Kateqoriya: Hesabatlar

Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Bişkəkdə sammiti ilə yanaşı təşkilat üzvlərinin və tərəfdaş dövlətlərin liderlərinin ikitərəli görüşləri də diqqət çəkir. Prezident İlham Əliyevin və baş nazir Nikol Paşinyanın Bişkəkdə ilk görüşü aralarında keçirməsi iki liderin sülh quruculuğuna verdiyi əhəmiyyətdən irəli gəlir. Görüşdən sonra yayımlanan bəyanatın da əhəmiyyəti böyükdür. Həmin bəyanatda iki ölkə arasında münasibətlərin ancaq pozitiv tərəfləri vurğulanıb. Bəyanatda dialoqun davam etdirilməsi və iki ölkə arasında ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi vacibliyi göstərilib.

İlham Əliyevin iranlı həmkarı Məsud Pezeşkianla görüşü də Paşinyanla görüş qədər əhəmiyyətlidir. Çünki, bölgədə müharibə atmosferi davam edir, elə Məsud Pezeşkian Bişkəkə səfərə hazırlaraşkən, ABŞ İran ərazisinə zərbə endirib, İran isə buna cavab olaraq Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə zərbə endirməyə çalışıb.

İki liderin Azərbaycan dilində müzakirə apardığı mövzular əməkdaşlığın inkişafına xidmət edir. Azərbaycan Prezidenti ölkəmizin bölgədə müharibənin əleyhinə olduğunu bird aha xatırladıb. Öz növbəsində İran Prezidenti Azərbaycanın dəstəyindən məmnun qaldığını söyləyib. Prezidentlər arasında sıx və səmimi dialoqla yanaşı İrandakı mühafizəkar qüvvələrin də Azərbaycan siyasətlərini korrektə etmələri vacibdir. Təəssüf ki, bu istiqamətdə dəyişən heç nə yoxdur.

İlham Əliyevin Bişkəkdə ilk gün ayaqüstü Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə görüşü də medianın diqqətini çəkib. İranda olduğu kimi Rusiyada da şovinist qüvvələr anti-Azərbaycan siyasətlərini davam etdirirlər və Kremlin bunun qarşısını almaq üçün heç bir addım atmır. Əksinə, Azərbaycan siyasi dairələrində və cəmiyyətində belə bir rəy formalaşıb ki, Rusiyadakı anti-Azərbaycan qüvvələr Kremlin təlimatıyla hərəkət edirlər.

Bişkəkdə Nikol Paşinyan da müxtəlif görüşlər keçirib. Paşinyan İlham Əliyevin ardınca İran Prezidenti və Hindistanın baş naziri Narendra Modi ilə görüşüb. Maraqlıdır ki, Paşinyan Modi ilə görüşdə müxtəlif mövzularla yanaşı TRIPP (“Tramp marşrutu”) layihəsinin icrasına da toxunub. Bu layihə Orta dəhlizin tərkib hissəsi olmaqla Çin və Mərkəzi Asiya məhsullarının Avropa bazarlarına nəqlini nəzərdə tutur. Eyni zamanda Hindistan da Cənubi Qafqaz ölkələrinin nəqliyyat imkanlarından istifadə etməyi planlaşdırır. Narendra Modi ilə Məsud Pezeşkian da görüşüb. İran Prezidenti Hindistanın baş naziri ilə görüşdə ABŞ-dan şikayət edib. İranın üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirdiyi halda, ABŞ-ın öhdəlikləri yerinə yetirmədiyini vurğulayan Məsud Pezeşkian “biz hələ də razılaşma və qarşılıqlı anlaşma əldə etmək üçün çalışırıq” çümləsini işlədib. Halbuki, SEPAH komandanlığı ABŞ-la razılaşma əldə etmək üçün Pezeşkianın söylədiyi kimi qarşılıqlı anlaşmaya çalışmır. Pezeşkian bildirib ki, Hindistanın regionda sülh və sabitliyin gücləndirilməsinə töhfə vermək üçün böyük potensialı var. Hindistan və digər dövlətlərin yeganə istəyi Hörmüz boğazının müharibədən əvvəl olduğu kimi enerji daşıyıcılarının rahat daşınmasına şərait yaradılmasıdır. SEPAH generalları isə boğaza nəzarət fikrindən əl çəkmək istəmirlər.

Avropa Rusiya neftindən asılılığını azaltdıqdan sonra Hindistan Moskvanın ikinci ən böyük xam neft alıcısına çevrilib. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən əvvəl Hindistan Rusiyadan gündəlik cəmi 84 min barel neft alırrdı, hazırda bu həcm 1.8 – 2.8 milyon barel civarındadır. Bundan başqa Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına hücumları Moskvanı Hindistan benzini idxal etməyə məcbur edib və bu birtərəfli xam neft axınını Hindistanın kəsirini azalda biləcək ikitərəfli enerji ticarətinə çevirib.

Ukraynanın Rusiya neft emalı zavodlarına dron hücumları ölkənin enerji sektoru üçün əhəmiyyətli problemlər yaradıb. Kreml 2022-ci ildə Ukraynaya hücum etməyə başlamazdan əvvəl Avropa Rusiya enerji ixracatı üçün əsas istiqamət idi. 2021-ci ildə Rusiya Avropa Birliyinin neft idxalının 25,8 faizini təşkil edirdi və bu da onu blokun ən böyük neft tədarükçüsü edirdi. Rusiya həmin il 27 ölkəni əhatə edən bloka orta hesabla gündə 4,7 milyon barel xam neft ixrac edirdi. Müqayisə üçün, 2021-ci ildə Hindistan Rusiyadan gündə təxminən 84.000 barel xam neft idxal edirdi ki, bu da onun ümumi xam neft idxalının yalnız iki faizini təşkil edirdi.

Avropa ölkələri hazırda Rusiyadan enerji asılılığını əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb. Buna görə də Moskva enerji ixracı üçün yeni bazarlar tapıb. Şərq Rusiyanın əsas ixracat məkanıdır. Bu dəyişiklik nəticəsində Hindistan Rusiyanın enerji ticarətində mühüm tərəfdaşına çevrilib. Dünyanın ən çox əhalisi olan ölkəsi hazırda Rusiya neftinin qlobal miqyasda ikinci ən böyük alıcısıdır.

Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Cayşankarıın avqustun 25-də  Moskvaya səfərindən sonra Yeni Dehli Rusiyanın “fasiləsiz şəkildə Hindistana enerji təchizatını” davam etdirəcəyinə dair zəmanət alıb. İki ölkə arasında ticarət əhəmiyyətli – beş ildə təxminən dörd dəfə artaraq, 2021-22-ci illərdə təxminən 13 milyard dollardan 2025-26-cı illərdə təxminən 60 milyard dollara çatsa da – disbalans da xeyli genişlənib. Hindistanın böyük emal sənayesinin iyun və iyul aylarında Rusiyaya bir milyon bareldən çox benzin tədarük etdiyi təxmin edilir. Rusiyadan idxalın əsas hissəsini xam neft təşkil etməsinə baxmayaraq, ticarət artıq birtərəfli deyil. Yeni Dehli Moskva ilə ticarət kəsirini azaldıb. Eyni zamanda, ölkənin əsas prioritetlərindən biri kimi görünən enerji idxalını şaxələndirməklə Hindistan enerji təhlükəsizliyinin hər hansı bir təchizatçıdan çox asılı olmamasını təmin edib. Hindistan eyni zamanda ABŞ-dan sıxışdırılmış qazın alışını da kəskin artırıb. Bu Hindistana Vaşinqton və digər təchizatçılarla enerji əlaqələrini dərinləşdirərkən Moskva ilə tərəfdaşlığını qorumağa imkan verir. ABŞ-ın İrana qarşı təzyiqi və Hörmüz boğazında qeyri-müəyyənlik davam edərkən   Vaşinqton Hindistana Rusiyadan neft alışına mane olmayacaq. Bu vəziyyət Ukraynanı narahat etməmiş deyil.

Çin Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Sakit Okeanda artan fəallığında narahat olan ölkələrin sayı artıb. Çinin sualtı qayığının ötən ay simulyasiya edilmiş döyüş başlığı olan strateji raketin sınağını keçirməsi 38 ölkənin birgə bəyanatına səbəb olub. Cənubi Koreya, ABŞ, Yaponiya və daha 38 ölkə qitələrarası ballistik raketlərin sualtı qayıqlardan buraxılan ballistik raketlərin buraxılışları və buraxılış vasitələri barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq etməyə çağıran birgə bəyanat yayıblar.

Bəyanatda qeyd olunub ki, əvvəlcədən xəbərdarlıq edilmədən nüvə qabiliyyətli raketlərin sınaqdan keçirilməsi bölgə üçün “təhlükəlidir” və regional sabitliyi pozur: “Sadələşdirilmiş, şəffaf bildiriş mexanizmləri heç bir ölkənin hərbi inkişafını və ya əməliyyat ehtiyaclarını məhdudlaşdırmır. Bunun əvəzinə, onlar səhv hesablama riskini azaldır, etimad qurur və təhlükəsizliyə ortaq öhdəliyi əks etdirir”. Bəyanatda vurğulanıb ki, bildirişlərə ballistik raketin və ya buraxılış vasitəsinin ümumi sinfi, buraxılış sahəsi və planlaşdırılan təyinat yeri kimi məlumatlar daxil edilməlidir.

Bu kimi bəyanatlar Pekini narahat etmir. Çin hakimiyyəti hərbi dəniz qüvvələrini və bu qüvvələrin nüvə başlıqlı raketlərlə təhciz olunması siyasətindən imtina etməyəcək. Çin bu sahədə ABŞ-la arasındakı fərqi azaltmağa çalışır. Çin nüvə arsenalını da artırmağa davam edir. ABŞ Çinin nüvə arsenalının məhdudlaşdırılması məqsədilə Pekinlə müvafiq saziş imzalamağa çalışsa da, nəticə əldə edə bilmir.

Hörmüz boğazı ətrafındakı gərginik göstərdi ki, ABŞ-ın müxtəlif dövlətlərdə hərbi bazalarının sayı, o cümllədən dünyanın ən güclü hərbi dəniz qüvvələrinə sahib olması kifayət etmir. Əsas məsələ okean və dənizlərdəki dar boğazlara nəzarət etməkdir. Boğaza nəzarət edən ticarət gəmilərinə də şərtlərini diktə edəcək. Çinin hərbi dəniz qüvvələrin gücləndirməsi və hərbi təlimlərinin sayının artırması məqsədləridən biri Tayvan boğazına nəzarət etməkdir. Əgər Hörmüz boğazı dünya yanacağının keçid yeri kimi tinanınırsa, Tayvan boğazı nadir torpaq elementlərinin və yarımkeçiricilərin daşındığı yer kimi tanınıb. Tayvan boğazı ABŞ üçün əhəmiyyətli olduğundan Çinin bu bölgədə hegemonluğunun qarşısını almağa çalışır.

Bu arada, Çinin dövlətə məxsus enerji şirkəti olan Nüvə Enerjisi Korporasiyası nüvə sirlərini əldə etdiyinə ABŞ tərəfindən qara siyahıya alınıb. Bu şirkət Cənubi Koreyada beş elektrik stansiyası işlədir. Elektrik stansiyası həmçinin mühüm sənaye sahəsi olan neft-kimya şirkətlərinə də elektrik enerjisi verir. Bu hal Vaşinqtonu narahat edir. Məsələ burasındadır ki, Çinin Cənubi Koreyada işlətdiyi şirkətlər ABŞ ordusunun bu ölkədəki hərbi bazasının yaxınlığında yerləşir. Federal Təhlükəsizlik Bürosunun Çinin Cənubi Koreyadakı şirkəti ABŞ-ın nüvə texnologiyaları şəbəkəsinə sızmaq və ikili istifadə üçün nəzərdə tutulmuş qabaqcıl nüvə reaktoru dizaynlarını oğurlamaq üçün birgə müəssisələrdən, tərəfdaşlıqlardan və digər qanuni beynəlxalq ticarət təcrübələrindən istifadə edir. Buna görə də Çinin Nüvə Enerjisi Korporasiyası 2019-cu ildən bəri ABŞ Ticarət Nazirliyinin Qurumlar Siyahısındadır. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, Nüvə Enerjisi Korporasiyası kəşfiyyat toplama platforması kimi fəaliyyət göstərir.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin bir müddət əvvəl Kuril adalarına səfəri Tokionun ciddi narazılığına səbəb oldu, Rusiyanın səfiri Yaponiya Xarici İşlər Nazirliyinə çağrılaraq etiraz bildirildi. Putinin hakimiyyətdə olduğu illər ərzində ilk dəfə Kuril adalarına səyahəti onun Tokioya bu şəkildə açıq mesajı idi: “Rusiyaya məxsus Kuril adaları heç bir halda Yaponiyaya verilməyəcək”.

