Kategori: Analizler

Xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun Yaponiyaya rəsmi səfəri başlayıb. Səfər çərçivəsində Ceyhun Bayramovun Yaponiyanın xarici işlər naziri Toşimitsu Motegi və digər rəsmi şəxslərlə görüşlərinin keçirilməsi nəzərdə tutulub.

Yaponiyanın Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaza marağı artıb. Ötən ilin dekabr ayında Tokioda 5+1 formatında Yaponiya-Mərkəzi Asiya Sammiti  keçirilib. Yaponiyanın baş naziri Sanae Takaiçi Mərkəzi Asiya ölkələrinin liderləri – Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan və Tacikistan prezidentləri ilə görüşərək, əməkdaşlığın genişlənməsi mövzularında müzakirələr aparmışdı. Müzakirələrin yekunu olaraq Tokio Bəyannaməsi qəbul edildi. Yaponiya növbəti beş il ərzində Mərkəzi Asiya ölkələrindəki müxtəlif layihələrə 20 milyard dollar xərcləməyi planlaşdırıb. Bununla Rusiya, Çin, Avropa İttifaqı və ABŞ-la yanaşı Mərkəzi Asiyanın resursları uğrunda mübarizəyə Yaponiya da qoşulmuş oldu. Tokio eyni ilə Cənubi Qafqaz ölkələri ilə də əməkdaşlığın inkişafı yollarını arayır. Bu mənada Ceyhun Bayramovun Tokioda keçirəcəyi görüş və müzakirələr ikitərəfli əlaqələrin yeni konturlarını müəyyənləşdirəcək.

Yaponiya bölgədə rolunu artırmağa qərar verib və bu məqsədlə hərbi büdcəsini artırmağa qərar verib. Bu amil Moskva və Pekini narahat etməyə başlayıb. Rusiya və Çinin mövqeyi belədir ki, Yaponiya İkinci Dünya Müharibəsinin nəticələrinə riayət etməlidir. Yəni Moskva Pekinin baxışına görə, Tokionun İkinci Dünya Müharibəsində məğlubiyyətindən sonra hərbi xərcləri artırmayacağına dair öhdəliyi var və bu Yaponiya Konstitusiyasında təsbir olunub.

Məsələ burasındadır ki, Yaponiya müharibədə ABŞ-a məğlub olub və Vaşinqton o illərdə Yaponiyanın məhdudiyyətləq qoyub. Ancaq hazırda məhz Vaşinqton həmin məhdudiyyətlərin yumşaldılmasının tərəfdarıdır. Çünki, Yaponiya ABŞ-ın müttəfiqidir və Sakit Okean bölgəsində Vaşinqtonun əsas rəqiblər Rusiya və Çindir. Bu iki ölkənin birgə keçirdiyi hərbi təlimlər həm ABŞ, həm də Yaponiyanı narahat edir. Çin son illərdə hərbi gəmilərin istehsalını artırıb və həmin gəmilər Yaponiya sahillərinə yaxın sularda üzürlər. Bu səbəbdən Vaşinqton Tokioya hərbi büdcəsini artırmağa və hərbi texnika istehsalını artırmağa icazə verib. Bu da Moskva və Pekinin Tokioiya qarşı ittihamların artmasına səbəb olub.

Yaponiyanın müdafiə naziri Şinciro Koizumi Sinqapurda keçirilən “Şanqri-La Dialoqu” təhlükəsizlik forumunda ölkəsinin  “yeni militarizm” siyasəti yürütməsi ilə bağlı ittihamları rədd edib və Çini hərbi gücünü sürətlə, kifayət qədər şəffaflıq olmadan artırmaqda tənqid edib. Onun sözlərinə görə, Çin yüksək səviyyədə müdafiə xərclərini artırmağa davam edir. “Çinin xarici siyasət yanaşması və hərbi fəaliyyəti həm Yaponiya, həm də beynəlxalq ictimaiyyət üçün ciddi narahatlıq doğurur”, – deyə Koizumi bildirib. O, Yaponiyanın “yeni militarizm”ə qayıtması ilə bağlı ittihamlara cavab olaraq bildirib ki, bunlar məntiqsizdir. “Bir düşünün. Nəhəng nüvə arsenalına və strateji bombardmançı təyyarələrə malik bir ölkə var. Yaponiyada isə belə silahlar yoxdur, amma buna baxmayaraq Yaponiya ittiham edilir”, – deyə nazir vurğulayıb. Tokionu Çinin Tayvan adasına artan təzyiqləri də narahat edir. Tokio hesab edir ki, Çin güc yolu ilə Tayvan adasını nəzarətə götürərsə, bu bölgə ölkələrinə, o cümlədən Yaponiyaya ciddi təhlükə yaradacaq.

Çin lideri Si Cinpinin 7 illik fasilədən sonra Şimali Koreyaya səfəri dünya mediasının diqqətini çəkib. Çünki, Si Cinpinin bu il ilk xarici səfəri olmaqla yanaşı, bu onun Şimali Koreyaya 2-ci səfəri olacaq. Si Cinpin sonuncu dəfə 2019-cu ildə Şimali Koreyada səfər etmişdi. Bunun qarşılığında Şimali Koreya lideri Kim Çen In ötən ilin sentyabrında İkinci Dünya müharibəsində qələbənin 80 illiyinə həsr olunan paradda iştirak üçün Çinə səfər etmişdi.

