Рубрика: Анализы

Dünyanın müharibələrə çox sürətlə alışdığı bir zamanda – 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtondan ümidverici bir xəbər gəldi. ABŞ Prezidenti Donald Trampın dəstəyi və birbaşa iştirakı ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistan Baş naziri Nikol Paşinyan postsovet məkanının ən uzunmüddətli münaqişələrindən birinə son qoyan Birgə Sülh Bəyannaməsini imzaladılar.

Sülh məhz Vaşinqtonda – “Ağ ev”də imzalandı və bu, regionda yeni qüvvələr balansının formalaşdığına dair aydın bir siqnaldır. ABŞ Prezidenti Donald Tramp əsas vasitəçi rolunu üzərinə götürərək Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülhün təməlini qoydu. Eyni zamanda, bu strateji əhəmiyyətli regionda Rusiya nəzarəti və təsiri sürətlə yox olur, Kreml prosesdən kənarda qalan bir müşahidəçiyə çevrilir. Bu, Cənubi Qafqazın Rusiya hegemonluğundan çıxdığını və ABŞ ilə beynəlxalq ictimaiyyətin himayəsi altında təhlükəsizlik, inkişaf və əməkdaşlığın yeni dövrünə qədəm qoyduğunu açıq şəkildə göstərir.

Bəyannamənin yeddi bəndi sadəcə quru razılaşmalar toplusu deyil, real fəaliyyət planıdır: müharibəsiz gələcək qurmaq, yeni nəqliyyat marşrutları açmaq, revanşist yanaşmalardan imtina etmək, iqtisadi tərəfdaşlığı dərinləşdirmək və ən əsası – suverenliyə, ərazi bütövlüyünə və sərhədlərə qarşılıqlı hörməti təmin etmək.

ATƏT-in Minsk prosesinin başa çatması, genişmiqyaslı infrastruktur layihəsi TRIPP – “Tramp Marşrutu”nun başlanması, nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, ABŞ-la müdafiə əməkdaşlığına qoyulan məhdudiyyətlərin aradan qaldırılması – bütün bunlar Xəzər-Qara dəniz regionunda yeni geosiyasi reallıq yaradır və Azərbaycan ilə Ermənistanı sülhün yalnız bir arzu deyil, gündəlik gərgin əmək və inanılmaz səylərin nəticəsi ola biləcəyinin nümunəsinə çevirir.

Ukrayna xalqı azadlıq və müstəqilliyin qiymətini yaxşı bilir – çünki biz 2014-cü ildə Rusiyanın hibrid təcavüzünün başlanğıcında da, 2022-ci ildə rus işğalçı qoşunları Kiyev ətəyinə çatanda da dayana bildik. Ukrayna beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərini müdafiə edir və biz dəqiq anlayırıq ki, silahla gələnlərə edilən heç bir “təqdimat” nə etibarlı təhlükəsizlik, nə də dayanıqlı sülh gətirəcək. Yalnız müttəfiqlər və beynəlxalq tərəfdaşlar tərəfindən dəstəklənən ortaq təzyiq və güclü, birmənalı mövqe aqressoru terror və zorakılıqdan əl çəkməyə məcbur edə bilər.

Ukrayna və Azərbaycan Respublikası hər zaman bir-birinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini ardıcıl şəkildə dəstəkləyib. Bu gün beynəlxalq ictimaiyyət “Ukrayna üçün uzunmüddətli sülh”dən danışarkən biz vurğulayırıq: belə bir sülh yalnız BMT Nizamnaməsi əsasında, Ukrayna Konstitusiyasından kənara çıxmadan və suverenliyin alver mövzusuna çevrilmədən mümkündür. Bu, maksimalizm deyil – bu, sülhün yeni hücumla dağılmamasının yeganə təminatıdır.

Avqustun 10-da Ukrayna Prezidenti Volodımır Zelenski Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevlə telefon danışığı apardı. Ukrayna dövlət başçısı Prezident İ. Əliyevi və bütün Azərbaycan xalqını Prezident D. Trampın köməyi ilə Ermənistanla əldə edilmiş razılaşmalar münasibətilə təbrik edərək, bunun Cənubi Qafqaz regionunda uzunmüddətli sülh və etibarlı təhlükəsizlik naminə mühüm addım olduğunu bildirdi. O, Vaşinqtonda keçirilən üçtərəfli görüşün dünya tərəfindən son dərəcə müsbət qarşılandığını və hər şeyin işlək mexanizmə çevriləcəyinə ümid etdiyini vurğuladı.

Həmçinin, Volodımır Zelenski azərbaycanlı həmkarına tərəfdaşlarla təmaslar barədə məlumat verdi və hamının Ukraynada müharibəni həqiqətən bitirməyə və effektiv diplomatiyaya yönəldiyini bildirdi. Tərəflər ABŞ və Avropa ölkələri ilə kommunikasiya, sülhə yaxınlaşdıra biləcək əsas prinsipləri müzakirə etdilər.

Ukrayna Prezidenti xalqımıza və dövlətçiliyimizə verdiyi dəstəyə görə Azərbaycan Prezidentinə təşəkkürünü ifadə etdi. Liderlər enerji əməkdaşlığını da müzakirə etdilər: “Əhəmiyyətli nəticələr əldə olunub. Razılaşdıq ki, bununla kifayətlənməyəcəyik və imkanlarımızın genişləndirilməsi üzərində işləməyə davam edəcəyik. Enerji obyektlərimizə edilən Rusiya zərbələri barədə məlumat verdim. Ukrayna bunu Rusiyanın bizə və digər Avropa ölkələrinə enerji müstəqilliyi təmin edən yolları bloklamağa yönəlmiş məqsədyönlü cəhdi hesab edir. Ölkəmizi və insanlarımızı qorumaq üçün əlimizdən gələni edirik,” – deyə Ukrayna Prezidenti Volodımır Zelenski vurğuladı.