Rusiya xarici işlər naziri Sergey Lavrov Tokionun kəskin reaksiyası qarşılığında Yaponiya hökumətinin hazırki xarici siyasətini tənqid edib. Lavrovu narazı salan odur ki, Yaponiya hərbi gücünü artırmağa başlayıb və hərbi sahədə ABŞ-la koordinasiya siyasətini genişləndirib. Bu yeni bir siyasət deyil. Çinin bölgədə artan hərbi gücü, o cümlədən Yaponiya sahillərinə yaxın sularda Rusiya ilə bərgə keçirdiyi hərbi təlimlər Tokionu hərbi gücünü artırmağa sövq edib. Vaşinqton Tokionun bu siyasətinə tam dəstək verib. Tokio eyni zamanda Moskva ilə dialoqdan imtina etməyib. Misal üçün bir Yaponiyanın biznes nümayəndə heyəti müddət əvvəl Moskvaya səfərinə etmişdi. Ancaq Putinin Kuril adalarına səyahəti iki ölkə arasındakı bu dialoqa zərbə vurdu.

Hazırki şərtlər altında Yaponiyanın yeganə alternativi müttəfiqi Vaşinqtonla müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığı gücləndirməsidir. Yaponiya, nadir torpaq metalları üçün dünyanın ən dərin sualtı mədəni tikmək üçün ABŞ ilə əməkdaşlıq etməyi planlaşdırır.  Bununla ABŞ və Yaponiya nadir torpaq elementlərinin hasilatında dünya lideri lan Çindən asılılığı azaltmağı qarşılarına məqsəd qoyublar. Pekinin nadir torpaq elementlərinin ixracına qoyduğu məhdudiyyət Yaponiyanı alternativlər axtarmağa məcbur edib.

Yaponiya torpaq elementlərinin əsas idxalçısıdır. Çinlə münasibətlərindəki gərginlik son bir ildə o qədər kəskinləşib ki, Yaponiyanı digər təchizat mənbələri axtarmağa məcbur edib. Yaponiya Sakit okeanın şimal-qərbində yerləşən və yaşayış olmayan adada nadir torpaq elementləri aşkarlayıb. İlkin araşdırmalar nəticəsində həmin adada ağır nadir torpaq elementlərinin əhəmiyyətli dərəcədə miqdarı aşkar edilib. Bu elementlər Yaponiya avtomobil və elektronika sənayesi üçün vacibdir. İlkin araşdırmalar təsdiq olunarsa, Yaponiyanın nadir torpaq elementləri sahəsində Çindən asılılığı azalacaq. Ancaq bu layihənin reallaşdırılması üçün milyardlarla dollar vəsait lazımdır. Yaponiya bu layihəyə ABŞ-ı cəlb etməklə hən iki ölkə arasındakı münasibətlərini gücləndirmək, həm də Çinin mümkün təzyiqlərindən sığortalamağı qarşısına məqsəd qoyub.

İsrail, Yunanıstan və Kipr (Yunan) Respbulikası aralarındakı ittifaqı gücləndirir, müxtəlif ortaq layihələr reallaşdırmağa çalışırlar. Məlumdur ki, ABŞ-da yəhudi və yunan lobbiləri güclüdür və onlar Konqresə təsir edərək adı çəkilən ölkələr arasındakı ittifaqın dəstəklənməsini təmin etməyə çalışırlar. Hazırda 3 ölkə arasında elektrik şəbəkələrini birləşdirən “Great Sea Interconnector” (GSI) layihəsi mövcuddur. ABŞ qanunvericiləri layihəni elektrik bağlantısı kimi görürlər. Onlar bunu regional dayanıqlığı gücləndirə və Avropa, Yaxın Şərq və Hindistan arasında daha sıx iqtisadi əlaqələri dəstəkləyə biləcək daha geniş strateji şəbəkənin bir hissəsi kimi təqdim edirlər.

Mövcud layihənin dəstəklənməsi təşəbbüsünə İllinoys ştatından konqresmen Bred Şnayder və Florida ştatından olan konqresmen Qas Bilirakis rəhbərlik edib. Onların rəhbərliyi altında bir qrup amerikalı konqresmen Vaşinqtonun həmin layihəni dəstəkləməsini istəyiblər. Konqresmenlərin çağırışı ilk növbədə dövlət katibi Marko Rubioya və ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Maliyyə Korporasiyasının İcraçı direktoru Ben Blekə ünvanlanıb. Çağırışı imzalayan konqresmenlər hesab edirlər ki, layihə ABŞ-ın maraqlarına cavab verir. Konqresmenlər Vaşinqtonun bu layihəni dəstəkləməsiylə ABŞ-nin Şərqi Aralıq dənizindəki maraqlarının güclənəcəyini iddia ediblər. Konqresmenlər ayrıca, məktubda Hindistandan başlanan Yaxın Şərqi və Avropanı əhatə edən dəhlizin (IMEC) ABŞ strateji maraqlarına cavab verdiyini vurğulayıblar. Konqresmenlərin məktubunda bu layihə bölgədə sabitliyə və rifaha xidmət edəcəyi bildirilib. Onlar hesab edirlər ki, “Great Sea Interconnector” şəbəkəsi IMEC layihəsinin reallaşmasında əsas rol oynayacaq. Konqresmenlər layihəyə dəstəyin vacibliyini belə əsaslandırıblar ki, elektrik şəbəkəsi Kirp (Yunan) Respbulikasının Avropanın elektrik sisteminə qoşulmasına şərait yaradacaq, İsrailin elektrik təchizatı təhlükəsizliyini gücləndirəcək və Avropa ilə Şərqi Aralıq dənizi arasında etibarlı, təmiz və ikitərəfli elektrik axını üçün platforma yaradacaq. Layihəyə Fransa da dəstək verib. Fransa şirkətləri layihənin reallaşmasına maraq göstərir, yatırım imkanlarını öyrənirlər.

