Kateqoriya: Analizlər

Hindistanın baş naziri Narendra Modinin Avropa ölkələrinə səfərlərinin sayı artıb. Hindistan böyük bazarlar axtarışındadır. Modinin səfər etdiyi növbəti Avropa ölkəsi İtaliya olub. İtaliyanın baş naziri Corciya Meloni hindistanlı həmkarı ilə görüşdən sonra maraqlı paylaşım edib. Meloni sosial şəbəkə hesabında Narendra Modinin ona konfet hədiyyə etdiyini bildirib və həmin konfetin görüntüsünü paylaşıb. Məsələ burasındadır ki, Hindistanda istehsal olunan konfet “Melody” adlanır.

Narendra Modi “böyük yeddilər” və “böyük iyirmilər” sammitləri çərçivəsində Corciya Meloni ilə bir neçə dəfə görüşüb. Ancaq bu Narendra Modinin İtaliyaya ilk rəsmi səfəridir. Baş nazirlərin birgə mətbuat konfransında iki ölkə arasında iqtisadi və ticarət əlaqələrinin genişlənməsinin vacibliyi vurğulanıb. Modi ölkəsinin İtaliya ilə əməkdaşlığı strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə qaldırmaq istəyir. Öz növbəsində Avropanın digər ölkələri kimi İtaliya da Hindistanla müttəfiqlik münasibətləri qurmağa çalışır. Modi bu ilin əvvəlində Avropa İttifaqı rəhbərliyi ilə ticarət sazişi imzalayıb. Bu Hindistana Avropa ölkələri ilə ticarətdə üstünlüklər qazandıracaq. Avropa İttifaqı bu yolla ABŞ bazarından asılılığını azaltmağa çalışır. İki ölkə arasında ticarət mübadiləsinin həcmini 2029-cu il üçün 20 milyard avroya çatdırılması planlaşdırılır. Hindistan İtaliya ilə elmi araşdırmaları dərinləşdirmək və süni intellekt sahəsində də əməkdaşlığı genişləndirməyi planlaşdırır. İtaliya 3 il əvvəl Çinin irəli sürdüyü və tarixi İpək yolu üzərində ticarəti böyük layihələrlə canlandırmaq məqsədi daşıyan “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsündən çıxdıqdan sonra Pekinlə münasibətlərdə soyuqluq yaşayır. İtaliya “böyük yeddilər”dən “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsünə qoşulan ilk və yeganə ölkə idi.

Narendra Modi Avropa ölkələrinə, o cümlədən İtaliyaya səfərində Hindistanı Yaxın Şərq və Avropa ölkələri ilə birləşdirən nəqliyyat və iqtisadi dəhliz mövzzusunu da müzakirəyə çıxarır. Yaxın Şərqdəki hazırki gərginlik bu layihənin reallaşmasını əngəlləyib. Ancaq Yeni Dehli bölgədə vəziyyətin sabitləşməsindən sonra Hindistan-Yaxın Şərq-Avropa dəhlizinin yaradılması mövzusuna yenidən qayıdılacağına ümidlidir. Narendra Modi eyni mövzunu fevral ayının sonunda İsrailə səfəri zamanı da müzakirə etmişdi. Modi İtaliyanın layihədə yer alacağına ümid edir.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Çinə səfəri başlayıb. Kreml sahibi səfərdən bir gün əvvəl videomüraciət formasında açıqlama verərək iki ölkə arasındakı münasibətlərin görünməmiş səviyyəyə çatdığını bildirib. Putinin Pekinə səfəri ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinə səfərindən bir neçə gün sonraya təsadüf etdiyinə görə, Rusiya Prezidenti açıqlamasında zəruri əlavəsini də unutmayıb: “Rusiya-Çin dostluq münasibətləri hər hansı bir ölkəyə qarşı yönəlməyib”. Rusiya Prezidenti, iki ölkə arasında iqtisadi əməkdaşlığı ön plana çəkərək ikitərəfli ticarət dövriyyəsinin 200 milyard dolları keçdyini və hesablaşmaların rubl və yuanla həyata keçirildiyini xatırladıb.

Vladimir Putin iki ölkə arasındakı əlaqələrin qarşılıqlı anlaşma və etimada, suverenlik və ərazi bütövlüyü də daxil olmaqla bir-birinin əsas maraqlarına dəstək üzərində qurulduğunu vurğulayıb. Putin Rusiya ilə Çin arasındakı sıx əlaqələrin strateji xarakter daşıdığı qənaətindədir. Onun fikrincə, belə bir tandem qlobal miqyasda sabitləşdirici rol oynayır.

Rusiya-Çin münasibətlərindəki real vəziyyət Putinin söylədiyi kimi deyil. Bu münasibətlər getdikcə birtərəfli xarakter alıb. Rusiya 2022-ci ildə Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəyə başladıqdan sonra Avropaya sata bilmədiyi neft və qazın böyük həcmini Çinə istiqamətləndirib. Rusiya 2024-cü ildə Çinə təxminən 129 milyard dollar dəyərində mal göndərib – bunların böyük əksəriyyəti xam neft, kömür və təbii qazdan ibarət olub. Ümumilikdə müharibə başladıqdan bu yana Çin Rusiyadan 372 milyard dollar həcmində neft və təbii qaz və digər qanacaq məhsulları alıb. Bunun qarşılığında Rusiya Çinə böyük endirimlərə getmək məcburiyyətində qalıb.