Bu il Şimali Koreya və Çin arasında Dostluq, Əməkdaşlıq və Qarşılıqlı Yardım Müqaviləsinin imzalanmasının ildönümüdür. Həmin sənəd iki ölkə münasibətlərinin təməlini təşkil edir. İki ölkə arasında siyasi və iqtisadi münasibətlər üst səviyyədədir. Çin Şimali Koreyanın əsas tərəfdaşı sayılır. Şimali Koreya son illərdə müstəqil siyasət yürütməyə çalışsa da, Pxenyanın hər zaman Çinin dəstəyinə ehtiyacı var. Çünki Şimali Koreya ilə münasibətləri gərgin olan ölkələrin sayı çoxdur. Şimali Koreya xarici ticarətinin təxminən 90 faizi Çinlə həyata keçirilir. Digər tərəfdən Şimali Koreyaya ərzağın böyük hissəsi Çindən idxal olunur.  İki ölkə arasında hərbi əməkdaşlıq mövcuddur. Şimali Koreya uranın zənginləşdirilməsi məqsədilə gərəkli təhcizatı Çindən əldə edir.

Buna baxmayaraq, Şimali Koreyanın son illərdə Kremllə də tərəfdaşlığı güclənib. Şimali Koreya Rusiyanın Ukraynaya qarşı içğalçı müharibəsində Kremlə dəstək verib, hərbçilərini müharibəyə göndərib. Moskva isə bunun qarşılığında Şimali Koreyaya maliyyə ayırıb, ərzaq göndərib. Pekin Pxenyan-Kreml yaxınlığından narahatdır. Pekin Şimali Koreyanın yalnız Çindən asılı olmasını istəyir.

Şimali Koreyanın nüvə ambisiyaları bölgə ölkələrini narahat edir. Çinlə Şimali Koreya arasında strateji tərəfdaşlıq qonşu Cənubi Koreyada diqqətlə izlənilir. Çünki, Seul hesab edir ki, Pekinin Pxenyanı dəstəyi Cənubi Koreyanın təhlükəsizlik maraqlarına problemlər yaradır. Eyni zamanda ABŞ-la Cənubi Koreya arasındakı hərbi strateji müttəfiqlik Çinin maraqlarına ziddir.

Rusiya Ukraynaya qarşı işğalçı müharibə aparmaqla yanaşı Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanı da “unutmamağa” çalışır. Kreml əlindən gələni edir ki, bazar günü Ermənistanda keçirilən parlament seçkisində baş nazir Nikol Paşinyanın partiyası məğlub olsun. Rusiyanın son bir ayda Ermənistan hökumətinə təzyiqi artıb, kənd təsərrüfatı məhsullarının girişinə qadağa qoyulub, Kreml İrəvanı qazın qiymətini artırmaqla hədələyir. Bu təzyiqlərə baxmayaraq, Ermənistanda keçirilən sorğular Paşinyanın qələbə qazanacağını göstərir.

Bu arada, Kremlin Əfqanıstana da diqqəti artıb. Kreml Əfqanıstanda hakimiyyətdə olan Taliban hərəkatı ilə hərbi-texniki əməkdaşlıq sazişi imzalayıb. Sazişi Rusiya tərəfdən Təhlükəsizlik Şurasının katibi Sergey Şoyqu, Əfqanıstan tərəfdən isə bu ölkənin müdafiə naziri Məhəmməd Yaqub imzalayıb. Məhəmməd Yaqub Talibanın qurucusu Molla Ömərin oğludur. Bu sənəd Moskva vilayətində keçirilən beynəlxalq təhlükəsizlik forumunda imzalanıb. Maraqlıdır ki, Taliban hərəkatı son illərə qədər Rusiyanın terrorçular siyahısında idi. Rusiyanın Ali Məhkəməsi 2025-ci ildə qərar verərək, Talibanın Rusiya ərazisində terror təşkilatı kimi qadağan olunması barədə qərarın icrasını dayandırıb.

Taliban Rusiya ilə müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığa maraq göstərir. Moskva ilə Taliban arasında əldə olunan razılaşmaya görə, Rusiya Əfqanıstana silah tədarükü həyata keçirəcək. Bundan başqa Talibanın yatırımlara və birgə iqtisadi layihələrin icrasına ehtiyacı var. Vaxtilə Pakistan və İranda sığınacaq tapan milyonlarla əfqan zorla ölkələrinə göndərilib və bu kasıb Əfqanıstanın vəziyyətini daha da ağırlaşdırıb. Digər tərəfdən Talibanla Pakistan arasında münasibətlər gərgindir, sərhəddə tez-tez toquşmalar baş verir, bu zaman hər iki tərəf itki verir. Belə vəziyyətdə Talibanın daha çox tərəfdaşa ehtiyacı var. Kreml Əfqanlstanla Pakistan arasında tərəf tutmasa da, Talibanla imzalanan hərbi əməkdaşlıq sazişin İslamabadın narahatlığına səbəb olub.