Konqresmenlərin məktubunda maraqlı məqam da var. Onlar Tramp administrasiyasından layihənin tamamlanmasına təsir göstərə biləcək geosiyasi çətinliklər barədə məxfi məlumat tələb ediblər. Bu o deməkdir ki, konqresmenlər layihənin reallaşmasına mane olan geosiyasi amillərin varlığını qəbul edirlər. Bölgə ölkələrinin bir qrupu IMEC layihəsinə müsbət yanaşmır. Digər tərəfdən Yaxın Şərqdəki mövcud gərginlik layihənin reallaşması yolunda ən böyük əngəldir.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Kuril adalarına səfəri Yaponiyanın siyasi və ekspert dairələrində geniş müzakirələrə səbəb olub. Kuril adalarının Yaponiyaya məxsusluğunu vurğulayan Tokio Rusiya Prezidentinin səfərini təxribatçı addım kimi qiymətləndirib. Putin bu səfərdən sonra Yaponiya sahillərinə yaxın sularda Çinlə birgə hərbi təlimlərin sayını artıra da bilər.

Beləliklə, Yaponiya Rusiya və Çinin timsalında iki rəbibiylə üz-üzədir. Tokio bu səbəbdən tərəfdaşlarıyla ikili və çoxtərəfli tərəfdaşlığı gücləndirmək məcburiyyətindədir. Tokio bu tərəfdaşlıqda əsasın iki dövlətə – ABŞ və Hindistana üstünlük verir. ABŞ Yaponiyanın İkinci Dünya müharibəsindən sonra əsas müttəfiqidir. Vaşinqton bölgədə Çinin artan hərbi gücünü müşahidə etdiyinə görə, uzun illərdən sonra Yaponiyaya hərbi gücünü artırmağa icazə verib.

Yaponiya Hindistanla da tərəfdaşlığa diqqətini artırıb. Hindistanın Baş naziri Narendra Modinin 2025-ci ilin avqust ayında keçirilən 15-ci Hindistan-Yaponiya İllik Zirvə Görüşü üçün Tokioya səfərindən sonra iki ölkə arasında tərəfdaşlıq genişlənib. Yaponiyanın Baş nazir Sanae Takaiçinin Hindistana builki səfərinin əsas məqsədi ikitərəfli iqtisadi əməkdaşlığı inkişaf etdirmək və bir neçə əsas ticarət və investisiya müqaviləsini yekunlaşdırmaq idi. Zirvə Görüşü Hindistan-Yaponiya tərəfdaşlığının üç prioritet sütununu bir daha təsdiqləyib. Birincisi, iki ölkə arasında müdafiə və təhlükəsizlik əməkdaşlığı genişlənəcək. İkincisi, iqtisadi təhlükəsizlik, enerji dayanıqlığı, texnologiya və innovasiya daxil olmaqla iqtisadi tərəfdaşlıq artacaq. Üçüncüsü, insanlar arasında mübadilənin artımına çalışılacaq.

Zirvə Görüşü zamanı Hindistan və Yaponiya ikitərəfli iqtisadi əməkdaşlığı və ümumi Xüsusi Strateji və Qlobal Tərəfdaşlığı gücləndirməyə yönəlmiş bir neçə müqavilə imzaladılar. Təkcə son bir ildə iki ölkə arasında 120-dən çox anlaşma memorandumu imzalanıb. Bu sammitdə Yaponiya həmçinin biznes, bağlantı, infrastrukturun inkişafı, elm və texnologiya əməkdaşlığı, süni intellekt və innovasiya da daxil olmaqla bir çox sektora 1 trilyon rupi (10,5 milyard ABŞ dollarına bərabər, 2026-cı ilin avqust ayının əvvəlində hər dollar üçün 95,2 rupi hesablanaraq) investisiya qoymaq planlarını açıqlayıb. Bundan əlavə, hər iki ölkə müdafiə, enerji, elm və texnologiya və infrastruktur sektorlarında, o cümlədən UNICORN müdafiə layihəsi, JIMEX dəniz təlimləri, dəniz ərazisi haqqında məlumatlılıq və Şimal-Şərqi Hindistanda bağlantı layihələri üzrə irəliləyişlər barədə razılığa gəldilər.

İkitərəfli razılaşmalardan əlavə, bu sammit, ABŞ-Çin münasibətləri və strateji rəqabət, Hind-Sakit Okean regionunun regional təhlükəsizlik problemləri və digər qlobal geosiyasi dinamikaların dəyişməsini nəzərə alaraq daha vacib bir neçə sual doğurub. Pekində 2026-cı ilin may ayında keçirilən ABŞ-Çin ikitərəfli sammitindən təxminən bir ay sonra Vaşinqton səssizcə ABŞ Sakit Okean Komandanlığının (USPACOM) təyinatını bərpa edərək 2018-ci ildən əvvəlki ada qayıtdı. Bu, əhəmiyyətli bir siqnal idi. Hind-Sakit Okean çərçivəsi və geosiyasi anlayışı uzun müddətdir ki, Çini mühasirəyə almaq üçün hazırlanmış strateji bir quruluş kimi görən Pekin tərəfindən qarşı çıxılır. ABŞ-ın bu etiketdən geri çəkilmək qərarı Hind-Sakit Okean anlayışını müdafiə mövqeyinə keçirdi və Vaşinqtonun çərçivəyə uzunmüddətli sadiqliyi ilə bağlı narahatedici suallar doğurdu. Bundan əlavə, ABŞ-ın müttəfiqlərinin, xüsusən də Yaponiyanın Vaşinqtonun Hind-Sakit Okean və Dördlüyün gələcəyi ilə bağlı mövqeyinə necə reaksiya verəcəyi digər vacib bir sualdır.

Bu sual hazırda xüsusilə aktualdır. Hindistan və Yaponiya Hind-Sakit okean konsepsiyasının ilkin memarları olublar, xüsusən də Yaponiyanın Baş naziri Şinzo Abe 2007-ci ildə Hindistan Parlamentində tarixi “İki dənizin qovuşması” çıxışında bir bölgənin (ya Sakit okean, ya da Hind okeanı bölgəsi) təhlükəsizlik problemlərinin dəniz ticarət yollarının bir-biri ilə əlaqəli olması səbəbindən regionun digər hissəsinə təsir etdiyini iddia edərkən. Hind-Sakit okean konsepsiyası Hindistan-Yaponiya strateji yaxınlaşmasından yaranıb və təsadüfi deyil ki, onun gələcəyi bu iki ölkənin onu necə qoruyub saxlamağı, uyğunlaşmağı və müdafiə etməyi seçməsindən əhəmiyyətli dərəcədə asılıdır.