Beləliklə, Rusiya Çindən əldə etdiyi maliyyə hesabına Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni davam etdirmək imkanı qazanıb. Ona görə Qərb ölkələrində belə bir rəy var ki, Pekin Moskvaya təsir etsə, Rusiya Ukraynaya qarşı müharibəni dayandırmaq məcburiyyətində qalacaq. Ancaq Pekinin Rusiya hakimiyyətinin siyasətinə təsir etmək fikri yoxdur. Əksinə, Çin qonşusuna hərbi sahədə də yardımlarını əsirgəmir.

Çin Rusiyaya hazır hərbi texnikanın birbaşa ixracını dayandırsa da, qonşusuna milyardlarla dollar dəyərində ikili təyinatlı mallar – hərbi tətbiqi olan mülki məhsullar və texnologiyalar tədarük edib. Bunlar Rusiyanın müdafiə sənayesinin davamlılığına kömək edib. Rusiya həm Çin bazarından, həm də texnologiyalarından asılı vəziyyətə düşüb. Bu ona görə baş verib ki, ABŞ, Avropa Birliyi ölkələri və Böyük Britaniya yarımkeçiricilərin, mikroelektronikanın, dəqiq dəzgahların və silah istehsalı üçün vacib olan digər ikili təyinatlı malların Rusiyaya ixracını qadağan ediblər. Bu isə Rusiyada sənayesində kəskin çatışmazlıqlar yaradıb. “Bloomberg” agentliyinin məlumatına görə, Çin texnologiyası Rusiyaya raketlər, dronlar və digər silahlar istehsalını davam etdirməyə və hətta genişləndirməyə imkan verib və müharibə iqtisadiyyatını işlək vəziyyətdə saxlayıb.

Müharibə bitdikdən sonra Rusiyanın Çindən asılılığı azalmayacaq. Pekinin Moskva üzərindəki təsiri qarşıdakı illərdə daha da artacaq. Bu Çinin maraqlarına uyğundur. Çinin Rusiya-Ukrayna müharibəsində birincinin məğlubiyyətində maraqlı olmamasının başqa səbəbi də var və bu səbəbi Çinin xarici işlər naziri Van İ bir neçə ay əvvəl Brüsseldəki görüşlərində açıq səsləndirmişdi: “Rusiya müharibədə məğlub olarsa, ABŞ Çini hədəf götürəcək”. Yəni Van İ demək istəyib ki, nə qədər ki, Rusiya-Ukrayna müharibəsi davam edir, ABŞ Çinin artan gücünün qarşısını ala bilməyəcək. Pekin eyni səbəbdən İrandakı rejimin də ABŞ qarşısında məğlub olmasını istəmir.

ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinə səfərinin nəticələrinin müzakirəsi səngiməyib. Bu təbiidir. Dünyanın iki böyük gücü aralarındakı oyun qaydalarını müəyyələşdirməyə çalışır. Trampla çinli həmkarı Si Cinpin arasında görüşlər və müzakirə ediləcək mövzular aylar öncə müəyyənləşdirilir və razılaşma üçün imkanlar öyrənilir. Misal üçün Trampın Çinə səfərindən əvvəl bəlliydi ki, Ağ Ev sahibi Tayvan məsələsində mövqeyini dəyişdirməyəcək, yəni ABŞ əvvəlkitək bu adanın Çinə güc yoluyla birləşdirilməsinin əleyhinədir. Bu o deməkdir ki, ABŞ-la Tayvan arasında hərbi əməkdaşlıq davam edəcək. Eyni ilə Si Cinpinin də Trampın “Pekin İran hakimiyyətinə təzyiq etsin” istəyini yerinə yetirməyəcəyi əvvəlcədən bəlli idi. Doğrudur, Pekin Vaşinqtonun “İran nüvə silahı əldə etməməlidir” və “Hörmüz boğazı açılmalıdır” tezisləriylə şifahi şəkildə razılaşıb, ancaq bu o demək deyil ki, Çin hakimiyyəti bunların yerinə yetirilməsi üçün Tehrana təzyiq edəcək. Əksinə, Pekin İrandakı rejimin ABŞ-ın təzyiqi qarşısında geri çəkilməsinin və zəifləməsinin qarşısını almağa çalışacaq. Bu o deməkdir ki, Pekin əvvəlkitək ABŞ-la bağlı kəşfiyyat məlumatlarını Tehranla bölüşəcək və imkan daxilində tərəfdaşına zəruri hərbi texnika göndərəcək.

