. ABŞ-ın Dairə Hakimi Ann Donnelly 52 səhifəlik qərarında arqumentlərinin vaxtından əvvəl olduğunu söyləyərək, Huawei-nin şirkətə qarşı 16 saydan ibarət federal ittihamnamədəki iddiaları rədd etmək tələbini rədd etdi.

Şirkət şərh sorğusuna dərhal cavab verməyib. ABŞ Huawei və onun bəzi törəmə şirkətlərini ABŞ-ın ticarət sirlərini oğurlamaqda, 2009-cu ildə İranda hökumət əleyhinə nümayişlər zamanı İrana etirazçılara casusluq etməyə imkan verən müşahidə avadanlığı quraşdırmaqda və ABŞ-ın oradakı sanksiyalarına baxmayaraq Şimali Koreyada biznes qurmaqda ittiham edir.

Prezident Donald Trampın ilk səlahiyyət müddəti ərzində onun administrasiyası milli təhlükəsizliklə bağlı narahatlıqları qaldırdı və Qərb müttəfiqlərinə Huawei-nin simsiz, yüksək sürətli şəbəkələrinə daxil edilməsinə qarşı lobbiçilik etməyə başladı. 2019-cu ilin yanvarında Ədliyyə Departamenti iddianaməsində Huawei-ni ABŞ sanksiyalarını pozaraq İrana avadanlıq satmaq üçün Skycom adlı Honq-Konq şirkətindən istifadə etməkdə günahlandırdı və onun baş maliyyə direktoru Meng Wanzhou-nu HSBC bankını şirkətin İrandakı biznes sövdələşmələri barədə aldadaraq saxtakarlıqda ittiham etdi. Huawei-nin qurucusunun qızı Menq ABŞ-ın ekstradisiya tələbi ilə 2018-ci ilin sonlarında Kanadada həbs edilib, lakin 2021-ci ilin sentyabrında Çin tərəfindən saxlanılan iki kanadalının azad edilməsi və onun evə qayıtmasına icazə verən yüksək qiymətli məhbus mübadiləsi nəticəsində azad edilib.

Çin rəsmiləri ABŞ hökumətini “iqtisadi zorakılıq”da və milli təhlükəsizlikdən “Çin şirkətlərinə zülm etmək” üçün bəhanə kimi istifadə etməkdə ittiham ediblər. Geniş cinayət işinə xitam verilməsi ilə bağlı vəsatətlərində, digər arqumentlər arasında Huawei-nin vəkilləri ABŞ-ın iddialarının çox qeyri-müəyyən olduğunu, bəzilərinin isə “yolverilməz şəkildə ekstraterritorial” olduğunu və daxili pul və bank fırıldaqlarını əhatə etmədiyini iddia etdilər.

Şəbəkə avadanlıqlarının ən böyük istehsalçısı olan Huawei, ABŞ prosessor çiplərinin və digər texnologiyalarının əksəriyyətinə çıxışını əngəlləyən sanksiyalar altında bazar payını saxlamaq üçün mübarizə apardı. Məhdudiyyətlər onun kompüter çiplərinin və digər qabaqcıl texnologiyaların özünün inkişafını sürətləndirməyə gətirib çıxardı.

Şirkət həmçinin diqqətini Çin bazarına və xəstəxanalar, fabriklər və digər sənaye müştəriləri üçün şəbəkə texnologiyasına və ABŞ sanksiyalarının təsirinə məruz qalmayacaq digər məhsullara yönəldib.

Braziliya hökuməti Çin, Hindistan və İndoneziyadan bəzi isti haddelenmiş polad məmulatlarının ixracına dair şübhəli “dempinq”lə bağlı təhqiqata başlayacaq. Bu haqda Braziliya qəzetləri məlumat yayıblar. Sənəddə deyilir ki, ilkin araşdırmalar dempinqin və yerli polad sənayesinə dəyən zərərin kifayət qədər sübutunu tapıb.

Latın Amerikasının ən böyük iqtisadiyyatının polad istehsalçıları uzun müddətdir ədalətsiz oyun sahəsindən şikayətlənir, Çinin bazarı ucuz materialla doldurduğunu söyləyir və hökuməti bu idxala nəzarət etmək üçün daha çox iş görməyə çağırır.

Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Devid Lemmi bildirib ki, Çinin casuslarına qarşı mübarizə aparmaq üçün əlavə 600 milyon funt sterlinq lazımdır. Keçən il seçkilərdən sonra başlayan araşdırma, Çinin casusluğunun, Böyük Britaniyanın demokratiyasına müdaxiləsinin və iqtisadiyyatı sarsıtmaq cəhdlərinin son illərdə artdığını göstərib.

Londonon milli təhlükəsizlik strategiyasında Böyük Britaniyanın Çinlə rəftarında “daha möhkəmlik və ardıcıllıq” siyasətinə üstünlük verilməsi lazım bilinib. Buna baxmayaraq, dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatı ilə “ticarət və investisiya əlaqələri” arzusu da vurğulanıb. Devid Lemmi eyni zamanda Çini açıq şəkildə “təhdid” adlandırıb.

Böyük Britaniyanın Pekinlə əlaqələrinin miqyasını araşdıran “Çin auditi” hökumətin risklərə qarşı “davamlılığı” artırarkən Asiyanın iqtisadi supergücü ilə əlaqə qurma qabiliyyətini artırmağı tövsiyə edib. Britaniya kəşfiyyat büdcəsini 600 milyon funt-sterlinq artıracaq. Devid Lemmi həmçinin millət vəkillərinə bildirib ki, son on ildə Çin qlobal iqtisadi artımın üçdə birini təmin edərək dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatına çevrilib. Böyük Britaniyanın isə üçüncü ən böyük ticarət tərəfdaşı olan Çinə bağlı Honq Konqdur. “Çinin gücü qaçılmaz faktdır” – deyən Lemmi auditin “mürəkkəb mənzərə” yaratdığını söyləyib: “Böyük Britaniyanın Çinə yanaşması dünyanı bizim istədiyimiz kimi deyil, olduğu kimi götürərək mütərəqqi realizmə əsaslanacaq”.

Çin mövzusunda Böyük Britaniya hökumətində fikir ayrılığı yoxdur. Auditin nəticələrinin xülasəsi, o cümlədən kollec və universitetlər üçün təlimatlar da daxil olmaqla, Çinli tələbələrə və həyati əhəmiyyətli maliyyələşmə üçün tərəfdaşlıqlara arxalanan – milli təhlükəsizlik strategiyasında öz əksini tapmışdır: “Hərbi modernləşdirmədən tutmuş iqtisadi, sənaye, elm və texnologiya siyasətini əhatə edən dövlət hakimiyyətinin təsdiqlənməsinə qədər olan Çindən gələn rəqabət problemi Britaniya vətəndaşlarının həyatı üçün potensial olaraq böyük nəticələrə səbəb ola bilər”.