Moskva Talibanla əməkdaşlığı genişləndirməyə hazırdır. Rusiya hakimiyyətinin Talibanla əməkdaşlığı genişləndirməkdə məqsədi Qərb ölkələrinin Əfqanıstanda mövqelərinin güclənməsini əngəlləməkdir. Çin sözdə Rusiyanın tərəfdaşı olsa da, Kreml Pekinin də Əfqanıstanda mövqelərinin güclənməsindən narahatdır. Çin Əfqanıstanın yeraltı zənginliklərindən faydalanmağa çalışır. Çin və Rusiya Mərkəzi Asiyada rəqibdirlər. Kreml Əfqanıstanı da rəqabətdə Pekinə uduzmaq istəmir. Kreml Kabili önəmli bir məsələdə də dəstəkləyir. Sergey Şoyqu Qərb ölkələrini Əfqanıstanın dondurulmuş aktivlərini açmağa və ölkənin bərpasına maliyyə dəstəyi verməyə çağırıb. Qərbin bu çağırışa müsbət reakssiya verəcəyi çətindir.

Sinqapurda hər il may ayının sonunda keçirilən “Şanqri-La Dialoqu” beynəlxalq təhlükəsizlik forumunda Asiya və Sakit Okean bölgəsindəki durum analiz edilir. Forumda çıxış edən ABŞ-ın müdafiə naziri Pit Heqset bir neçə mövzuya toxunub. Birincisi, o deyib ki, ABŞ iki-üç il ərzində müəyyən növ sursatların istehsalını bir neçə dəfə artırmaq niyyətindədir. Görünür, İranla müharibə ABŞ sursatlarının azaldıb ki, Vaşinqton hərbi resurslarını artırmaq barədə qərar verib. Bu həm də onun işarəsidir ki, ABŞ növbəti regional müharibələrə hazırlaşır. Pit Heqsetin sözlərinə görə, ABŞ sursat istehsalını artırmaq üçün əlavə üç fabrik tikəcək. Buna baxmayaraq, Pentaqon başçısı ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatları bərpa etmək üçün kifayət qədər sursatı olduğunu bildirib.

Pit Heqsetin forumdakı çıxışında ABŞ-ın Hindistanla hərbi-texniki əməkdaşlığı inkişaf etdirməyə və birgə silah istehsalı planı olduğunu xatırladıb. Pentaqon başçısı Vaşinqtonun “güclü və mənfəətli Hindistan”da maraqlı olduğunu deyib. Onun sözlərinə görə, ABŞ-Hindistan ittifaqı bölgədə güc balansını qoruyacaq. ABŞ Hindistanla birgə “Javel” tank əleyhinə idarə olunan raket istehsalını həyata keçirəcək. ABŞ Prezidenti Donald Trampla Hindistanın baş naziri Narendra Modi ilə 2025-ci ildə imzaladıqları anlaşmaya görə, iki ölkə arasında “Javelin” sistemləri ilə yanaşı “Stryker” zirehli personal daşıyıcıları birgə istehsalı da razılaşdırılıb. Bundan başqa ABŞ Hinidtsanın Hərbi Dəniz Qüvvələrinin gəmilərini gücləndirmək çalışmalarında da iştirak edir. Söhbət həmin gəmilərin yüksək texnologiyalarla təminatından gedir.

Sinqapurdakı toplantıda Yaponiyanın müdafiə naziri Sindziro Koidzuminin də çıxışı diqqət çəkib. O Pekinin Yaponiyanın ünvanına “yeni militarism” ittihamlarını təkzib edib. Əskinə, Yaponiyanın müdafiə naziri bildirib ki, Çin bölgədə hərbi gücünü artırıb və bu iki ölkə arasında gərginliyin dərinləşməsinə səbəb olub.

Çin müdafiə xərclərini yüksək səviyyədə artırmağa davam etdikcə, Yaponiya da hərbi büdcəsini artırmaq məcburiyyətində qalıb. Buna baxmayaraq, Çindən fərqli olaraq Yaponiyanın nüvə silahı arsenalı və strateji bombardmançı təyyarələri yoxdur. Yaponiya Asiya və Sakit Okean bölgəsindəki tərəfdaşlarıyla əlaqələri gücləndirmək siyasətinə üstünlük verir.

Beləliklə, Rusiya-Ukrayna müharibəsi və İran ətrafındakı gərginlik fonunda Asiya və Sakit Okean bölgəsində də vəziyyət sabit deyil. Bu bölgədə müharibə olmasa da, Tayvan ətrafındakı vəziyyət hər an bölgə ölkələrinə üz-üzə qoya bilər.

Çinə qısa zaman kəsiyində ABŞ və Rusiya liderləri təşrif buyurdular. ABŞ Prezidenti Donald Trampla Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Pekində müzakirə etdikləri mövzular fərqli olsa da, hər birinin çinli həmkarı Si Cinpindən xahişləri var idi. Si Cinpin bu xahişlərin qir qismini yerinə yetirəcəyini vəd etsə də, digərlərinin həllini sonraya saxladı.

İndi növbə Çinə çatıb. Bu ölkənin xarici işlər naziri Van İnin ABŞ və Kanadaya səfərləri başlayıb. Məqsəd Çinin bu iki ölkə ilə münasibətlərini möhkəmləndirməək və Çin lideri Si Cinpinin ABŞ və Kanadaya gələcək səfərlərini təşkil etməkdir. Van İ liderinin ABŞ və Kanadaya səfəri zamanı müzakirə etmək istədiyi mövzuları indidən tərəfdaşlarını çatdırır.