İran və Tayvan mövzuları Pekinlə Vaşinqtonun qırmızı çizgiləridir. Vaşinqton Tayvan məsələsində Pekinin istəklərini, Çin hakimiyyəti isə Amerikanın İranla bağlı istəklərini yerinə yetirməyəcək. Halbuki, “Hörmüz boğazı”nın bağlı qalması Çinin iqtisadi maraqlarına ziddir. Buna baxmayaraq, Tehran Çin üçün nəzərdə tutulan neftlə dolu tankerlərin “Hörmüz boğazı”ndan keçidinə şərait yaradıb. Donald Tramp isə ABŞ hərbi komandanlığına taşırıq verib ki, həmin tankerlərin “Hörmüz boğazı”ndan keçidinə əngəl yaratmasınlar. Çünki, “Hörmüz boğazı”ndan Çinə istiqamətlənən tankerlərə əngəl yaradılsaydı, bu Trampın Pekində əldə etdiyi şifahi razılaşmaları heçə endirəcəkdi. Tramp isə hazırki şərtlər daxilində Si Cinpinlə münasibətlərin yenidən gərginləşdirmək istəmir. Təsadüfi deyil ki, Tramp Çinlə dialoqda insan haqları mövzularını qaldırmır. Halbuki, Trampın Çinə səfərindən bir neçə gün əvvəl ABŞ-da fəaliyyət göstərən uyğur təşkilatlar Ağ Ev sahibinə açıq məktub ünvanlamışdılar. Həmin təşkilatlar Donald Trampdan Si Cinpinlə görüşdə  Çində uyğurlara tətbiq edilən məhdudiyyətlərin ortadan qaldırılması mövzusunun müzakirəsini xahiş etmişdilər. Tramp çinli həmkarıyla bu mövzunu müzakirə etmək istəməyib. Trampın uyğur məsələsini gündəmə gətirməməsi Ağ Ev sahibinin ümumiyyətlə insan haqları mövzusuna maraq göstərməməsiylə əlaqəlidir.

Qırğızıstan paytaxtı Bişkəkdə mayın 14-də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin (Rusiya, Çin, Hindistan, Belarus, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Pakistan, Özbəkistan, Tacikistan və İran) təhlükəsizlik şuralarının rəhbərlərinin görüşü keçirilib. Bu görüş 25 il bundan əvvəl təsis olunan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının avqustun 31-də Qırızıstanda keçiriləcək sammitinə hazırlıq məqsədi daşıyıb.

Toplantıda çıxış edən Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Sergey Şoyqu ölkəsinin mövqeyini əks etdirən fikirlər söyləyib. Maraqlıdır ki, ölkəsində Şoyqunun ətrafında halqa getdikcə daralır. O müdafiə naziri olduğu dönəmdə müavinlərinin əksəriyyəti korrupsiya ittihamı ilə həbs edilib. Korrupsiya əməllərində Şoyqunun da adı hallanır. Buna baxmayaraq, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin köhnə dostuyla bağlı qərar verməyə hələ tələsmir və Şoyqu ölkəsini müxtəlif təbdirlərdə təmsil etməyə davam edir.

Birincisi, Şoyqu Bişkəkdəki çıxışında ABŞ-ın siyasətini sərt tənqid edərək, bu ölkənin beynəlxalq aləmin nizamını pozduğunu vurğulayıb. Halbuki, Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəni davam etdirən ölkə Rusiyadır. Şoyqu Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını müxtəlif böhranlara qarşı mübarizədə üzv ölkələrin həmrəyliyini gücləndirməyə çağırıb.

İkincisi, Şoyqu Rusiyanın Ukraynada hədəfinə çatana qədər müharibəni davam etdirəcəyini bildirib. Bu zaman o Qərb ölkələrini “ikili standartlar” tətbiq etməkdə ittiham edib. Şoyqunun sözlərinə görə, Rusiya Ukrayna ilə müharibədə strateji təşəbbüsə malikdir. Cəbhə bölgəsində isə real vəziyyət fərqlidir, Rusiya işğal ərazisini genişləndirə bilmir, itkilərinin sayı artıb. Şoyqu Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına minnətdarlığını bildirərək, üzv ölkələrin BMT Baş Assambleyasında səsvermələr zamanı Rusiya əleyhinə sənədə dəstək vermədiklərini xatırladıb. Şoyqu ABŞ və İsrailin İrana qarşı müharibəsi əleyhinə də Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının həmrəylik nümayiş etdiyini söyləyib. Halbuki, təşkilat üzvlərindən Hindistan İsrail əleyhinə qətnamənin qəbulunun qarşısını alıb. Hindistanın İranla əməkdaşlığına baxmayaraq, Yeni Dehlinin İsraillə də sıx tərəfdaşlığı mövcuddur, misal üçün iki ölkə birgə hərbi texnika istehsal edir. Hindistanın baş naziri Narendra Modi bu ilin fevral ayının son günlərində İsrailə səfər edib, bu ölkənin baş naziri Benyamin Netanyahu ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsiylə bağlı danışıqlar aparıb. Buna görə də, Bişkəkdəki toplantıda çıxış edən İran təmsilçisi Əli Baqeri Kani təşkilata deyil, ölkəsinin xüsusi olaraq Rusiyaya minnətdar olduğunu söyləyib: “Rusiya BMT-də İran əleyhinə bütün qətnamələrin qəbulunun qarşısını alıb”.