Bu baxımdan, 16-cı Hindistan-Yaponiya illik sammitində, son 10 ildə Hind-Sakit okean narrativinə həddindən artıq vurğu və diqqət yetirilməsindən fərqli olaraq, hər iki hökumət və xüsusilə media tərəfindən Hind-Sakit okean narrativinə nisbətən daha az diqqət yetirildi.

Bölgədə QUAD birliyi (ABŞ, Hindistan, Yaponiya və Avstraliya)  də mövcuddur.  Bu birliyin gələcəkdə tam funksional olub-olmayacağı hələ ki, məlum deyil. Hindistan və Yaponiya daha geniş qlobal məsələləri və Hind-Sakit okean bölgəsinin dəyişən geosiyasi dinamikasını, xüsusən də təchizat zəncirinin dayanıqlığı ilə bağlı narahatlıqları var. Tokio və Yeni Dehli Cənubi Çin və Şərqi Çin dənizlərində dəniz təhlükəsizliyi problemlərini; enerji təhlükəsizliyini; Şimal-Şərqi Hindistanda əlaqəni və onun daha geniş Hind-Sakit okean bölgəsi ilə əlaqələrini müzakirə edirlər və hər iki ölkənin lideri əsas strateji prioritet olan bu sahələrdə QUAD çərçivəsinin gücləndirilməsinin vacibliyini təkrarlayıblar. ABŞ, Avstraliya, Yaponiya və Hindistan da daxil olmaqla, dörd ölkə Hind-Sakit okean regionunda ortaq təhlükəsizlik problemlərinin həlli və ortaq strateji prioritetlərin irəlilədilməsi üçün vacib platforma kimi görməyə davam edir. Dördlüyün ən vacib oyunçularından biri ABŞ-dır. ABŞ-ın Sakit Okean Komandanlığının nomenklaturasını bərpa etməsi siyasətin dəyişməsi kimi görünür. Bu siyasətin dəyişməsinin Çinin maraqlarının həqiqi şəkildə uyğunlaşdırılması, yoxsa sadəcə ABŞ-ın Sakit Okeanda taktiki strateji yenidən yerləşdirilməsi kimi şərh edilməli olduğunu qarşıdakı illərdə görmək lazımdır.

Tayvan Çinə qarşı “cəhənnəm ssenarisi” hazırlayır. Bu barədə “The New York Times” yazıb. Belə ki, Tayvan mümkün Çin hücumunun qarşısını almaq üçün həm uçan dronlar, həm də pilotsuz zərbə katerləri istehsal edir. Bu vasitələrin adaya yaxınlaşan Çin qüvvələrinin aşkarlanması və onlara zərbələr endirilməsi üçün istifadə olunması planlaşdırılır. Sözügedən strategiyanı hazırlayan amerikalı hərbçilər onu “Cəhənnəm mənzərəsi” (“Hellscape”) adlandırırlar. Burada Çinin işğal qüvvələrinin dalğa-dalğa dronlar, raketlər və artilleriya vasitəsilə məhv edilməsi və ya onların irəliləməsinin qarşısının alınması nəzərdə tutulur.

Ukrayna və digər son müharibə zonalarından ilhamlanan Tayvan indi bu strategiyanı tətbiq etmək səylərini sürətləndirib. Tayvan bu prosesə gec başladı, çünki sinaq təlimləri keçirirdilər. Tayvan həmin dorlnarın təlimlərini də keçirib.

ABŞ-ın Hind-Sakit Okean Komandanı Con Paparonun son açıqlaması Çində qəzəbli reaksiyaya səbəb olub. Onun sözlərinə görə, regionda güc balansı sürətlə ABŞ-a əleyhinə dəyişir. ABŞ-ın kosmosda və dənizlərdə üstünlükləri qoruyub saxlamasına baxmayaraq, Çin ordusu bütün sahələrdə – hava, dəniz və raketdə təşəbbüsü ələ keçirib. Çində görünməmiş hərbi gəmi tikintisi tempi Amerika hərbi komandanlığını xüsusilə narahat edir. Çin Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Dəniz Qüvvələrinin yeni hərbi gəmilər istehsal etmək qabiliyyəti artıq ABŞ-ınkından üç dəfə çoxdur. Bu tendensiya davam edərsə, ABŞ nəticədə Asiya-Sakit Okean bölgəsi sularında liderliyini itirə bilər ki, bu da qaçılmaz olaraq Tayvan boğazı ətrafındakı vəziyyətə təsir edəcək.

Tayvan məsələsi beynəlxalq gündəmin ən aktual məsələlərindən biri olaraq qalır. Çin ordusu müntəzəm olaraq adanın yaxınlığında genişmiqyaslı təlimlər keçirir, onların intensivliyi və reallığı hər il artır. Bu təlimlər döyüş şəraitinin tam simulyasiyası ilə tammiqyaslı əməliyyatları ehtiva edir. Bu, Pentaqon üçün Çinin niyyətlərini proqnozlaşdırmaq cəhdlərində ciddi çətinliklər yaradır. Bir çox analitik hesab edir ki, Tayvanla birləşmə prosesi faktiki olaraq son mərhələsinə qədəm qoyub və Pekin bu məsələdə tam strateji təşəbbüsə malikdir.

Pekin Tayvan məsələsinin Çinin daxili işi olduğunu dəfələrlə vurğulayıb. Pekin Tayvana silah satışından tutmuş Amerika hərbi məsləhətçilərinin yerli strateji inkişaflarda iştirakına qədər bütün bu tədbirləri gərginliyi artırmağa, milli birliyi pozmağa və siyasi qazanc əldə etməyə yönəlmiş addımlar kimi görür. ABŞ-la Tayvan arasında birgə yarımkeçirici sənayesini genişləndirməsi də Pekini narahat edir.

Pekin tarixi birləşmə prosesinin qaçılmaz olduğunu və onu cilovlamaq cəhdlərinin yalnız ABŞ-ın özü üçün strateji çıxılmaz vəziyyətə gətirəcəyini vurğulayır. Pekinin Tayvanı nəzarətə götürməklə bağlı hərbi əməliyyata başlaması beynəlxalq aləmdə yeni gərginlik ocağı yaradacaq.