Cənubi Qafqaz bu gün tarixində yeni bir səhifə açır. Dostlarımızı və tərəfdaşlarımızı bu qələbə münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edirik. Ukrayna beynəlxalq tərəfdaşlarla birlikdə hər gün öz torpağında beynəlxalq hüquqa əsaslanan, çoxdan gözlənilən ədalətli, hərtərəfli və dayanıqlı sülhün yaxınlaşması üçün çalışır. Çünki əsl sülh – güc diktəsi altında deyil, hüququn qoruması altında yaşanan sülhdür.

Ukraynanın Azərbaycan Respublikasındakı Səfiri

Yuriy Husyev

Londonla Pekin arasında yeni qalmaqal baş verib. Çinin Böyük Britaniyanın rəsmi strukturlarının xəbəri olmadan Londonda planlaşdırılan meqa səfirliyində möhürlənmiş “gizli zirzəmi” qura biləcəyi ehtimal edilib. Qərb ekspertləri iddia edirlər ki, Çin səfirlikləri əvvəllər xaricdəki müxalifləri izləmək, qorxutmaq və susdurmaq üçün istifadə edilib. Ona görə də Böyük Britaniyanın müxtəlif qurumları Çinin Londonda inşa etdiyi meqa səfirliyində də gizli zindanın ola biləcəyindən narahatdırlar. Müxtəlif insan haqları təşkilatları da gizli zirzəmidə çinli müxalifləri izləmək, qorxutmaq və susdurmaq üçün istifadə edilə biləcəyini vurğulayıblar.

London səfirliyin gizli zirzəmidə Böyük Britaniyaya qarşı kəşfiyyat fəaliyyətinin apara biləcəyindən ehtiyat edir. Məsələ burasındadır ki, səfirliyin yeni binasıyla üzbəüz Böyük Britaniyanın maliyyə mərkəzləri yerləşir. Səfirliyin yeni binasından Böyük Britaniyanın maliyyə sənədlərinin oğurlanmasından ehtiyat edilir. London təhlükəsizliklə bağlı narahatlığını Vaşinqton da bölüşür.

London iddia edir ki, Çin səfirliyin inşaatında əlavə çalışmalar həyata keçirib, mühəndis tərtibatında nəzərdə tutulmayan otaqlar əlavə olunub. Böyük Britaniya hökumətində tikinti işinə cavabdeh olan Ancella Reyner Pekinin iki həftə ərzində tikinti işlərinin hesabatını hazırlamağı tələb edib. London səfirliyin inşaatı zamanı edilən dəyişikliklərlə tanış olmaq istəyir.

Böyük Britaniya hökuməti Çinə yeni səfirlik binasının tikintisi üçün 2018-ci ildə sahə ayırıb. Çin bu əraziyə görə 255 milyon dunt sterlinq ödəyib. Ancaq tikinti işlərinə tam icazə verilməyib. Pekin Londonun iddialarını rədd edib.

ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib ki, Çin Rusiya neftini almaq üçün ikinci dərəcəli sanksiyalar və ya əlavə tariflərlə üzləşə bilər. ABŞ prezidenti Hindistana xüsusi olaraq Rusiya neftinin alınması ilə bağlı 25% əlavə tariflər tətbiq etdiyini vurğulayıb.

Ağ Evdə keçirilən mətbuat konfransında ABŞ prezidentindən Rusiya xam neftinin ən böyük alıcılarının çinlilər olduğunu nəzərə alaraq, oxşar ikinci dərəcəli sanksiyanın Çinə şamil edilib-edilməyəcəyi soruşulub. Prezident “Ola bilər, bilmirəm, hələ deyə bilmərəm, biz bunu Hindistanla etmişik və yəqin ki, bir neçə başqası ilə edirik, onlardan biri Çin ola bilər” deyə cavab verib.

Enerji və Təmiz Hava Tədqiqatları Mərkəzinin (CERA) 2025-ci ilin iyun ayına olan məlumatlarına görə, Çin Rusiyanın xam neft ixracının 47%-ni, ondan sonra Hindistan (38%), Avropa İttifaqı (6%) və Türkiyə (6%) alıb. CERA Finlandiyada qeyri-kommersiya təşkilatı kimi qeydiyyatdan keçmiş müstəqil tədqiqat təşkilatıdır. Türkiyə neft məhsullarının ən böyük alıcısıdır və Rusiyanın neft məhsulları ixracının 26%-ni alıb, onu Çin (13%) və Braziliya (12%) izləyir. Aİ, LNG ixracının 51%-ni Rusiyadan satın alan ən böyük LNG alıcısı olub, Çin (21%) və Yaponiya (18%).

Avropa İttifaqı həm də Rusiyanın boru kəməri qazının ən böyük alıcısı olub, onun 37%-ni, Çin (30%) və Türkiyə (27%) ikinci yerdədir. Nə Çin, nə də Türkiyə xüsusi olaraq Rusiya nefti və ya neft məhsullarının idxalı ilə bağlı ABŞ-ın əlavə tarifləri ilə üzləşmir. Hindistanın Xarici İşlər Nazirliyi Çin və Türkiyəyə işarə edərək, Hindistanın Rusiya idxalı üçün əlavə sanksiyalarla hədəflənməsinin ədalətsiz olduğunu bildirib.