Üçüncüsü, Sergey Şoyqu Əfqanıstandakı vəziyyətdən də danışıb. Onun sözlərinə görə, Taliban rejimi Əfqanıstanda İŞİD və digər terrorçu təşkilatlara qarşı mübarizə aparır. Şoyqu Taliban rejiminin narkotik maddələrin yetişdirilməsinə və ticarətinə qarşı da mübarizə apardığını bildirib. Şoyqu bu açıqlamalarla Kremlin Taliban rejiminin fəaliyyətinə müsbət yanaşdığına işarə edib. Bu yanaşma Talibanla əks-mövqedə olan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının üzvü olan Pakistanın xoşuna gəlməyəcək.

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin təhlükəsizlik şuraları rəhbərlərinin görüşü ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinə səfər gününə təsadüf edib. Təşkilat üzvlərindən İran və Rusiya ABŞ-la Çin arasında dialoqun genişlənməsindən narahatdırlar. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlər arasında fərqli maraqlar olduğuna görə, Rusiya və İran bu təşkilatı anti-Amerika və anti-NATO blokuna çevirə bilməyəcəklər. Pekində isə Donald Trampla Çin lideri Si Cinpin arasında şifahi razılaşmalar əldə olunub. Birincisi, iki ölkə iqtisadi və ticarət əlaqələrini təmzimləməyə çalışacaqlar. İkincisi, iki ölkə “Hörmüz boğazı”nda gəmilərin azad hərəkətinə tərəfdar olduqlarını bəyan ediblər. Üçüncüsü, Pekin İranı silahlandırmayacağını Vaşinqtona vəd edib. Pekinin bu vədini necə yerinə yetirəcəyini zaman göstərəcək. Hər halda Çin nüvə silahı istehsalında İrana kömək etməyəcəyinə boyun olub. Razılaşdırılmayan məqam isə ABŞ-ın Tayvanla hərbi əməkdaşlıqdan imtina etməməsidir. Vaşinqton Çinin xeyrinə Tayvanla hərtərəfli, o cümlədən hərbi əməkdaşlıqdan imtina etməyəcək.

Pakistanın xarici işlər naziri Məhəmməd İshaq Dar bir neçə gün əvvəl bildirib ki, ABŞ-la İran arasında münaqişənin sona çatması üçün diplomatik təşəbbüslər aktiv şəkildə davam edir. O, İslamabadda aparılan məsləhətləşmələrin sülh yolu ilə nəticə verəcəyinə ümid etdiyini söyləyib. Dar həmçinin prosesin bir neçə ölkə tərəfindən dəstəkləndiyini və diplomatik kanalların açıq qaldığını vurğulayıb.

Buna baxmayaraq, ABŞ-la İran arasında danışıqlarda irəliləyiş yoxdur. Əksinə, ABŞ və İran bir-birlərinə göndərdikləri təklifləri rədd edirlər. İslamabad tərəfləri görüşdürməyə və heç olmazsa ikisi arasında yazışmaların davamına çalışsa da, ortada real nəticə yoxdur. Vaşinqton və Tehran Pakistanın vasitəçilik təşəbbüslərinə “yox” demirlər, ancaq tərəflər arasında İslamabadda birinci görüşdən sonra ikinci görüş baş tutmayıb. Pakistanın vasitəçiliyi Çinin işinə yarayır. İkisi arasında strateji tərəfdaşlıq münasibətləri mövcuddur. Pekin İslamabadın vasitəçiliyinin müsbət nəticə verəcəyinə ümidlidir. ABŞ Prezidenti Donald Trampın Pekində Çin lideri Si Cinpinlə görüşündə bir daha aydın oldu ki, Çin qısa müddətdə “Hörmüz boğazı” probleminin həllini istəyir. Vaşinqton da boğazda tankerlərin azad hərəkətinin bərpasında maraqlıdır. Ancaq bunun üçün Vaşinqtonla Tehran arasında razılaşmanın əldə olunması vacibdir. Bu isə hələ ki, mümkün deyil. Pekin isə “Hörmüz boğazı”nın açılması məqsədilə Tehrana təzyiq etmək fikrindən uzaqdır. Bu baxımdan Donald Tramp Si Cinpinlə görüşün nəticələrindən son dərəcə məmnun qaldığını söyləsə də, tərəflərin İran məsələsində mövqeləri fərqlidir.