Vaşinqton Çinin nüvə arsenalına nəzarət edilməsiylə bağlı Pekini danışıqlara cəlb etməyə çalışsa da, nəticə əldə edə bilməyib. “Soyuq müharibə” illərində nüvə rəqabəti ABŞ-la keçmiş SSRİ arasında mövcud idi. Keçmiş illərdə Çinin nüvə arsenalı indiki qədər çox deyildi. Nüvə arsenalının azaldılması barədə danışıqlar Vaşinqtonla Moskva arasında gedir, iki ölkə arasında müvafiq sazişlər imzalanırdı. Bu sazişlərə görə, ABŞ və keçmiş SSRİ nüvə başlıqlı raketlərin azaldılması barədə razılıq əldə edir və buna əməl edirdilər. Çin bu razılaşmaların kənarında qalırdı. Bu isə Çinə imkan verirdi ki, nüvə başlıqlı raket istehsalını istədiyi səviyyədə artırsın.

Vaşinqton bir müddət sonra Çinin nüvə arsenalını artdığını müşahidə edərək raketlərin sayının azaldılması barədə danışıqlara Rusiya ilə yanaşı Çinin də qoşulmasını istəyirdi. Ancaq Vaşinqtonun son illərdə həyata keçirdiyi bu siyasət nəticə vermir. Çünki, Pekin Vaşinqtonun təkliflərini qəbul etmir. Vaşinqtonun təkliflərinə hər dəfə rədd cavabı verən Pekin nüvə arsenalını ABŞ və Rusiyadakının səviyyəsinə çatdırmaq istəyir.

ABŞ-ın kəşfiyyat məlumatlarına görə, Çin yaxın illərdə qitələrarası ballistik raket istehsalını, bunun üçün müvafiq mərkəzlərin və mobil raket komplekslərinin sayını dəfələrlə artıracaq. Çin eyni zamanda hərbi dəniz qüvvələrinin nüvə silahlarıyla təhcizatını da gücləndirib. Bu vəziyyət ABŞ-ın hərbi strategiyasına ciddi təhlükələr yaradıb. Buna görə də Vaşinqton Pekini nüvə arsenalı və ballistik raketlər mövzusunda diplomatik danışıqlara cəlb etməyə çalışır. Çünki, Çin nüvə arsenalını artırdıqca ABŞ-da da eyni siyasəti aparmaq məcburiyyətindədir. Çinin artan hərbi və nüvə gücü ABŞ-ın hərbi resurslarının əsaslı hissəsini Hind və Sakit Okean bölgəsinə yönəltməyi məcbur edib. ABŞ eyni zamanda bu bölgədəki müttəfiqləri, o cümlədən Yaponiya ilə hərbi-strarteji əməkdaşlığı genişləndirməyə qərar verib. Təsadüfi deyil ki, Vaşinqton Yaponiyanın raket arsenalını, hətta nüvə silahına malik olma müzakirələrinə yaşıl işıq yandırıb.

Çin nüvə arsenalını gücləndirməklə kifayətlənməyərək ballistik raket sınaqlarının sayını artırıb. Çin bu ilin iyul ayında Sakit okeanda nüvə sualtı qayığından uzaqmənzilli ballistik raketin sınaq buraxılışını həyata keçirib. Bu sınaq Yaponiya, Avstraliya və Yeni Zelandiya Asiya və Sakit Oken bölgəsindəki ada dövlətlərində, o cümlədən Tuvaluda ciddi narahatlıq yaradıb. Kiçik ada dövlətləri birgə bəyanat yayaraq, Çinin xəbərdar etmədən bölgədə ballistik raket sınaqlarını qəbuledilməz olduğunu vurğulayıblar. Bu narahatlığa baxmayaraq, Çin hərbi strategiyasını dəyişdirməyəcək.

Hindistan Baş naziri Narendra Modinin 2026-cı ilin iyul ayında Yeni Zelandiyaya səfəri müzakirə predmetidir. Hindistan Baş nazirinin son dörd onillikdə ilk səfəri – ikitərəfli əlaqələri Strateji Tərəfdaşlığa yüksəltdi və diplomatiya, müdafiə, ticarət, texnologiya, təhsil və regional təhlükəsizliyi əhatə edən “2030-cu ilə qədər Yol Xəritəsi”ni təsdiqlədi. Tərəfdaşlıq, dəniz təhlükəsizliyi, birgə hərbi təlimlər və azad və açıq Hind-Sakit okean bölgəsində ortaq maraqlar sahəsində əməkdaşlığı genişləndirməklə yanaşı, ticarətin 2030-cu ilə qədər ikiqat artırılmasını hədəfləyən 2026-cı ilin aprel ayındakı Azad Ticarət Sazişinə əsaslanır.

İqtisadiyyatdan əlavə, münasibətlər indi texnoloji əməkdaşlıq, təhsil, insanlararası əlaqələr (Hindistanın Yeni Zelandiyadakı 300.000 nəfərlik diasporu da daxil olmaqla) və strateji uyğunluğu vurğulayır, çünki hər iki demokratiya regionda geosiyasi rəqabətin güclənməsinə doğru irəliləyir.

Hindistan Baş naziri Narendra Modinin 10-11 iyul tarixlərində Yeni Zelandiyaya səfəri ikitərəfli münasibətlərdə tarixi bir an oldu. Bu, Hindistan Baş nazirinin son dörd onillikdə Yeni Zelandiyaya ilk səfəri idi və əhəmiyyəti sadəcə simvolikdən kənara çıxdı. İki günlük səfər zamanı Modi və Yeni Zelandiyanın Baş naziri Kristofer Lukson iki ölkə arasındakı münasibətləri Strateji Tərəfdaşlığa yüksəltdilər və diplomatiya, müdafiə, ticarət, texnologiya, təhsil və regional təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığa istiqamət vermək üçün nəzərdə tutulmuş “2030-cu ilə qədər Yol Xəritəsi”ni təsdiqlədilər.

Bu elan Hindistan və Yeni Zelandiyanın 27 aprel 2026-cı ildə Azad Ticarət Sazişi (FTA) imzalamasından bir neçə ay sonra gəldi. FTA özlüyündə iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində mühüm bir addım olsa da, Strateji Tərəfdaşlıq hər iki hökumətin münasibətlərini daha böyük bir geosiyasi transformasiyanın bir hissəsi kimi gördüyünü göstərir.