MEA-nın bəyanatında deyilir ki, “Birləşmiş Ştatlar son günlərdə Hindistanın Rusiyadan neft idxalını hədəf alıb. Biz artıq bu məsələlərlə bağlı mövqeyimizi, o cümlədən idxalımızın bazar faktorlarına əsaslandığını və Hindistanın 1,4 milyard əhalisinin enerji təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi ilə həyata keçirildiyini açıqlamışıq”.

“Buna görə də ABŞ-ın bir sıra digər ölkələrin də öz milli maraqlarına uyğun olaraq həyata keçirdiyi tədbirlərə görə Hindistana əlavə tariflər tətbiq etməyi seçməsi çox təəssüf doğurur. Bir daha bildiririk ki, bu hərəkətlər ədalətsiz, əsassız və əsassızdır. Hindistan öz milli maraqlarını qorumaq üçün lazım olan bütün tədbirləri görəcək”, – MEA əlavə edib.

Bu arada, Ağ Evin ticarət müşaviri Peter Navarro milli təhlükəsizlik səbəbi ilə Hindistana tətbiq edilən ikinci dərəcəli tarifə haqq qazandırıb. Navarro mətbuat konfransında çıxış edərək, “Bu, Hindistanın Rusiya neftini almağı dayandırmaqdan imtina etməsi ilə əlaqəli sırf milli təhlükəsizlik məsələsidir” dedi. ABŞ-ın Rusiya neftinin alınmasını milli təhlükəsizlik məsələsi kimi irəli sürməsi ilə Rusiya ilə sülh razılaşması əldə olunmasa, tezliklə Çin kimi ölkələr üçün əlavə tariflər tətbiq oluna bilər.

ABŞ prezidenti Donald Trampın Ukraynadakı döyüşləri dayandırmaq üçün Kremlə təyin etdiyi 8 avqust tarixi ərəfəsində Vaşinqton Moskvanı iqtisadi cəhətdən sıxışdırmağa çalışır və yeni hədəf tapıb: Rusiyadan Çinə neft satışı. Çinin Rusiyadan nə qədər neft aldığını cilovlamaq Stokholmda davam edən ABŞ-Çin ticarət danışıqlarında gözlənilməz bir problemə çevrildi, burada hər iki tərəf cəzalandırıcı tariflərin qarşısını almaq və daha geniş ticarət razılaşmasına nail olmaq üçün bir çox fikir ayrılıqlarını həll etməyə çalışır.

Çinin Rusiyaya dəstəyini inkar etmək çətindir. Trampın Ukraynada sülhün bərqərar olması üçün keçmiş səylərini rədd etdiyinə görə Rusiya prezidenti Vladimir Putindən getdikcə daha çox məyus olması ilə Vaşinqton Moskvanın milyardlarla gəlirindən imtina etməklə daha çox təsir rıçaqları əldə etməyə ümid edir. ABŞ-ın keçmiş prezidenti Corc Buşun Ağ Evdə Çin üzrə yüksək müşaviri olan Dennis Wilder Azadlıq Radiosuna bunları deyib: “Administrasiya Rusiyanın Çinə neft satışının nə qədər vacib olduğunu başa düşdü. Pekinin bu siyasəti olmasaydı, Rusiya iqtisadiyyatının onsuz da bərbad vəziyyətə düşəcəyini ehtimal etmək olardı”. Lakin Çin rəsmilərinin davam edən danışıqlar zamanı ölkənin neft alışını azaltmaqdan imtina etməsi ilə Pekinin ABŞ tələbini yerinə yetirməsi çətindir. Buna cavab olaraq ABŞ-ın Maliyyə Naziri Scott Bessent 100 faiz rüsumun tətbiqi ehtimalını artırıb.

Çin Xarici İşlər Nazirliyi keçən həftə əlavə tariflər təhlükəsinə cavab olaraq, “Çin öz enerji təchizatını həmişə milli maraqlarımıza xidmət edən şəkildə təmin edəcək” dedi. “Məcburiyyət və təzyiq heç nəyə nail olmayacaq. Çin öz suverenliyini, təhlükəsizliyini və inkişaf maraqlarını qətiyyətlə müdafiə edəcək”.

Çin İranın da əsas neft müştərisidir. Tramp bunu dəyişmək üçün sanksiyalardan istifadə edə bilərmi? Azadlıq Radiosuna danışan keçmiş məmurlar və enerji analitikləri deyirlər ki, Çin Rusiya neftini almağı dayandırmayacaq, lakin həm Pekin, həm də Vaşinqton oktyabrda baş tuta biləcək Tramp və Çin lideri Si Cinpin arasında potensial sammitin xəbərçisi ola biləcək iqtisadi sövdələşməyə cəhd edərkən, xoşməramlı jest olaraq qısa müddətə neft alışını məhdudlaşdırmağa hazır ola bilər. “Mümkündür ki, Pekin Rusiya neftinin aylıq idxalını incə şəkildə azaltmaq qərarına gələ bilər, lakin mən onların nefti tamamilə kəsəcəklərini və ya hər hansı dəyişikliyi açıq şəkildə elan edəcəklərini gözləməzdim”, – Vilder bildirib.