Bu arada, Donald Trampdan fərqli olaraq Konqresdə Pakistanın vasitəçiliyindən narazılıq edənlər var. ABŞ-ın respublikaçı senatoru Lindsi Qrem Pakistanın vasitəçi roluna şübhə ilə yanaşdığını bildirib. Senator Pakistanın İrana yaxın davranmaqda ittiham edib. Qrem bildirib ki, əgər İranın hərbi obyektlərini qorumaq üçün İran təyyarələri həqiqətən Pakistan bazalarında yerləşdirilibsə, o zaman Vaşinqton başqa vasitəçi axtarmalıdır. “Pakistana mümkün olan qədər etibar etmirəm. Belədirsə, başqa vasitəçi tapmalıyıq. Təəccüblü deyil ki, bu təşəbbüs nəticə vermədi”, – deyə senator vurğulayıb. Belə bir məlumat da yayılıb ki, İran tərəfinin Pakistana ötürdüyü tələblər ABŞ-a yumşaldılaraq göndərilib. Bu isə bir müddət əvvəl Vaşinqtonda belə bir görüntü yaradıb ki, Tehran Ağ Evin tələblərini qəbul etməyə hazırdır, gerçəkdə isə İrandakı rejim tələblərindən vaz keçməyib.

İran rejimi ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinə səfərindən narahatdır. İranda hesab edirlər ki, Pekinin Vaşinqtonla mümkün razılaşması İranın maraqlarına zidd ola bilər. Təsadüfi deyil ki, İranın Çindəki səfiri Rəhmani Fəzli qabaqdangəlmişlik edərək Pekinin təkcə iqtisadi tərəfdaş deyil, həm də Tehranın xarici təhdidlərə qarşı siyasi balanslaşdırma strategiyasının bir hissəsi olması barədə açıqlama verib. İranlı diplomatın sözlərinə görə, İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin Çinə səfəri Tehranın ABŞ və İsraillə son münaqişədən sonra diplomatik mövqelərini yenidən nəzərdən keçirməyə çalışdığı bir vaxta təsadüf edib: “İran müharibədən sonrakı dövrü idarə edərkən sadəcə müvəqqəti cavablara güvənmir, əksinə strateji tərəfdaşlarla qarşılıqlı əlaqə yolu ilə diplomatik uyğunluğunu yenidən müəyyənləşdirməyə çalışır”. Fəzli əlavə edib ki, Çin böhrana İrana təzyiq göstərmək deyil, müharibənin qarşısını almaq və regional təhlükəsizliyin çökməsinin qarşısını almaq baxımından yanaşır.

Çinin İrandakı teokratik rejimi silah və texnologiya ilə təmin etməsi sirr deyil. Ancaq Pekin eyni zamanda İranın raket zərbələri endirdiyi Körfəz ölkələri ilə sıx əməkdaşlıq edir. Digər tərəfdən Çin lideri Si Cinpin Pekində Donald Trampla müsbət nəticələr əldə ediləcəyinə ümidlidir. Əlbəttə, Pekin Tehranla sıx əməkdaşlıqdan imtina etməyəcək. Ancaq Çin İranla hərbi əməkdaşlığı indikindən daha üst səviyyəyə qaldırmaya da bilər. Tramp Pekindəki müzakirələrdə Si Cinpini Çinin İrana hərbi dəstəyini dayandırmasını istəyəcək. Çinin üzləşdiyi iqtisadi yavaşlamanı nəzərə alaraq, Pekin ABŞ ilə başqa bir tarif müharibəsi istəmir. Pekin üçün ABŞ bazarına çıxış əldə etmək daha vacibdir.

Çin İrana nüvə silahı istehsalında kömək etməklə qırmızı xətti keçməməyə diqqət yetirib. Bundan başqa Pekin İrana qarşı artan sanksiyalardan da ehtiyat edir. Çin İran neftini almaqda davam etmək istəyir. Ancaq Çin texnologiyalarını İranla paylaşmaqdan çəkinir. Məsələ burasındadır ki, ikili istifadə üçün nəzərdə tutulmuş texnologiyaların köçürmələri Tehranın ballistik raket və kosmik buraxılış vasitələrinin imkanlarını artırmasına kömək edir.

Buna baxmayaraq, İran dronlarında sensorlar və yarımkeçiricilər də daxil olmaqla Çin komponentləri aşkar edilib. Tramp Çinpindən Tehrana bu yardımın dayandırılmasını da tələb edəcək. ABŞ kəşfiyyatının məlumatına görə, Çin yaxın bir neçə həftə ərzində İrana yeni hava hücumundan müdafiə sistemləri çatdırmağa hazırlaşır. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, İran mövcud atəşkəsdən əsas xarici tərəfdaşlarının köməyi ilə müəyyən silah sistemlərini yeniləmək üçün bir fürsət kimi istifadə edə bilər. Pekin geri çəkilərsə, İranda dayaqları zəifləyəcək. Tramp Pekinə səfərdən öncə “əgər Çin İranı raketlərlə təmin edərsə, Çinin böyük problemləri olacaq”, – deyə açıqlama verib. Çinin İran siyasətində dəyişikliklərin olub-olmayacağı Trampın Pekinə səfərindən sonra müəyyənləşəcək.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp Çinə səfər hazırlaşarkən, Vaşinqton Çinin iki şirkətinə qarşı sanskiya tətbiq edib. Həmin şirkətlər İrana peyk görüntülərinin ötürülməsində ittiham olunublar. Həmin görüntülərdə ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki hərbi bazalarının koordinatları göstərilib. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, SEPAH məhz həmin görüntülərdən istifadə edərək ABŞ-ın bölgədəki hərbi bazalarına zərbələr endirib. Eyni zamanda ABŞ Maliyyə Nazirliyi İran ordusuna silah və texnologiya tədarükündə kömək edən Çin şirkətlərinə qarşı sanksiya tətbiq edib. Həmin şirkətlər İranın Şahed pilotsuz uçuş aparatlarının və ballistik raket proqramında istifadə olunan xammalın təmin edilməsində ittiham olunublar. ABŞ-ın Çin şitkərlərinə qarşı tətbiq etdiyi yeni sanksiyalar Donald Trampın Pekinə səfərinin gərgin keçəcəyindən xəbər verir.