Hindistan media orqanı Firstpost səfərin Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətlərində “yeni bir dövr” qeyd etdiyini və getdikcə ticarətdən strateji əməkdaşlığa doğru gedən bir tərəfdaşlığı əks etdirdiyini qeyd etdi. Firstpost-da deyilirdi: “Hindistan və Yeni Zelandiya arasındakı əlaqə əhəmiyyətli və dinamik bir uyğunlaşma kimi ortaya çıxmışdır. Tarixən ortaq Birlik irsi, kriket və demokratik dəyərlərə söykənən ikitərəfli əlaqə çoxşaxəli strateji tərəfdaşlığa çevrilmişdir.” Bu inkişafın vaxtı böyük əhəmiyyət kəsb edir. Hind-Sakit okean regionunda iqtisadi münasibətlər getdikcə daha çox təhlükəsizlik məsələləri ilə formalaşır. Təchizat zəncirinin dayanıqlığı, dəniz sabitliyi, texnoloji əməkdaşlıq və vacib infrastruktura çıxış bu gün milli maraqlardan ayrılmaz hala gəlib. Hindistan və Yeni Zelandiya üçün əlaqələrin gücləndirilməsi sadəcə ticarət həcminin artırılması məsələsi deyil; əksinə, sabit, açıq və qaydalara əsaslanan regional nizamda ortaq maraqları bölüşən iki demokratiya arasında tərəfdaşlıq qurmaqdan ibarətdir.

Firstpost-un izah etdiyi kimi: “Yeni Zelandiya bütün Hindistan ixracatına 100% rüsumsuz giriş təklif edir. Hindistan Yeni Zelandiya ixracatı üçün tarif xətlərinin təxminən 70 faizində rüsumları liberallaşdırıb. Hindistan ixracatının geniş çeşidinə tarifləri aradan qaldırmaqla və kənd təsərrüfatı üçün Mükəmməllik Mərkəzləri yaratmaqla iki ölkə arasında iqtisadi sinerji əhəmiyyətli dərəcədə dərinləşib.”

İki hökumət həmçinin 2030-cu ilə qədər mal və xidmət ticarətini ikiqat artıraraq 7 milyard Yeni Zelandiya dollarına çatdırmaq kimi iddialı bir hədəf müəyyən ediblər. Bu hədəfə çatmaq üçün təkcə tarif endirimlərindən daha çox şey tələb olunacaq. Bu, əsasən, əlaqələrin yaxşılaşdırılmasından, biznes əlaqələrinin gücləndirilməsindən və özəl sektorun daha çox iştirakının təşviq edilməsindən asılı olacaq.

2030-cu illərə qədər Yol Xəritəsi heç bir maliyyə öhdəliyi yaratmır. Onun əhəmiyyəti davamlı əməkdaşlıq üçün mexanizmlərin tətbiqindədir. İki ölkə liderlər, nazirlər və yüksək vəzifəli şəxslər arasında müntəzəm məsləhətləşmələr aparmaq öhdəliyini götürüb və bununla da Strateji Tərəfdaşlığın sadəcə simvolik bir bəyannamə deyil, davamlı bir proses olaraq qalmasını təmin ediblər.

Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətlərində ən əhəmiyyətli transformasiya, bəlkə də, təhlükəsizlik sahəsində baş verir. Firstpost izah edir ki, geosiyasi mənzərə Hindistan və Yeni Zelandiyanı bir-birinə daha da yaxınlaşdırıb və bu, əsasən Hind-Sakit okean bölgəsindəki maraqların üst-üstə düşməsi ilə bağlıdır: “Hər iki ölkə qaydalara əsaslanan beynəlxalq nizam və naviqasiya azadlığına əsaslanan azad, açıq və inklüziv Hind-Sakit okeanını dəstəkləməyə sadiqdir.”

Bu gün hər iki ölkə ətraflarındakı strateji mühitin xeyli dəyişdiyini qəbul edib. Hind-Sakit okean qlobal iqtisadi fəaliyyətin mərkəzinə çevrilib; eyni zamanda, dəniz mübahisələrinin, hərbi rəqabətin və geosiyasi rəqabətin beynəlxalq münasibətləri getdikcə daha çox formalaşdırdığı bir bölgəyə çevrilib.

Yol Xəritəsinin müdafiə komponenti bu reallığı əks etdirir. 2025-ci il Müdafiə Əməkdaşlığı üzrə Anlaşma Memorandumuna əsaslanaraq, Hindistan və Yeni Zelandiya müvafiq silahlı qüvvələri arasında hərbi mübadilələri, birgə təlimləri, dəniz əməkdaşlığını və peşəkar mübadilələri genişləndirmək barədə razılığa gəliblər. Xüsusilə dəniz təhlükəsizliyinə diqqət yetirmək vacibdir. Hər iki ölkə ticarət və enerji təchizatı məqsədilə təhlükəsiz dəniz yollarından çox asılıdır. Dəniz təlimləri, hidroqrafiya, logistika dəstəyi və dəniz dialoqu sahəsində əməkdaşlıq regional sabitliyin açıq dəniz mühitinin qorunmasından asılı olduğuna dair ortaq bir anlayışın göstəricisidir.

Yol Xəritəsində təhsil, tədqiqat və innovasiyaya böyük diqqət yetirilir. Hindistanın sürətlə artan texnoloji imkanları, Yeni Zelandiyanın kənd təsərrüfatı, ətraf mühit tədqiqatları və qabaqcıl sənaye kimi sahələrdəki öz təcrübəsi ilə birlikdə, mənalı əməkdaşlıq üçün əsl imkanlar yaradır. Rəqəmsal transformasiya, iqlimlə əlaqəli texnologiyalar və elmi tədqiqatlar sahəsində birgə iş gələcək əməkdaşlığın vacib hərəkətverici qüvvəsinə çevrilə bilər.

İnsanlar arasında əlaqələr daha bir vacib təməl təmin edir. Yeni Zelandiya Hindistanın 300.000 nəfərlik diasporunun evidir və bu, ölkənin iqtisadiyyatına, mədəniyyətinə və sosial quruluşuna töhfə verir. Yeni Zelandiya hökuməti yazıb ki, Hindistan diasporu “mədəni, kommersiya, təhsil və sosial əlaqələri gücləndirən, daha dərin ikitərəfli əməkdaşlıq üçün güclü təməl yaradan həyati əhəmiyyətli bir canlı körpü” təşkil edir. Yol Xəritəsində diaspora ikitərəfli münasibətlərin gücləndirilməsində fəal tərəfdaş kimi tanınır.