Vaşinqtonun Pekini Rusiya neftini azaltmağa vadar edib-etməyəcəyi, razılığa gəlmək üçün avqustun 12-də İsveçdə davam edən mürəkkəb ticarət danışıqlarından asılı olacaq. Vaşinqton Çini Rusiya neftinə sövq etməklə yanaşı, Pekindən ABŞ-ın sanksiyalarına məruz qalan İrandan neft almağı dayandırmağı da tələb edib. İran hazırda neft ixracının 90 faizindən çoxunu Çinə göndərir.

Analitiklərin fikrincə, Rusiya Çinin ümumi neftinin təxminən beşdə birini təmin edir. Tramp həmçinin 2022-ci ilin fevralında Moskvanın Ukraynaya geniş miqyaslı işğalından sonra Rusiya neftinin ən çox alıcısı kimi Çinlə yanaşı birinci və ikinci mövqe arasında dəyişmiş Hindistana da təzyiqi artırıb. Avqustun 4-də Truth Social-da yazdığı yazıda Trump, Hindistan mallarına 25 faizlik rüsum tətbiq etməklə hədələyərək, Rusiya neftinin alışına görə Hindistana tarifləri “əsaslı şəkildə artıracağını” söylədi. Trampın Moskvada elçisi Witkoffun gözlədiyi kimi Rusiya neftinə görə Hindistan tariflərini qaldıracaq. Analitiklərin fikrincə, Çin və Hindistanın satınalmalarının məhdudlaşdırılması Moskvada hiss olunacaq, lakin Pekinin ABŞ-a qarşı oynamaq üçün də kartları var. Ağ Ev indi Çini daha çox ABŞ məhsulu, o cümlədən Amerika texnologiyası almağa fəal şəkildə təşviq edir. Tramp və Bessent həmçinin bildiriblər ki, onlar Çindən ABŞ bizneslərinin fəaliyyətini asanlaşdırsın və həmçinin Pekinin ABŞ enerji alışını artırsın. Lakin Çin həm də öz güzəştlərini əldə etmək üçün elektrik nəqliyyat vasitələrinin akkumulyatorlarından tutmuş həyati müdafiə texnologiyasına qədər hər şeyi istehsal etmək üçün lazım olan vacib elementlər qrupu olan nadir torpaqların axınındakı dominant mövqeyindən istifadə etdi.

“The Telegraph” nəşrində yayımlanan məqalədə, Pekinin Rusiya-Ukrayna müharibəsinin bitimində maraqlı olmadığı yazılıb. Məqalədə vurğulanıb ki, Tramp administrasiyasının Ukraynada müharibəyə son qoymaq səylərini artırarkən, Çin münaqişəni kölgədən alovlandırmaqla sülh prosesini effektiv şəkildə sabotaj edir. Bunu Çin rəsmilər heç gizlətmirlər. Çinin xarici işlər naziri Van Yi Brüsseldə görüşləri zamanı demişdi ki, əgər Rusiya müharibədə məğlub olsa, Vaşinqtonun Çinə təzyiqi artacaq. Bununla Çin rəsmisi ölkəsinin Rusiya-Ukrayna müharibəsinin davamında maraqlı olduğuna işarə etmişdi.

Çin Ukraynadakı savaşa əsas rəqibləri – Moskvanı və Vaşinqtonu tükəndirən bir proksi müharibə kimi baxır. ABŞ Ukraynanın müdafiəsini maliyyələşdirdiyi halda, Çin Moskvanı gücləndirir – mikroelektronika, optik sistemlər, dron komponentləri və müharibə üçün vacib olan digər texnologiyaları təmin edir.

Qərbin kəşfiyyat mənbələri Çində Rusiyanın “Almaz-Antey” konserni ilə birgə hücum PUA-larının istehsalı üçün gizli müəssisə yaradıldığını bildirirlər. Görünür, bu, Pekinin daha dərin strategiyasının bir hissəsidir: Rusiyaya uzun sürən müharibə aparmağa kömək etməklə yanaşı, zahirən neytrallığı qorumaq. Qərb mənbələri Çinin iqtisadi əməkdaşlıq adı altında hər il milyonlarla barrel Rusiya nefti və qazını əksər hallarda sanksiyalardan yan keçməklə, kölgə donanması vasitəsilə idxal etdiyini vurğulayırlar. Tramp Rusiya neftinin idxalına görə Hindistana yeni 25%-lik rüsumlar tətbiq etdikdən sonra da Çin ABŞ Maliyyə Nazirliyinin 100%-lik tarif təhlükəsini belə rədd edərək, neft almağa davam edir.

Ekspertlər Moskvaya verilən bu dəstəkdə strateji hesablama görürlər: uzanan münaqişə Çinə Amerikanın silah ehtiyatlarını və 2027-ci ilə qədər real ssenari hesab edilən Tayvana potensial hücuma qarşı ABŞ-nin hazırlığını azaltmağa imkan verir.

“The Telegraph” Si Cinpinin taktikasını bu cür ifadə edir: “Vadidə iki pələng döyüşərkən, müdrik meymun dağda oturub seyr edir”. Məqalədə qeyd olunub ki, bu kontekstdə Trampın sülh təşəbbüsü təhlükə altındadır: “Onun nümayəndəsi Stiv Uitkoff Kremllə danışıqlar aparır, lakin Çin və Rusiyanın, üzdə tərəfdaş olsalar da, müharibəni davam etdirməkdə öz maraqları var. Yapon dənizində birgə hərbi dəniz təlimləri Pekin və Moskvanın sülhə hazır olmadığına daha bir işarədir”.