Bu arada, ABŞ-dakı uyğur təşkilatlar Donald Trampın Çindəki görüşlərində uyğurların problemilərinə toxunmasını istəyiblər. Trampdan Çində həbsdə olan uyğur ziyalıların azad olunması mövzusunun müzakirəsi istənilib. Uyğur təşkilatlar hesab edirlər ki, Donald Tramp bu mövzunu Pekində müzakirə etməsə Çin hakimiyyəti bunu Ağ Ev sahibinin praqmatizmi kimi deyil, zəifliyi kimi qiymətləndirəcək.

Tramp Pekində bir çox mövzunu müzakirə edəcək, ancaq onların içərisində uyğur mövzusunun olduğunu söyləmək çətindir. Halbuki, Tramp birinci prezidentlik müddətində uyğurların hüquqlarının pozulmasına görə Konqresin qəbul etdiyi Çin hökumətinə qarşı sanksiyalar paketini təsdiq etmişdi. Konqresin qəbul etdiyi qanunda uyğurlara təzyiq göstərilməsinə görə məsuliyyət daşıyan şəxslərə və təşkilatlara qarşı sanksiyalar tətbiq edilirdi. Qanun iki növ məhdudiyyətləri nəzərdə tuturdu – aktivlərin dondurulması və viza məhdudiyyətləri. Qanunun qəbulunu sürətləndirən amillərdən biri ABŞ kəşfiyyat strukturlarının Çin hökumətinin Sinçzyan bölgəsindəki siyasəti və Çində yaşayan müsəlman azlıqların məcburi əməyə cəlb edilməsi barədə məlumatları idi. Digər tərəfdən həmin ərəfədə Birləşmiş Millətlər Təşkilatıın qiymətləndirməsində də Çində təxminən 1 milyona yaxın uyğurun hüquqları pozulduğu bildirilmişdi. Pekin sanksiyalara cavab olaraq “Sinçzyanda belə bir problemin olmadığını” bildirsə də, ABŞ Çinin uyğurları və müsəlman azlıqların digər nümayəndələrini sıxışdırmasına görə 28 şirkətə qarşı sanksiyalar tətbiq etmişdi. Məhdudiyyətlər ixrac və reixrac sahələrini əhatə edirdi.

İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçının Moskvadan sonra Pekinə səfəri ölkəsinin iki tərəfdaşından Tehrana dəstəyin artırılması gözləntisi ilə bağlıdır. Ukraynaya qarşı işğalçı müharibə Rusiyanın resurslarını tükəndirmək üzrədir. Bu səbəbdən Rusiyanın İrana dəstəyi artırması imkanları məhduddur. Bu vəziyyətdə İranın digər tərəfdaşı Çindən gözləntisi artıb.

Pekin İranın ABŞ-a məğlub olmasını əngəlləməyə çalışır. Pekində həmkarıyla görüşən Çinin xarici işlər naziri Van İnin “Çin İranın etibarlı strateji tərəfdaşıdır” açıqlaması Vaşinqtona mesajdır. Van İ bildirib ki, Pekin Tehranla siyasi etimadı daha da gücləndirməyə və müxtəlif sahələrdə qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığı genişləndirməyə hazırdır. Van İ iki ölkə rəsmiləri arasında təmasların davam etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb.

Pekin Vaşinqton və Tel-Əvivdən fərqli olaraq İranın nüvə silahı əldə etməyə çalışmasına inanmır. Bunu Van İnin “Çin İranın nüvə silahı hazırlamaqdan imtina öhdəliyinə sadiqliyini yüksək qiymətləndirir və onun nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə etmək hüququnu tanıyır” sözləri də təsdiq edir. Təsadüfi deyil ki, Çin BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü kimi veto hüququndan istifadə edərək bu beynəlxalq təşkilatda İrana qarşı qətnamələrin qəbulunun qarşısını alır.