Bu arada, Van İnin Kanadaya səfərindən bir gün əvvəl Monreal Qlobal Təhlükəsizlik İnstitutunun hesabatı dərc olunub. Həmin hesabatda kanadalı tədqiqatçılar Pekinin texnolgoiyalar sahəsində irəli çıxdığını və bununla mübarizə aparmaq aparmaq üçün “böyük yeddilər”in daha koordinasiyalı hərəkət etməsi vacibliyini göstəriblər.  Kanadalı tədqiqatçılar Çinin Qərbin texnologiyalarını əldə etmək üçün müxtəlif üsulllardan istifadə etdiyini də yazıblar. Bu səbəbdən Kanadanın xarici işlər naziri Anita Anandın çinli həmrarıyla bu mövzunu da müzakirə edəcəyi mümkündür. Bundan başqa xarici işlər nazirlərinin iki ölkə arasında ticarət, investisiya və qlobal təhlükəsizliyi müzakirə etmələri gözlənilir.

Yanvar ayında Kanadanın baş naziri Mark Karni Çinə səfər edərək bu ölkənin lideri Si Cinpinlə görüşmüşdü. Mark Karninin səfəri Ottava ilə Pekin arasında təxminən 10 il davam edən gərgin münasibətlərdən sonra baş tutmuşdu. Kanada-Çin münasibətləri 2018-ci ildə “Huawei” şirkətinin yüksək vəzifəli rəhbərinin Kanadada həbs edilməsindən sonra ən aşağı səviyyəyə enmişdi. İki ölkə münasibətlərin yeni səviyyəyə qaldırmağa çalışır. Buna baxmayaraq, texnologiyaların oğurlanması və insan haqları mövzusunda fikir ayrılığı qalır.

ABŞ İranla yanaşı Kubanı da ram etməyə çalışır. Vaşinqton Kubaya neft ixracının qarşısını almaqla ada dövlətinin enerji təminatına zərbə vurub. Kubada avtomobillər yanacaqsız qalıblar, elektrik stansiyaları fasilələrlə çalışır, bu isə ölkənin ərzaq təminatına da məfi təsir edib. Buna baxmayaraq, Kuba rejimi Vaşinqtonun istəklərinə təslim olmayıb. Belə olan halda Vaşinqton Kubanın sabiq lideri Raul Kastroya qarşı ittiham irəli sürüb. İttihamın məğrzi budur ki, Raul Kastronun əmri ilə 1996-cı ildə Kuba qırıcı təyyarələri ABŞ-ın humanitar təşkilatına məxsus iki təyyarəni vurmuş və bu zaman ABŞ_ın 4 vətəndaşı həlak olmuşdu. Kuba hazırki Prezidenti Miqel Dias-Kanel ABŞ-ın ittihamlarını rədd edib. Moskva və Pekində Vaşinqtonun 94 yaşlı Raul Kastroya qarşı ittihamlarını pisləyiblər.

Bu arada, Vaşinqton Çin və Rusiyanın son illərdə Kubadakı kəşfiyyat əməliyyatlarını genişləndirməsi barədə məlumat yayıb. Bu ABŞ üçün daha qorxulu gedişatdır. Vaşinqtonda hesab edirlər ki, Rusiya və Çin Floridadakı ABŞ hərbi obyektlərini izləmək üçün Kubada elektron dinləmə qurğularına investisiya qoyublar və 2023-cü ildən bəri orada işləyən kəşfiyyat işçilərinin sayını təxminən üç dəfə artıb. Pekin və Moskva ayrı-ayrı postlarını casusluq imkanları üçün getdikcə daha vacib hesab edirlər və Yaxın Şərq və Latın Amerikasında əməliyyatlara nəzarət edən iki ABŞ hərbi qərargahının dinləmə diapazonuna daha müasir avadanlıqlar əlavə edirlər.

Görünür, Vaşinqtonda bu qənaətə gəliblər ki, Kuba nəzarətə götürülməsə Rusiya və Çin ABŞ sahillərinə yaxın ada dövlətində kəşfiyyat fəaliyyətini azaltmayacaq. Ancaq ABŞ İran məsələləsini həll etmədən Kubanın nəzarətə götürülməsi əməliyyatına başlamayacaq. Rusiya və Çin Kubanı ayaqda tutmağa çalışırlar. Rusiya Kubaya neftlə dolu bir neçə tanker göndərib. Çin Kuba üçün ayırdığı 60 min düyünün 15 min tonunu adaya göndərib. Kuba lideri buna görə Pekinə minnətdarlığını bildirib.

ABŞ Kuba yanacağın ötürülməsinə yönəlik maneələri ortadan qaldırmasa ada daima kənar yardıma ehtiyac duyacaq. Kubanın son illərdə əsas gəlir mənbəyi turizm idi. Ancaq yanacaqdan məhrum olan Kubadakı otellər də ağır vəziyyətdədirlər. Digər tərəfdən Kubanın hava limanları yanacaq qıtlığına görə sərnişin təyyarələrini havaya qaldıra bilmirlər.

Ada dövlətində hadisələrin iki ssenaridən biri üzrə inkişafını proqnozlaşdırmaq olar. Ya Kubadakı rejim Vaşinqtonla dialoqa başlayacaq və birpartiyalı siyasi sistemdən imtina edərək xalqa seçim imkanı yaradacaq və sanksiyalar yumşaldılacaq, ya da Havana müqavimətini davam etdirərək diami Rusiya və Çindən yardım istəyəcək. Ancaq bu yardımlar Kuba xalqının ağır sosial problemlərini həll etməyəcək. Misal üçün Amerikanın blokadasına baxmayaraq, vaxtilə pulsuz olan Kuba səhiyyəsi və təhsili yüksək səviyyədə idi. Hazırda isə hər iki sahədə böhran hökm sürür, müalicə üçün dərmanlar tapılmır, məktəblərdə isə elektrikin olmaması səbəbindən dərslərə məcburi fasilələr verilib.