Çin uzun müddətdir ki, müharibədə olan heç bir tərəfə silah vermədiyini vurğulayır. Pekin bunu başqa xarici siyasətdə başqalarının işlərinə “qarışmamaq” kimi xarakterizə edir. Ancaq son illərdə Pekin dəfələrlə bunun əksini etməkdə ittihamlarla üzləşib: münaqişədə olan xalqlara birbaşa hərbi yardım göstərməklə yanaşı, bunu açıq şəkildə inkar etmək və hətta diplomatik neytrallıq mövqeyini qəbul etmək. Görünən odur ki, bu, Çinin iki ən yaxın müttəfiqi üçün belə olub. Pekin Pakistanla Hindistan qarşıurmasında İslamabada, Rusiya-Ukrayna qarşıdurmasında Kremlə dəstək verib.

Pekin hazırda İranla iddia edilən hərbi əlaqələrə görə təftişlə üz-üzədir. Pekin  İsrailin İrana hava zərbələrini psilədi. Yaxın Şərqdə 12 günlük müharibədən sonra əldə olunan atəşkəsdən sonra Çinin neft müqabilində İrana yer-hava raketləri üçün batareyalar tədarük etdiyi barədə xəbərlər yayılıb. Tehranın İsrailin mümkün hava hücumundan qrounmaq üçün Çinin həmin batareyalarına ehtiyacı var. Çinin İsraildəki səfirliyi bu xəbərləri təkzib edərək bildirib ki, Çin kütləvi qırğın silahlarının yayılmasına qəti şəkildə qarşıdır və müharibə edən ölkələrə silah ixrac etmir. Lakin Çin Xarici İşlər Nazirliyi iddia edilən transferlə bağlı hələ rəsmi açıqlama verməyib.

Qərb ekspertləri Çinin İrana hərbi dəstək təklif etməsini mümkün hesab edirlər. Həmin ekspertlər Pekinin İrana hərbi dəstəyi inkar etməsinə də normal yanaşırlar. Bu cür ağlabatan inkar Pekinə hərbi təsir göstərməyə və özünün bəzi texniki vasitələrini nümayiş etdirməyə imkan verəcək, eyni zamanda beynəlxalq tənqiddən yayınaraq və diplomatik çevikliyi qoruyub saxlayacaq. Ancaq dolayı sübutlar toplandıqca, çoxlarının dediyi kimi, bu cür gizli fəaliyyət tədricən açıq sirrə çevrilə bilər və bu, alimlərin “ağlasığmaz inkarçılıq” adlandırdığı vəziyyətə gətirib çıxarır ki, inkar hələ də rəsmi olaraq qorunub saxlanılsa belə, artıq inandırıcı olmur.

Pekin ardıcıl olaraq 2022-ci ildə başlayan Rusiya-Ukrayna müharibəsində bitərəf olduğunu bildirsə də, sakitcə Rusiyanı dəstəklədi. Qismən ona görə ki, Çin Qərbin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq nizama meydan oxumaq kimi eyni strateji hədəfi bölüşür. Bu yaxınlarda Çinin xarici işlər naziri Vanq Yi Avropa İttifaqının xarici siyasət idarəsinin rəhbəri Kaja Kallasa bildirib ki, Pekin Rusiyanın Ukraynadakı müharibəni uduzmasını gözləyə bilməz. Onun Rusiyanın məğlubiyyətinin ABŞ-ın bütün strateji təzyiqinin Çinə təsir edəcəyi barədə xəbərdarlıq etdiyi deyilir. Pekinin nöqteyi-nəzərindən, Moskva Qərbi məşğul saxlamaqda mühüm rol oynayır, Amerikanın diqqətini və resurslarını Asiya-Sakit Okean regionundan yayındırmaqla Çinə dəyərli strateji nəfəs otağı təklif edir. Qərbin sanksiyaları altında Moskva iqtisadiyyatı üçün həyat xəttinə çevrilmiş ticarət əlaqələrini dərinləşdirməklə yanaşı, Çinin Moskvanın həm hücum, həm də müdafiə qabiliyyətini artırmaq, habelə Çinin hərbi-sənaye istehsalını artırmaq üçün Rusiyaya böyük miqdarda ikili təyinatlı mallar – mülki və hərbi məqsədlər üçün istifadə oluna bilən mallar tədarük etdiyi bildirilir. Pekinin Rusiyaya döyüş meydanında kömək etmək üçün peyk görüntülərini də təqdim etdiyi iddia edilir. ABŞ və Avropa dəfələrlə Çini Rusiyaya hərbi yardıma çağırmağa çalışsa da, Pekin bu cür iddiaları davamlı olaraq təkzib edir.

Ukrayna rəsmi olaraq 2025-ci il aprelin 18-də Çini birbaşa Rusiyaya dəstək verməkdə ittiham etdi və Kiyevin Rusiyanın müharibə səyləri üçün silah istehsalında iştirak etdiyini bildirdiyi Çində yerləşən üç firmaya sanksiya tətbiq etdi. Çin Xarici İşlər Nazirliyi Ukraynanın ittihamını ənənəvi şəkildə rədd edərək, Çinin heç vaxt münaqişə tərəflərindən heç birinə öldürücü silah vermədiyini təsdiqləyib və atəşkəs və sülh danışıqlarının təşviqi ilə bağlı rəsmi mövqeyini təkrarlayıb.

“The Times” dərgisinin iddiasına görə, Çin lideri Si Cinpin ölkəsində Rusiya və ABŞ prezidentləri Vladimir Putin və Donald Trampın iştirakı ilə üçtərəfli görüş keçirmək niyyətindədir. “The Times” dərgisinin iddiasını Yaponiyanın “Kyodo” agentliyi də təsdiq edib.