Pekinin İrana hərtərəfli dəstəyini davam etdirməsinə baxmayaraq, Tehranın Vaşinqtonla danışıqlar yolu ilə məsələlərin həllinə üstünlük verməsini istəyir. Əlbəttə, Pekin bu zaman Vaşinqtonun Tehrana təzyiqini də qəbul etmir. Bütün hallarda “Hörmüz boğazı” ətrafındakı gərginliyin davamı Çinin maraqlarına ziddir. Çin İran və Körfəz ölkələrinin enerji resurslarını və mineral zənginliklərini nəql etməkdən məhrum olub. Çin bölgədəki gərginliyə qədər neftə olan tələbatının yarıdan çoxunu “Hörmüz boğazı” üzərindən əldə edirdi. Mövcud vəziyyət Çin iqtisadiyyatına mənfi təsir edir. Vaşinqton bu səbəbdən Pekinin İrandakı rejimə təsir etməsini istəyir ki, “Hörmüz boğazı” müharibədən əvvəl olduğu kimi bütün dövlətlərin gəmilərinə açıq olsun. Pekinin bu məsələnin həllindəki rolu ABŞ Prezidenti Donald Trampın bir neçə gündən sonra Çinə planlaşdırılan səfərinə də müsbət təsir edə bilər. Ancaq Pekin “Hörmüz boğazı”nın açılmasını istəsə də, ABŞ-ın boğazın girişini mühasirədə saxlaması siyasətini qətiyyətlə rədd edir. Ona görə də Pekin Vaşinqtonun istəyi ilə birtərəfli qaydada Tehrana təzyiq etməyəcək. Çünki, Çin hakimiyyəti düşünür ki, “Hörmüz boğazı”yla bağlı problemin qarşılıqlı güzəştlərlə həlli mümkündür. Tehranla Vaşinqton isə boğazla bağlı qarşılıqlı güzəştlərə hələ ki, hazır deyillər.

ABŞ-la İran arasında atəşkəs kövrək olaraq qalır. Birincisi, “Hörmüz boğazı” ətrafında gərginlik davam edir. Prezident Donald Tramp ABŞ hərbi gəmilərinin “Hörmüz boğazı”nı tərk etməyə çalışan tankerlərin təhlükəsizliyini təmin edəcəyini vurğulayıb. Bu zaman İran hərbi katerləri həmin tankerlərə və onların təhlükəsizliyini təmin edən ABŞ gəmilərinə atəş aça bilərlər. Bu isə atəşkəsin pozulmasına gətirib çıxaracaq. İran dronlarının Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri səmasında vurulması da atəşkəsin pozulması kimi izah edilə bilər. SEPAH-ın nədən atəşkəs dövründə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini hədəf götürməsi aydın deyil. Görünür, SEPAH Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin İsraillə hərbi əməkdaşlığından narahatdır. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin İsraill hərbi əməkdaşlığı İranın hava hücumlarından qorunmaq məqsədi daşıyır. Təsadüfi deyil ki, bu dəfə İranın Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə atdığı dronların tamamı havada vurulub.

Tehran həmişəki kimi İranın Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ərazisinə raket zərbələri endirilməsi ilə bağlı irəli sürülən ittihamları təkzib edib. İran Xarici İşlər Nazirliyi yaydığı bəyanatda Abu-Dabi rəhbərliyinin İranın BƏƏ istiqamətində raket və pilotsuz uçuş aparatları buraxması ilə bağlı iddiaları “əsassız və yalan” adlandırılıb. Bəyanatda bildirilib ki, bu cür ittihamlar həqiqəti əks etdirmir və regionda gərginliyin artmasına xidmət edir. Halbuki, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin hava sahəsində vurulan dronların İran istehsalı olduğuna dair sübutlar var.

Tehranın bu hərəkəti Pakistanın narazılığına səbəb olub. İslamabad bölgədə atəşkəsin qorunmasına çalışır. İranın yenidən qonşu ölkələrdən birinə dron atması isə kövrək atəşkəsə ciddi təhdiddir. Bu səbəbdən İslamabad Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin ərazisində mülki infrastruktura qarşı həyata keçirilən raket və dron hücumlarını qətiyyətlə pisləyib. Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif öz “X” hesabında bunları yazıb: “Pakistan bu çətin zamanda Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri xalqının və hökumətinin yanında olduğunu qəti şəkildə bəyan edir. Atəşkəsin qorunması və ona hörmət edilməsi son dərəcə vacibdir ki, regionda davamlı sülh və sabitliyə gətirib çıxaracaq dialoq üçün zəruri diplomatik imkan yaradılsın”.

Pekin də mövcud vəziyyətdən narahatdır. Məsələ burasındadır ki, İranın istehsal etdiyi dronların bir hissəsi detalları Çində istehsal olunub. İran bu dronlardan qonşu ölkələrə qarşı istfadə etməklə Pekini də çətin vəziyyətə salıb. Buna baxmayaraq, “The Wall Street Journal” dərgisinin yazdığına görə, Çinin kiçik şirkətləri İran və Rusiyanın dron sənayesini ikili təyinatlı komponentlərlə təmin etməyə davam edir. Çindən İran və Rusiyaya dron mühərrikləri, akkumulyatorlar, optik-lif kabellər, çiplər və digər komponentlər ixrac olunur. Çin şirkəti olan “Xiamen Victory Technology” adı daha çox hallanır. Bu şirkətin mühərrikləri İranın “Shahed” zərbə dronları ilə əlaqəlidir. ABŞ Prezidenti Donald Trampın Çinə səfəri zamanı bu mövzunun da müzakirə olunacağı ehtimal edilir.