ABŞ dövlət katibi Marko Rubio Ermənistandan əvvəl Hindistana dördgünlük səfər edib. Dövlət katibi hinldi rəsmilərlə fikir mübadiləsi aparmaqla yanaşı Yeni Dehlidə təhlükəsizlik üzrə dördtərəfli dialoq formatı olan (QUAD) qrupuna daxil olan Yaponiya, Avstraliya və Hindistanın xarici işlər nazirləri toplantı keçirib.

Rubio Hindistana səfərdən əvvəl bu ölkəni Amerikadan neft idxalının həcmini artırmağa, həmçinin bu xammalı Venesueladan da satın almağa inandırmağa çalışacağını söyləmişdi. Marko Rubio bu məqsədlə Venesuelanın Prezidenti Delsi Rodriqes gələn həftə Hindistana səfər etməyi planlaşdırdığını açıqlayıb. Vaşinqtonun məqsədi aydındır, Hindistanın Rusiyadan neft alışını azaltmasını istəyir. Bu məqsədlə Vaşinqton Yeni Dehliyə alternativlər təklif edib.

Marko Rubio Yeni Dehlidə olarkən ABŞ Prezidenti Donald Tramp Hindistanın ünvanına mesajlar göndərib. ABŞ-ın Müstəqillik Bəyannaməsinin 250 illiyi münasibətilə ABŞ-ın Yeni Dehlidəki səfirliyində keçirilən yüksək səviyyəli qəbula telefonla qatılaraq “Hindistanın mənə və ölkəmizə 100 faiz etibar edə biləcəyini” vurğulayıb. “Əgər köməyə ehtiyac duysalar, hara zəng edəcəklərini bilirlər. Biz yaxşı iş görürük. Biz rekordlar qoyuruq. Bizim rekord iqtisadiyyatımız, rekord fond bazarımız var”, – deyə Ağ Ev sahibi əlavə edib. Hindistanın baş naziri Narendra Modinin böyük fanatı olduğunu bildirən Tramp iki dövlət arasında strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsi zərurətini bildirib. Eyni tədbirdə çıxış edən Marko Rubio Amerikanın qlobal rolunu vurğulayıb. ABŞ-ın Hindistandakı səfiri Serxio Qor ikitərəfli əlaqələrə nəticəyə yönəlmiş yanaşmanı vurğulayaraq, ABŞ-ın Corc Vaşinqton dövründən Prezident Trampa qədər qlobal “mayak” olaraq qaldığını və iki dövlətin lideri arasında sıx münasibətlərin qurulduğunu nümunə göstərib. Bütün bu açıqlamalar Hindistanın ABŞ və onun Sakit Okean bölgəsindəki müttəfiqləri ilə əlaqələri genişləndirməsinin təşviqi ilə əlaqəlidir.

Çin Rusiya ilə strateji tərəfdaşdır. Vaşinqton Hindistanın bu ittifaqa qoşulmasını istəmir. Yeni Dehli xarici və təhlükəsizlik siyasətində balansa üstünlük verir. Hindistan Rusiya və Çinlər birgə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı və BRİCS-in üzvü olsa da, Yeni Dehli bir sıra məsələlərdə Moskva və Pekindən fərqli yanaşmaya malikdir. Təsadüfi deyil ki, Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Jaishankar təhlükəsizlik və qlobal məsələlərdə Hindistan-ABŞ əməkdaşlığının artdığını vurğulayıb.

QUAD toplantısında dörd ölkə arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi mövzuları müzakirə olunub. Üzv ölkələr Çinin artan hərbi gücündən narahatdırlar. Pekin QUAD təşkilatının Çinin inkişafını məhdudlaşdırmağa çalışdığı qənaətindədir. Marko Rubio ABŞ-ın dördlükdən dəniz təhlükəsizliyi və vacib minerallar kimi məsələlərdə “konkret tədbirlər” görməsinin zərurətini bildirib. Görüşün əsas nəticlərindən biri minerallarla bağlı çərçivə sənədinin qəbulu olub. Rubionun sözlərinə görə, bu çərçivə dörd ölkənin hər biri üçün etalon rolunu oynayacaq və kritik mineral təchizat zəncirlərini gücləndirmək üçün iqtisadi siyasət alətlərindən istifadəyə və investisiyaların əlaqələndirilməsinə imkan verəcək. Bu sıraya mineralların hasilatı, email və birgə istifadəsi aiddir.

Rusiya liderinin Çin paytaxtında aldığı dəbdəbəli qarşılanmaya əsasən, münasibətlərin yalnız yüksəliş yolu ilə gedəcəyini düşünmək olar. Putin və Si Cinpinin getdikcə dərinləşən tərəfdaşlıq elanlarına baxmayaraq, analitiklər iki ölkənin iqtisadi cəhətdən münasibətlərin təmin edə biləcəyi limitlərə yaxınlaşdığını deyirlər. Çin 2022-ci ildə Ukraynaya işğaldan bəri əsasən Avropanı sənaye mallarının təchizatçısı və Rusiya enerji ixracatının alıcısı kimi əvəz edib.