Bu iddia ona görə ortaya atılıb ki, Pekində sentyabrın 3-də İkinci Dünya Müharibəsinin başa çatmasının 80-ci ildönümü ilə əlaqədar parad keçiriləcək və həmin parada müxtəlif ölkələrin liderləri ilə yanaşı Rusiya və ABŞ Prezidentləri də dəvətlidirlər. Ağ Ev sahibini dəvətini gücləndirən amil budur ki, Çin 1941-1945-i illərdə yapon militarizminə qarşı ABŞ-la müttəfiq olub. Halbuki, ABŞ Çin kommunistlərinin rəqibi general Çan Kayşi ilə müttəfiq idi.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putin hələ may ayından Pekindəki hərbi paradda iştirak edəcəyini açıqlayıb. Çünki, Çin lideri də mayın 9-da Moskvada keçirilən hərbi paradda iştirak edib. Ancaq ABŞ Prezidenti Donald Trampın Pekindəki paradda iştirak edib-etməyəcəyi bəlli deyil.

“The Times” dərgisindəki məqalədə, Si Cinpinin Trampı da Pekində görmək istədiyi vurğualnıb. Bunun iki səbəbi var. Birincisi, bu səfər Çinlə ABŞ arasında ticarət sahəsindəki gərginliyin azalmasına şərait yarada bilər. İkincisi, əgər Pekində Trampla Putin görüşərlərsə, bu Çinin vasitəçilik statusunu gücləndirər.

Vladimir Putinlə Donald Trampın Pekində görüşməsi üçün Kreml sahibi Ağ Ev sahibinin Ukrayna müharibəsində atəşkəs təklifinə razılaşmalıdır. Tramp Putinə 50 gün vaxt verib. Putin atəşkəsə razılaşmaq əvəzinə Ukrayna şəhələrini daha intensiv şəkildə bombalamaq əmrini verib. Belə şəraitdə Trampla Putinin yaxın aylarda görüşü sual altındadır. Əksinə, Tramp 50 gündən sonra Rusiyaya qarşı sanskiyaları sərtləşdirməyi planlaşdırır. ABŞ Konqresi də buna hazırlaşır. Konqresin və Ağ Evin planlarında Rusiyadan neft və qaz alan ölkələrə qarşı da sanksiyaların tətbiqi məsələsi var. Rusiyadan ən çox neft və qaz alan ölkə Çindir. Deməli, Vaşinqtonun 50 gündən sonra Çinə qarşı da sanksiyalar tətbiq etmək məcburiyyətində qalacaq.

Vladimir Putinin özü də sentyabrda Trampla Çində görüşməyə həvəsli deyil. Çünki, belə bir görüş olsa belə, Putin Trampın sözünü yerə salmış olacaq və bu iki lider arasındakı münasibətləri gərginləşdirəcək. Belə də isə liderlər telefonla danışır və bu Putin üçün yetərlidir. Putinin mətbuat katibi Dmitri Peskovun Kremlin Pekində üçtərəfli görüş barədə məlumatının olmadığını vurğulaması Rusiya liderinin amerikalı həmkarıyla görüşdə maraqlı olmadığını göstərir.

Təhlilçilər bu fikirdədirlər ki, Pekin qlobal dəyişikliklərə uyğun olaraq artan ticarət və güc gərginliyi fonunda Moskvanın bütün regionda meydan oxuyan dominant gücündən qaçmaq üçün Mərkəzi Asiya ölkələrində təsirini inkişaf etdirməyə daha çox diqqət ayırmağa başlayıb. Bir neçə gün əvvəl Qazaxıstanda keçirilən Çin-Mərkəzi Asiya Sammiti zamanı Pekin ilə beş Mərkəzi Asiya ölkəsi arasında sıx əlaqələr məsələsi ön plana çıxıb. Bu spesifik sual Rusiyanın Ukrayna müharibəsi ilə məşğul olduğu üçün regional üstünlüyünün azalıb-yatırılmaması ilə bağlı yaranıb. Lakin Kremlin sözçüsü Dmitri Peskov bu ehtimalı rədd edərək, “belə qorxular üçün heç bir əsas olmadığını” deyib. “Çin bizim imtiyazlı strateji tərəfdaşımızdır, Mərkəzi Asiya ölkələri isə təbii tarixi tərəfdaşlarımızdır”.

Müşahidəçilər hesab edirlər ki, Pekin Mərkəzi Asiyanın əsas təhlükəsizlik təminatçısı və dominant güc kimi Rusiyaya meydan oxumaqdan yayınsa da, Moskvanın Çinin artan təsirini tarazlaşdırmaq imkanları məhduddur. Çin Qlobal Cənub Layihəsinin Çin-Mərkəzi Asiya əlaqələri üzrə mütəxəssisi Yunis Şərifli hesab edir ki, Çin Rusiyanın “sərt təhlükəsizlik” sahəsində liderliyinə hörmətlə yanaşsa da, onun diversifikasiyalı iqtisadi ekspansiyasının Rusiyanın maraq dairələrinə açıq şəkildə müdaxiləsi var. “Bu dəyişiklik Moskvada narahatlığa səbəb ola bilər” dedi. Belə bir sual qarşısında Rusiya niyə Mərkəzi Asiyada Çinin varlığına istiləşə bilər? Şanxay Beynəlxalq Tədqiqatlar İnstitutunun Rusiya və Mərkəzi Asiya məsələləri üzrə mütəxəssisi Zhao Long deyib ki, Pekin və Moskva fərqli müqayisəli güclərə malikdir və Mərkəzi Asiyada eksklüziv rəqabətlə məşğul deyillər.