Avropa İttifaqı “Trump Route for International Peace and Prosperity” (TRIPP) adlı nəqliyyat dəhlizi layihəsinə   qoşulmaq niyyətindədir. Brüsselin qiymətləndirməsinə görə, bu marşrut Rusiyadan yan keçən alternativ ticarət yolu ola və Ermənistanı Avrasiya logistika zəncirlərinə daha dərindən inteqrasiya edə bilər.

Hazırda Çindən Avropaya yüklərin daşınması təxminən 42 gün çəkir, lakin Orta Dəhliz səmərəli işləyərsə, bu müddət 12–13 günə qədər azala bilər. Bununla yanaşı, Avropa İttifaqı strateji liderliyin zəifliyi və qərarların ləngliyi səbəbindən tənqid olunur. Bu vəziyyət regionda narazılıq yaradır və ABŞ-nin Cənubi Qafqazda təsirini gücləndirir.

Avropa İttifaqının Zəngəzur dəhlizi və ümumilikdə TRIPP layihəsinə maraq göstərməsi ilk baxışda iqtisadi təşəbbüs kimi təqdim olunsa da, məsələnin mahiyyəti daha çox geosiyasi rəqabətlə bağlıdır. Brüssel uzun müddətdir ki, Rusiyadan yan keçən alternativ nəqliyyat marşrutları axtarır və bu baxımdan Orta Dəhliz onun üçün cəlbedici görünür. Lakin Avropa İttifqaının prosesə gec qoşulmaq istəyi müəyyən suallar doğurur: Bu, real strateji planın tərkib hissəsidir, yoxsa ABŞ-nin bölgədə artan fəallığına verilən gecikmiş reaksiya?

Reallıq ondan ibarətdir ki, Cənubi Qafqazda logistika layihələri artıq böyük güclərin rəqabət meydanına çevrilib. ABŞ-nin “TRIPP” kimi təşəbbüslərlə regionda mövqeyini gücləndirməyə çalışdığı bir vaxtda, Avropa İttifqaının qərar verməkdə ləng davranması onun təsir imkanlarını zəiflədir. Digər tərəfdən, Zəngəzur dəhlizi təkcə iqtisadi layihə deyil, həm də siyasi həssas məsələdir. Ermənistanın bu marşrut vasitəsilə regional iqtisadi sistemə inteqrasiyası nəzəri olaraq mümkün görünsə də, praktikada təhlükəsizlik, suverenlik və regional balans kimi faktorlar prosesi mürəkkəbləşdirir. Avropa İttifaqının bu məqamları nə dərəcədə nəzərə aldığı isə hələ aydın deyil.

Avropa İttifaqının Orta Dəhliz layihəsinə maraq göstərməsi təbiidir. Çünki, Avropa İttifaqı Rusiyadan yan keçən nəqliyyat vasitəsilə Çin və Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət əlaqələri qurmuş olacaq. Bundan başqa Avropa İttifaqı Türkiyə üzərindən Cənubi Qafqaza çıxış imkanı qazanacaq. Digər tərəfdən Brüssel ABŞ-ın Cənubi Qafqazda artan rolunu izləyir və bu prosesdə Vaşinqtonda geri qalmaq istəmir. Avropa İttifaqı Naxçıvan ərazisində dəmiryolunun bərpasına da maraq göstərir.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Avropa İttifaqı Rusiya ilə nəqliyyat əlaqələrini məhdudlaşdırıb. Bu səbəbdən Çin öz məhsullarını Rusiyadan keçən dəmiryolu üzərindən Avropaya daşıya bilmir. Çin ticarət gəmiləri ilə idxal-ixrac əməliyyatlarını həyata keçirir. Ancaq dəniz yolları uzun olduğundan bu, məhsulların qiymətinə təsir edir. Orta Dəhliz layihəsi Çinin maraqlarına cavab versə də, Pekin layihəyə kifayət qədər dəstək vermir. Görünür, Pekin “Tramp yolu”nun Orta Dəhlizin tərkib hissəsi olmasından narahatdır. ABŞ Çinin siyasi və iqtisadi zəmində əsas rəqibidir. Yəqin Pekində hesab edirlər ki, ABŞ Ermənistan üzərindən “Tramp yolu”na nəzarət edərsə, bu Çinin maraqlarına zidd olacaq. Halbuki, ABŞ “Tramp yolu”na nəzarət etməyəcək, sadəcə ABŞ da Avropa kimi bu yolla Mərkəzi Asiya zənginliklərini daşımaqda maraqlıdır. Avropa İttifaqı “Tramp yolu” vasitəsilə Mərkəz Asiyanın nadir torpaq elementlərini nəql etməyi planlaşdırır.