Bu, ikitərəfli ticarətin 2021-2025-ci illər arasında 55% artmasına kömək etdi və iki ölkənin 2019-cu ildə müəyyən edilmiş 200 milyard dollarlıq ortaq hədəfini üstələdi. İkitərəfli ticarət 2025-ci ildə 7% azalaraq 227,6 milyard dollara düşüb ki, bu da 2020-ci il pandemiyasından bəri ilk azalmadır. Çin gömrük məlumatlarına görə, Rusiyanın Çinə ixracı 3,9% azalaraq 124,8 milyard dollara düşüb, Çinin Rusiyaya göndərişləri isə daha kəskin şəkildə azalaraq 10,4% azalaraq 103,3 milyard dollara düşüb.

Azalma ikitərəfli ticarətə ümumi təsir göstərib. Rusiyanın Çinə ixracının təxminən yarısını təşkil edən Rusiyanın Çinə neft ixracının dəyəri 20%, neft məhsulları 33%, kömür isə 27% azalıb. Çinin Rusiyaya minik avtomobilləri ixracı 44%, yük maşını ixracı 67%, telekommunikasiya avadanlıqları 27% və kompüter göndərişləri 31% azalıb.

Analitiklər iqtisadi geriləməni qlobal neft qiymətlərinin aşağı düşməsi, Çinin enerji idxalını şaxələndirmək səyləri və Moskvanın Çin şirkətlərinin istehsalını lokallaşdırması üçün təkan verməsi, nəqliyyat vasitələrinin təkrar emalı haqqının artırılması və idxal olunan avtomobillərə faktiki vergi tətbiq etməsi ilə əlaqələndiriblər. Bu il Rusiya-Çin ticarətində daha inamlı bir başlanğıc müşahidə edildi və Moskva rəsmiləri Putinin bu həftə Pekinə səfərindən əvvəl bunu elan etməyə can atırdılar. Rusiya-Çin ticarətinin ümumi həcmi yanvar-aprel aylarında illik müqayisədə 20% artaraq 85,24 milyard dollara çatdı. Rusiya ixracı 17% artaraq 47,7 milyard dollara, Çin ixracı isə 23% artaraq 37,8 milyard dollara çatdı.

Bu bərpa qismən İran müharibəsinin qlobal neft tədarükünün təxminən beşdə birinin keçdiyi Hörmüz boğazını effektiv şəkildə bağlaması nəticəsində Yaxın Şərq enerji bazarlarında yaranan pozuntularla əlaqədardır. Bu, Hörmüz boğazından asılı olmayan Rusiya xam neftinə tələbatı artırdı. Rusiyanın Çinə neft ixracı 22% artdı, neft məhsulları isə 9% artdı.

Rusiyanın aşağı faiz dərəcələri və möhkəmlənmiş rubl istehlakçı tələbatını canlandırdığı üçün Çin ixracı da gücləndi. Avtomobil ixracı təxminən ikiqat artdı, telekommunikasiya və kompüter ixracı isə 21% artdı. Kəskin şəkildə artan digər bir kateqoriya, Çinin viza tələblərini qaldırması və rusiyalılara malları birbaşa və ya servis tacirləri vasitəsilə gətirməyə icazə verməsi ilə Rusiyaya göndərilən şəxsi istifadə əşyaları idi. Lakin analitiklər rəqəmləri uzunmüddətli böyük bir dəyişikliyin sübutu kimi şərh etməmək barədə xəbərdarlıq etdilər.

Rusiya-Çin ticarəti 2026-cı ildə güclü artım göstərsə də, dirçəlişin bir hissəsi ticarət həcmlərinin artıq azaldığı 2025-ci illə müqayisədə zəifliyi əks etdirir. 2024-cü illə müqayisədə 2026-cı ilin yanvar-aprel aylarında Rusiya-Çin ticarəti cəmi 10% artıb ki, bu da ötən ilin aşağı bazası ilə müqayisədə təxminən iki dəfə çoxdur.

Qlobal enerji böhranı səngisə və neft qiymətləri düşməyə başlasa və Moskvanın ixrac gəlirləri azalsa, Rusiyanın ixrac qazancları da azala bilər. Rusiyanın Çinə neft tədarükü aprel ayına qədər gündə orta hesabla 2,2 milyon barelə qədər azalmışdı. Bu, hələ də bir il əvvəlkindən yüksəkdir, lakin 2026-cı ilin birinci rübünün səviyyəsindən aşağıdır.

Bu arada, boru kəməri qaz ixracı artıq maksimum infrastruktur gücü ilə işləyir, uzun müddətdir təxirə salınan “Sibir Gücü 2” layihəsinin isə tamamlanmasına illər qalıb. Və Rusiyanın Çinə ixracının demək olar ki, hamısı enerji ilə təmin olunduğundan, Moskvanın Çin bazarına təklif edəcəyi başqa bir şey yoxdur. Eyni zamanda, Rusiyanın daxili iqtisadiyyatı gərginlik əlamətləri göstərir. İqtisadi İnkişaf Nazirliyi istehlakçı tələbatının əsas göstəricilərindən biri olan pərakəndə ticarət dövriyyəsinin 2026-cı ildə cəmi 0,8% olacağını proqnozlaşdırır ki, bu da bir il əvvəlki 4,1%-dən aşağıdır ki, bu da istehlakçı tələbatının zəiflədiyini və əlavə Çin idxalını mənimsəmək üçün məhdud imkanları göstərir.