Əslində, Rusiya Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı (KTMT) kimi tanınan formal alyans vasitəsilə öz təsirini saxlamaqla Mərkəzi Asiyada dominant müttəfiq olaraq qalır. Bu bloka Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Rusiya və Belarus daxildir, Ermənistan isə üzvlüyünü dondurmuşdur. KTMT öz üzvlərinə kollektiv təhlükəsizlik zəmanətləri təklif edir və üzvlərə Rusiyanın müdafiə çətiri altında müəyyən dərəcədə müdafiə verir – Çinin təmin etmədiyi təhlükəsizlik səviyyəsi. Şərifli deyib ki, Qərbin sanksiyaları fonunda Moskvanın Çinə güvənməsi və onun məhdud iqtisadi və texnoloji təklifləri Çinin yüksəlişinə qarşı çıxmaq üçün çox az rıçaq buraxıb. O əlavə edib ki, Pekin çətin ki, regiondakı mövcudluğu onun Moskva ilə olan strateji sabitliyini pozmağa imkan versin. Şəriflinin sözlərinə görə, Pekin Rusiyanın sərt təhlükəsizlik mövcudluğunu regionun sabitləşməsinə yönəlmiş yumşaq təhlükəsizlik tədbirləri ilə tamamlayır. Digər tərəfdən, “Çin təsir balansını tədricən yenidən formalaşdırmaq üçün ticarət modellərində, enerji tələblərində və regional inkişaf ehtiyaclarında dəyişikliklər kimi struktur dəyişikliklərinə icazə verməyə üstünlük verir” dedi.

Çin bölgənin hərbi və hüquq-mühafizə orqanları üçün təlim proqramları və potensialın gücləndirilməsi təşəbbüsləri təklif etməklə Mərkəzi Asiyanın təhlükəsizlik çərçivəsinin gücləndirilməsində dəstəkləyici rol oynayır. “Rusiyanın təhlükəsizlik çətiri altında Çin “azad atlı” rolunu oynaya bilər və tam miqyaslı təhlükəsizlik öhdəliklərinin maliyyə və siyasi xərclərini üzərinə götürmədən regionda iqtisadi maraqlarını genişləndirə bilər”.

2021-ci ildə Talibanın Əfqanıstanı ələ keçirməsi Pekinin bu ölkə ilə bağlı təhlükəsizlik narahatlığını artırdı – bu, Mərkəzi Asiyadakı tərəfdaşları ilə bölüşdüyü narahatlıqlar, bu münasibətlə xatırladıldı. Bundan əvvəl Çin, Mərkəzi Asiya ölkələri və digər maraqlı tərəflər Əfqanıstandakı vəziyyətlə bağlı xarici işlər nazirlərinin bir neçə raund görüşləri keçiriblər. Dəqiq tarix hələ məlum olmasa da, beşinci belə sammit Türkmənistanda baş tutacaq. “Tacikistan Çinin təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığının əsas alıcısı kimi seçilir. Bu, əsasən Əfqanıstanla uzun və məsaməli sərhədi ilə bağlıdır. Bu, Çinin yaraqlıların yayılması və qeyri-sabitlik riskini yüksək qiymətləndirdiyi ölkədir”, – Şərifli əlavə edib.

ASEAN (Cənub-Şərqi Asiya Ölkələri Assosiasiyası) təşkilatına üzv ölkələrin xarici işlər nazirlərinin Malayziyanın paytaxtı Kuala-Lumpurda keçirilən konfransında əsas müzakirə mövzusu ABŞ Prezidenti Donald Trampın tarif siyasəti olub. Vaşinqtonun idxal məhsullarına tarifləri artırması əsas gəlirləri ticarət olan Cənub-Şərqi Asiya ölkələrini ciddi narahat edir. ASEAN ölkələrindən yalnız Vyetnam ABŞ-la ticarət sazişi imzalamağa müvəffəq olub. ASEAN ölkələrini Çinin Cənub-Çin dənizindəki adalara iddiası da narahat edir və bu mövzu da Kuala-Lumpurda müzakirə olunub.

Malayziyanın baş naziri Ənvər İbrahim konfrans iştirakçılarına müraciətində qlobal ticarətin döyüş meydanına çevrildiyini təəssüflə bildirib: “Dünya yeni dövrə daxil olub. Bu dövrdə güc və təzyiq ticarət qaydalarını üstələyib. İnkişafa xidmət etməli olan ticarət təzyiq vasitəsinə çevrilib”. Ənvər İbrahimin həyəcan təbili çalması üçün ciddi əsası var. Məsələ burasındadır ki, 10 ölkəni əhatə edən ASEAN üzvlərinin inkişafı dünya ticarətindən  birbaşa asılıdır. Avqustuin 1-dən isə ABŞ tariflərə maksimal qiymətlər tətbiq edəcək. ASEAN ölkələrinin isə əsas ticarəti isə məhz ABŞ-ladır. Bu səbəbdən Malayziyanın baş naziri ASEAN ölkələrini deklarativ deyil, həqiqi birlik nümayiş etməyə çağırıb. O birliyin nümayişi kimi ASEAN ölkələri arasında ticarətin artırılmasını, regional inteqrasiyanı sürətləndirməyi və bununla bölgədən kənar ölkələrdən asılılığı azaltmağı təklif edib.