Turizm və əlaqə də vacib elementlərdir. Hava əlaqələrinin genişləndirilməsi və səyahətlərin asanlaşdırılması iki cəmiyyət arasında biznes mübadiləsinin, təhsil imkanlarının və mədəni qarşılıqlı əlaqənin artırılması üçün praktik addımlardır.

Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətləri artıq yalnız ticarətlə müəyyən edilmir. Hindistan-Yeni Zelandiya Strateji Tərəfdaşlığı iqtisadi təhlükəsizlik və strateji təhlükəsizliyin bir-biri ilə əlaqəli olduğunu göstərir. İqtisadi əməkdaşlıq vacibdir, lakin indi müdafiə koordinasiyası, texnoloji əməkdaşlıq və ortaq regional maraqlarla yanaşı mövcuddur. Ticarət müqavilələri təkbaşına geosiyasi rəqabətin və ya qlobal təchizat zəncirlərindəki zəifliklərin yaratdığı problemləri həll edə bilməz. FTA Hindistan-Yeni Zelandiya münasibətlərinin daha sıx olması üçün fürsət yaratdı; Strateji Tərəfdaşlıq bu fürsəti hərtərəfli siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik münasibətlərinə çevirir.

Azərbaycanın müttəfiqlərindən olan Özbəkistan Hindistanla tərəfdaşlığı gücləndirməyə qərar verib. Özbəkistanın xarici işlər naziri Baxtiyor Saidov avqustun 3-də Hindistana səfəri zamanı bu ölkənin Prezidenti Draupadi Murmu ilə görüşüb. Görüşdə Özbəkistan və Hindistan arasında ticarət, iqtisadi və siyasi sahələrdə əməkdaşlıq daha da inkişaf etdiriləcəyi vurğulanıb. Razılaşmaya əsasən, iki ölkə yalnız iqtisadiyyat və ticarət sahəsindəki işbirliyi ilə kifayətlənməyəcək, həm də siyasi əlaqələri canlandıracaq. İki ölkə arasında mədəniyyət və humanitar sahələrdə də münasibətlərin gücləndirilməsi nəzərdə tutulub. Hindistan Prezidenti iki ölkə arasındakı humanitar əlaqələrin inkişafına dair iki misal çəkib. Birincisi, indiyənə qədər Özbəkistandan olan üç mindən çox rəsmi şəxs və mütəxəssis Hindistanın Texniki və İqtisadi Əməkdaşlıq təlim proqramlarından və təqaüd təşəbbüslərindən faydalanıb. İkincisi, hazırda Özbəkistanda 16 mindən çox hindli tələbə təhsil alır. Özbəkistanın xarici işlər naziri hindli həmkarı Subrahmanyam Jaishankarla da strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsi mövzularını müzakirə edib. Nazirlər hərtərəfli əlaqələrin inkişafı zərurətini vurğulayaraq qarşılıqlı yatırımların artırılması, o cümlədən nəqliyyat layihələri barədə də fikir mübadiləsi aparıblar.

Özbəkistanın xarici işlər nazirinin Hindistana səfərinin əsas məqsədi bu ölkə ilə ticarət, investisiya, enerji və regional təhlükəsizlik sahələrində əməkdaşlığı dərinləşdirməkdir. Hindistanın Mərkəzi Asiyanın aparıcı dövlətlərindən biri olan Özbəkistanla hərtərəfli əməkdaşlığa ehtiyacı var. Bu Hindistanın Mərkəzi Asiyada möhkəmlənməsi üçün əhəmiyyətlidir. Öz növbəsində Özbəkistan Rusiya və Çinlə yanaşı Hindistanla da əməkdaşlığın genişləndirilməsini lazım bilir. Hindistanın Baş naziri Narendra Modi və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev 2025-ci ilin sentyabr ayında Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Zirvə Toplantısı çərçivəsində görüşərək, əməkdaşlığı daha üst səviyyəyə qaldırmağı razılaşdırmışdılar.

Hindistan Özbəkistanın ən yaxşı 10 ticarət tərəfdaşı arasında yer alır. Ötən il iki ölkə ticarət mübadiləsi 30 faiz artaraq 1 milyard 300 milyon dollara çatıb. Tərəflər ticarət mübadiləsini 2 milyard dollara çatdırmağı hədəfləyiblər. Hindistan Özbəkistana əczaçılıq məhsulları, optik avadanlıqlar, mobil telefonlar və dondurulmuş ət ixrac edir, Özbəkistandan isə meyvə, tərəvəz, gübrə, şirə və sürtkü yağları idxal edir. Son illərdə sürətlə inkişaf edən Özbəkistan Hindistanla ticarəti artırmağı planlaşdırır. Təsadüdi deyil ki, Özbəkistanın Hindistana səfəri zamanı Yeni Dehlidə biznes forum da keçirilib. Biznes forumda hər iki ölkədən iştirak edən yüzlərlə biznesmenə müxtəlif layihələrdə iştirak təklif edilib. İndinin özündə Özbəkistanda Hindistan kapitalına bağlı 400 şirkət fəaliyyət göstərir. Bu şirkətlərin maliyyə dövriyyəsi 5 milyard dollar civarındadır.

Özbəkistan Prezidenti Şövkət Mirziyoyevin ölkəsinin inkişaf modeli iqtisadiyyatın liberallaşdırılmasına, sahibkarlığın təşviqinə, investisiya mühitinin yaxşılaşdırılmasına, logistika imkanlarının artırılmasına və rəqəmsallaşmanın genişləndirilməsinə əsaslanıb. Bu siyasətin nəticəsində Özbəkistan xarici investorlar üçün cəlbedici ölkəyə çevrilib. Özbəkistan gəlirlərini artırmaqla Mərkəzi Asiyada iqtisadi çəkisini artırıb. Şövkət Mirziyoyev praqmatik siyasət həyata keçirir. Özbəkistan müxtəlif dövlətlərlə iqtisadi əməkdaşlığın inkişafı yollarını araşdırır, təkliflər irəli sürür və həmin təklifləri reallaşdırmağa çalışır. Özbəkistanın Hindistanla əməkdaşlığı genişləndirmək istəyi bununla bağlıdır.