Rusiya rəsmiləri həmçinin Çin şirkətlərinə avtomobil istehsalını lokallaşdırmaq üçün təzyiq göstərməyə davam edəcəklərini açıq şəkildə bildiriblər ki, bu da Çinin əsas ixrac kateqoriyalarından birinə daha çox təsir göstərə bilər. Baş nazirin müavini Denis Manturov bildirib ki, “Tələblərimiz digər istehsalçılarla son dərəcə yüksək səviyyədə lokallaşdırma və standartlaşdırmadır”. Bütün bunları nəzərə alaraq, analitiklər Rusiya-Çin ticarət impulsunun davamlılığı perspektivlərinə ehtiyatla yanaşırlar.

Moskvada yerləşən CMAKP analitik mərkəzinin iqtisadçısı Andrey Qnidçenko bildirib ki, Çin enerji ehtiyatlarını topladığı və hər iki ölkədə iqtisadi fəaliyyətin zəif qaldığı üçün ticarət artımının 2026-cı ilin ikinci yarısında yavaşlayacağı ehtimal olunur. O, ümumi ticarətin ilin sonuna 2025-ci il səviyyələrindən yalnız 5-10% yüksək və ya təxminən 2024-cü illə eyni olacağını təxmin edib. Yanvar-aprel aylarının məlumatlarına nəzər salan “Kommersant” qəzeti də “irəliləyiş artımının” davam edəcəyini gözləməmək barədə xəbərdarlıq edərək, ən böyük ticarət artımının artıq 2022-ci ildən sonra baş verdiyini qeyd edib. Çin şirkətləri ilə işləyən Moskvada yaşayan iş adamı Andrey Koqan, Rusiya ixracatçılarının Çində enerji sektorundan kənarda güclü rəqabətlə üzləşdiyini söyləyib. “Çinin yüksək texnologiyalı və istehlak bazarları artıq yerli istehsalçılar tərəfindən işğal olunub, buna görə də Rusiya şirkətləri üçün diqqət daha çox irimiqyaslı ixracdan daha çox, niş layihələrə, əməkdaşlığa və ya lokalizasiyaya yönəlib”, – deyə o bildirib. Karnegi Rusiya Avrasiya Mərkəzinin direktoru Aleksandr Qabuyev bildirib ki, Çin Rusiyadan çox asılı olmaq əvəzinə, enerji idxalını şaxələndirməyə çalışır, halbuki Rusiya bazarı Çin sənaye malları ilə “doymağa” yaxınlaşır. Qabuyev bu yaxınlarda yayımlanan podkastda bildirib ki, “Axı, Rusiya əhalisi 145-150 milyon nəfər olan çox da zəngin ölkə deyil, necə saymağınızdan asılı olaraq. Çin istehsalçıları üçün bu, qətiyyən Avropa Birliyi, ASEAN və ya ABŞ-ın ölçüsü deyil”.

Rusiya Çinlə strateji münasibətləri inkişaf etdirməklə yanaşı Pekinin bölgədəki əsas rəqibi Hindistanla da münasibətləri üst səviyyədə saxlamağa çalışır. Misal üçün 2026-cı ildə Rusiya Prezidenti Vladimir Putin iki dəfə Hindistanın baş naziri Nerandra Modi ilə görüşəcək. Birinci görüş BRİCS təşkilatının sentyabrın 13-14-də Yeni Dehlidə keçiriləcək sammiti çərçivəsində baş tutacaq. İkinci görüş isə Moskvada olacaq. Narendra Modi bu ilin sonuna qədər Rusiyaya rəsmi səfər edəcək. Narendra Modi sonuncu dəfə Rusiyaya 2014-cü ildə səfər edib.

Bir neçə gün əvvəl BRİCS təşkilatına üzv dövlətlərin xarici işlər nazirlərinin Yeni Dehlidə görüşü olub. Görüşdə iştirak edən Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov hindli həmkarı Subrahmanyam Jaishankarla ikitərəfli əlaqələri müzakirə edib. Lavrovun sözlərinə görə, iqtisadi əlaqələrdə irəliləyiş var. Bu irəliləmə Hindistanın Rusiyadan neft idxalı ilə bağlıdır. Moskva Hindistanla 2030-cü ilə qədər iqtisadi əlaqələrin həcmini 100 milyard dollara çatdırmağı planlaşdırır.

Yeni Dehlinin Moskva ilə təmaslarına baxmayaraq, Hindistan hökuməti xarici siyasətdə və iqtisadi əlaqələrdə şaxələndirməyə üstünlük verir. Yeni Dehli Brüssellə azad ticarətə dair saziş imzalayıb. Hindistan üçün əsas bazar Avropadır. Digər tərəfdən Hindistan uzun illərdir Rusiya ilə hərb-texniki sahədə əməkdaşlığa üstünlük versə də, son illər ABŞ və Avropa istehsalı olan hərbi texnika idxal edir. Hindistan neftin alışında da yalnız bir ölkəyə üstünlük vermir. Doğrudur, Hindistan üçün ucuz Rusiya nefti cəlbedicidir, ancaq Hindistanın neftayırma zavodları ABŞ-ın sanksilalarla da hesablaşırlar. ABŞ Prezidenti Rusiya nefti ilə bağlı son qərarı Hindistanın neftayırma zavolarının işini bir qədər asanlaşdırıb. ABŞ İrana qarşı müharibəyə başladıqdan və “Hörmüz boğazı” qapandıqdan sonra dünyada neftə tələbat artıb, qiymətlər qalxıb. Tramp bunun qarşısını almaq üçün Rusiya neftinin ixracına tətbiq etdiyi sanksiyaları dondurub.