Malayziyanın baş nazirinin təklifləri müsbət qiymətləndirilsə də, bunları reallaşdırmaq asan deyil. Çünki, ASEAN ölkələri uzun onilliklərdir ticarəti məhz bölgədən kənar istiqamətlərə yönəldiblər. Bunu qısa müddətdə dəyişdirmək çətin olacaq. Bu ilin sonunda ASEAN-ABŞ sammiti keçirilməlidir. ASEAN ölkələri həmin sammitdə ABŞ Prezidenti ilə razılığa ümid edirlər. Buna baxmayaraq, Ağ Ev sahibi Donald Tramp ASEAN ölkələrinə qarşı müxtəlif yüksək tariflər tətbiqi barədə qərar verib.

ASEAN ölkələri ABŞ-la yanaşı Çinlə ticarət aparsalar da, Pekinin ambisiyalarından narahatlıq keçirirlər. Çin hərbi donanması Cənubi-Çin dənizində ildən-ilə fəallığını artırır. Çin mübahisəli adalarda böyük və kiçik hərbi bazalar yaradır. Çin dənizlərdə süni adalar da yaradır. Çin bu siyasəti apararkən, ASEAN ölkələrinin narahatlığını nəzərə almır.

Исследовательский центр "Атлас"

Pentaqon rəhbəri Piter Hegset Sinqapurda keçirilən təhlükəsizlik konfransında Hind-Sakit Okeandakı müttəfiqlərini əmin edib ki, onlar Çindən artan hərbi və iqtisadi təzyiqlə üzləşmək üçün tək qalmayacaqlar. Onun sözlərinə görə, Vaşinqton Pentaqonun Pekinin sürətlə inkişaf edən təhdidlərinə, xüsusən də Tayvana qarşı aqressiv mövqeyinə qarşı çıxmaq üçün xaricdə müdafiəsini gücləndirəcək. Piter Hegset deyib ki, Çin ordusunun yaratdığı təhlükə realdır.

Çin nümayəndə heyətinin rəhbəri ABŞ müdafiə nazirinin açıqlamalarını əsassız qadlandırıb. Çin Milli Müdafiə Universitetinin vitse-prezidenti Hu Gangfeng bunları deyib: “İddiaların bəziləri tamamilə uydurmadır, bəziləri faktları təhrif edir. Bu hərəkətlər Asiya-Sakit Okean regionunda sabitliyi pozmaq üçün problem yaratmaq, parçalanmanı və qarşıdurmanı qızışdırmaq cəhdlərindən başqa bir şey deyil”.

Qərbin hərbi ekspertləru Çinin 2027-ci ilə qədər lazım gələrsə, Tayvanı zorla ələ keçirə biləcəyi qənaətindədir. Çin, həmçinin yeni hərbi postları dəstəkləmək üçün Cənubi Çin dənizində mürəkkəb, süni adalar inşa edib və ABŞ-ı özünün kosmosa əsaslanan “Qızıl Qübbə” raket əleyhinə müdafiə sistemlərini yaratmağa sövq edən yüksək təkmil hipersəs və kosmik imkanlar hazırlayıb.

Beynəlxalq Təhlükəsizlik Tədqiqatları İnstitutunun ev sahibliyi etdiyi qlobal təhlükəsizlik konfransı Shangri-La Dialogue-da danışan Pentaqon rəhbəri, Çinin artıq Tayvanı ələ keçirmək üçün öz hərbi qüvvələrini artırmadığını, “hər gün onun üçün fəal şəkildə məşq etdiyini” söyləyib. Hegset həmçinin Çini Latın Amerikasındakı ambisiyalarına, xüsusən Panama kanalı üzərində təsirini artırmaq səylərinə toxunub. O, Hind-Sakit okean ölkələrini müdafiə xərclərini ümumi daxili məhsullarının 5%-nə yaxın səviyyəyə qaldırmağa çağırıb.

Hegset, həmçinin əvvəlki administrasiyaların ABŞ ordusunu Hind-Sakit Okeanda gücləndirmək üçün verdiyi vədini təkrarlayıb. Həm Obama, həm də Bayden administrasiyası Sakit Okean hövzəsinə yönəlməyi və bütün regionda yeni hərbi razılaşmalar yaratmağı öhdəsinə götürsə də, tam dəyişiklik heç vaxt həyata keçirilməyib. Son bir neçə ayda Tramp administrasiyası Hind-Sakit Okean hövzəsindən Patriot raketlərindən müdafiə batalyonunu Yaxın Şərqə göndərmək üçün çıxarıb, 73 hərbi yük təyyarəsi uçuşu tələb edən kütləvi logistik əməliyyat və ABŞ-Meksika sərhədinin müdafiəsinə kömək etmək üçün Sahil Mühafizəsi gəmilərini ABŞ-a geri göndərib. Hegsetdən soruşublar ki, Hind-Sakit okean prioritet teatrdırsa, ABŞ niyə bu resursları çəkib? O, bu suala birbaşa cavab verməyib, lakin Yəməndən atılan husilərin raket hücumlarından müdafiə və ABŞ-a qeyri-qanuni immiqrasiyadan müdafiəni gücləndirmək üçün resursların dəyişdirilməsinin zəruri olduğunu söyləyib. Eyni zamanda, o, Amerika müttəfiqlərinin və tərəfdaşlarının öz müdafiə xərclərini və hazırlıqlarını gücləndirməsinin vacibliyini vurğulayıb.