Bu arada, “Röyters” agentliyinin məlumatına görə, Rusiya və Hindistan nadir torpaq elementlərinin kəşfiyyatı və istehsalı ilə bağlı danışıqlar aparırlar. Agentlik müvafiq sazişin gələcək aylarda imzalana biləcəyini yazıb. Məsələ burasındadır ki, Hindistan nadir torpaq elementlərinin idxalıyla bağlı Çindən asılılığını azaltmaq istəyir. Hindistan Argentina, Yaponiya və Avstraliya ilə oxşaq sazişləri var.

Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin və onun ətrafının Çinə səfərin nəticələrini yüksək qiymətləndirməsinə baxmayaraq, tərəflər iki ölkə arasında “Sibirin gücü – 2” strateji qaz kəmərinin inşası məsələsini razılaşdıra bilməyiblər. Rusiya Prezidentinin sözçüsü Dmitri Peskov “tərəflər layihənin ümumi konturları və əsas parametrləri üzrə müəyyən bir anlaşmaya bütövlükdə nail olublar” fikrini səsləndirsə də, Pekindən bu mövzuda oxşar açıqlama yayımlanmayıb. Bu boru kəməriylə bağlı müzakirələr 10 ildən çoxdur davam edir və hələ də nəticə yoxdur. Rusiya Ukrayna müharibəsinə görə Avropaya sata bilmədiyi qazın böyük həcmini Çinə satmağa çalışır. Pekin Moskva ilə tərəfdaşlığını davam etdirsə də, enerji idxalında şaxələndirmə prinsipinə üstünlük verir, yəni Çin neft və qaz alışında bir ölkədən asılı olmaq istəmir. Çin eyni zamanda Rusiyanın çıxılmaz vəziyyyətindən istifadə edərək qazın qiymətlərini aşağı salmağa çalışır. Digər tərəfdən Çin Rusiyaya yatırım qoymaqda ehtiyatlıdır, qonşusuna xammal bazası kimi baxır. Bu iki dövlətin strateji tərəfdaşlığı sadəcə taktiki xarakter daşıyır, hər ikisi ABŞ-ın hegemonluğunun zəifləməsində maraqlıdır.

Vladimir Putin çinli həmkarı Si Cinpinlə Ukrayna məsələsinin müzakirəsində də maraqlı məqamlar var. Liderlərin ortaq bəyanatında Ukrayna “böhranının” ilkin səbəblərinin ortadan qaldırılması gərəkliyi vurğulanıb. Məlumdur ki, Kreml “ilkin səbəblər” dedikdə Donbasın Rusiyaya birləşdirilməsini, Ukraynanın NATO üzvülüyündən imtinasını və digər tələblərinin yerinə yetirilməsini nəzərdə tutur. Pekin Kremlin bu tələblərinə şərikdirmi? Məsələ burasındadır ki, Ukrayna kimi Çin üçün də ərazi bütövlüyü məsələsi “qırmızı çizgidir”. Buna baxmayaraq, Pekin Ukraynanın ərazi bütövlüyünü tanıdığı halda, Rusiyanın bu ölkədən ərazi qoparmasına seyrçidir. Müharibə Rusiya və Qərb ölkələrini taqətdən salır, bu isə Çinin maraqlarına uyğundur.

Liderlərin ortaq bəyanatında davamlı sülhə nail olmaq üçün BMT Nizamnaməsinin yerinə yetirilməsi vacibliyi göstərilib. Əslində məhz Rusiya BMT Nizamnaməsinin kobud şəkildə pozaraq qonşu dövlətin ərazisini işğal edib və müharibəni davam etdirməkdə israrlıdır. Ortaq bəyanatda Ukrayna münaqişəsinin həlli üçün danışıqların davam etdirilməsinin əhəmiyyəti vurğulanıb. Bu bəndi pozan da Rusiyadır. Bu ölkənin Prezidenti bir şərtlə Kiyevlə danışıqlara razıdır ki, Ukrayna Rusiyanın şərtlərini qəbul etsin. Bu isə danışıq deyil, bir ölkənin o biri ölkə qarşısında ağ bayraq qaldırılmasıdır. Ukrayna ordusunun müqavimət gücü artır və Kiyev Kremlin danışıqlara başlamaq üçün şərtlərini qəbul etməyəcək. Kreml Pekinə xoş gəlsin deyə ortaq bəyanata “Rusiya Çinin Ukrayna böhranının diplomatik yollarla həllinə verdiyi dəstəyi yüksək qiymətləndirir” cümləsini əlavə edib.

Bu arada, Si Cinpinin Vladimir Putinlə görüşdə “beynəlxalq aləmdə qeyri-sabitlik yaşanır və bu “cəngəllik dünyasına” qayıtmaq təhlükəsi yaradır” cümləsi diqqət çəkib. Rusiyalı siyasətçilər və ekspertlər Si Cinpinin bu cümləsini İrana qarşı müharibəyə başlayan ABŞ-a aid edə bilərlər. Ancaq Rusiyanın Ukraynaya qarşı işğalçı müharibəsi də beynəlxalq qanunların kobu şəkildə pozulması və Si Cinpinin təbirincə desək, “cəngəllik dünyasına” qayıdışdır.